«Алтынға пара-пар парақтар»: Астананың білім ордасындағы 300 қазына (ФОТО)

Ең алдымен мұның қаншалықты таңғажайып дүние екендігін сезіну үшін, бірегей туындыларды өз көздеріңізбен көру үшін мына кітапқа зер сала қараңызшы. Бұл кітаптың ғаламшарда не бәрі үш ғана данасы бар. Оның бірі американдық букинистің жеке коллекциясында сақтаулы болса, екіншісі әлемге аты танымал Лувр музейінде тұр. Ал үшіншісі, суреттен көріп отырған кітабыңыз елорда төріндегі Ұлттық академиялық кітапхананың қорында. Бір қызығы, дәл осы кітапты еуропалықтар Париж төріндегі музейден өз көздерімен көріп, тамашалау үшін қалтасынан талай қаржысын қағуға, ұзын-сонар кезекке тұруға мәжбүр. Ал бізде керісінше, жаһандық жауғарға айналған бұл дүниені кезексіз әрі тегін тамашалауыңа мүмкіндік бар. Бірақ...

Бұл кітапты қазақ тіліне аударар болсақ «Парсы, Үндістан, Қытай және Жапонияның түпнұсқа еңбектерінен алынған қытайлық нақыл сөздері кітабы. Аса құрметті суретші Дюк мырза салған, оның құрметіне арналады» («Книга китайских замыслов, извлеченная из оригинальных трудов Персии, Индии, Китая и Японии. Собранная и нарисованная многоуважаемым художником мсье Дюком, посвященная его светлости») деп аталады. Бұл кітапты Франция королі Людовик XV-ке Оңтүстік-Шығыс Азияға сапарлап келген француздық зерттеулер сыйға тартқан екен. Ал ҚазАқпарат тілшісіне ҚР Ұлттық академиялық кітапханасы ақпараттық-мәдени секторының жетекшісі Батырхан Жұмабаев Бұл бірегей туындыны кітапханаға қарапайым оқырмандардың бірінің сыйға тартқанын айтты.

«Оның қанша тұратындығын айтуға да жүрегім дауаламайды. Бұл сауалға жауап беру мүмкін емес сияқты. Шындығын айтар болсақ, тіпті, кітапхананың өзінде бұл дананы сатып алуға қаржы жетпес еді. Біз мұндай сыйлыққа айран-асыр болдық», - деді ол.

Айта кетерлігі, дәл осы кітап кітапхананың сирек кездесетін кітаптар қорында сақтаулы тұр. Сөз арасында айта кетерлігі, Ұлттық академиялық кітапханада сақтаулы тұрған 1,5 млн. еңбектің шамамен 20 мыңы шын мәнінде баға жетпес құнды дүние саналады. Ал Кітап музейінде соның 300-і келушілер назарына ұсынылған.

Бұл музей 2014 жылдың 1 желтоқсанында ҚР Тұңғыш Президенті күнінде ашылды. Шара Ұлттық академиялық кітапхананың 10 жылдығына арналған еді. Айта кетерлігі, Қазақстанның арғы-бергі тарихынан сыр шертіп қана қоймай, оны көз алдыңда зерделеуге мүмкіндік беретін ғимарат ішіндегі жайт қара түнектегі (Кітап тікелей күн сәулесін сүймейді, сондықтан бөлмеде үнемі күңгірттік пен тұрақты ауа райы сақталады) ертегі әлеміне жетелейтіндей.

«Біз кітаптың рухани және мәдени құбылыс ретіндегі мән-мағынасын аша отырып, ол жайындағы материалдарды жинаймыз, зерделейміз, сақтаймыз және таратамыз. Сонымен қатар бұл ұлттық электронды кітапхананы қазақстандық мазмұндағы, ең бірінші кезекте сирек кездесетін кітаптармен толықтыра түсуге септігін тигізеді», - деді Б.Жұмабаев.

Музей алты бөлімнен тұрады: «Қазақ жазуы мен кітабының даму тарихы», «Құран, Ислам жайындағы кітап», «ХІх ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы оқулықтар мен оқу құралдары», «Қазақстанда және шетелде шыққан Қазақстан туралы кітаптар (1945-2014 ж.)», «Заки Ахметовтің мемориалдық коллекциясы».

Келушілер үшін қызықты экскурсия күтіп тұр демес те болады. Оның барысында музей қызметшілері Көне Шығыстың ғалмдар мен ойшыларының кітаптарымен, қолжазбаларымен, еңбектерімен егжей-тегжейлі таныстырып, олардың қазақ халқын ағарту ісіне қосқан зор үлесі жайында мол мағлұмат береді. Қазақтың ақын-жазушыларының алғаш рет жарық көрген еңбектерімен таныстырады. Ал біз оқырман назарына сол еңбектердің, қазақ халқына қатысы бар кейбір туындылардың кейбірінің суретін ұсынбақпыз.

Бұл 1892 жылы жылы жарық көрген көне Моңғолияның атласы. Авторы: шығыстанушы-түрколог, археолог әрі педагог, шыққан тегі неміс болғанымен түркі тілі мен халықтарын салыстырмалы түрде тарихи тұрғыда зерттеген алғашқы ғалым Василий Радлов. В.Радлов 1891 жылы Моңғолияға Орхон экспедциясын ұйымдастырып, оған басшылық жасаған еді. Оның барысында орхон-енисей руникалық жазба ескерткіштері табылған болатын.

1912 жылы Ахмет Байтұрсынов араб әліпбиі негізінде қазақ жазуына реформа жасады. «Жаңа емле» немесе «Төте жазу» деген атауға ие болған қазақ әліпбиі әлі күнге дейін Қытай, Ауғанстан және Иран елдерінде тарихи түрлі жайттарға байланысты қоныс аударған қазақтар арасында кеңінен қолданылады. Бұл ретте айта кетерлігі, «ҚазАқпарат» халықаралық ақпарат агенттігі шетелдегі қандастарға тарихи отандарында орын алып жатқан кез келген ақпаратты жедел жеткізу үшін төте жазу нұсқасындағы сайтын ашқан болатын.

Ұзақ уақытқа созылған пікірсайыстан кейін 1929 жылы қазақ әліпбиі латын графикасына көшірілген болатын. Дегенмен, оның ғұмыры ұзаққа созылмады. Араға 10 жыл салып, яғни 1939 жылы қазақ әліпбиі кирилицаға көшірілді. Осы орайда болашақта Қазақстан латын әріпіне көшер болса, онда біздің жазуымыз мынадай болары түсінікті.

«Жалпы, қазақ халқы оқи алмаған, сауатсыз болған, кеңес өкіметі келгеннен кейін білім алып сауатын ашқан деген пікір жаңсақ», - дейді Б.Жұмабаев. Шынтуайтына келгенде, қазақтардың орыспен қатар шетел әдебиетінен де мол хабары болған.

Жоғарыда атап өткеніміздей, араға 10 жыл салып қазақ әліпбиі кириллицаға көшірілді. Орыс графикасы негізіндегі қазақ тілінің фонетикалық ерекшеліктеріне сәйкестендірілген 42 әріптен тұратын жаңа әліпби жобасы 1940 жылы ұсынылды. Сол уақыттан бері қазақтың кітап-журналдары мен газетттері, мектептегі оқу ісі жаңа әліпбиге көшірілген еді.

Мұхтар Әуезовтың «Абай жолы» романының алғашқы басылымы «Абай» деп аталды. Ол 1943 жылы оқырман қолына тиді. Ал мына суретте сол кітаптың алғашқы данасының автор қолтаңба қалдырған нұсқасы.

Қазақтың жазба әдебиетінің дамуына ұланғайыр үлес қосқан ағыртушылардың бірі педагог әрі қаламгер Ыбырай Алтынсарин. Ол ондаған мектеп пен училище, тіпті қазақ қыздарына арналған қыздар училищесінің де негізін қалады. Ол тек қазақ балаларына мектеп ашып қана қоймай, олардың білім алуы үшін сапалы кітаптар жазуға да айрықша ықылас қойды. Ы.Алтынсарин «Қырғыз хрестоматиясы», «Қырғыздардың орыс тілін оқуына жетекшілік»

Жалпы, бұл музейде автордың қолтаңбасы бар кітаптар өте көп. Б.Жұмабаевтың айтуынша, кітапханада тіпті орыс ақыны Александр Блоктың қолтаңбасы қойылған кітап та бар.

Орыс зерттеушілерінің еңбектері

Музыкант-этнограф Александр Затаевичтің алғашқы еңбектері. Оның 1925 жылы жарық көрген кітабы «Қырыз халқының 1000 әні» деп аталған еді. Дегемен, 1931 жылы жарық көрген басылымда кітап атауы «Қазақ халқының 1000 әні» деп берілді.

Этнограф Л.Ф. Семеновтың бұл кітабы да қазақ халқы үшін қызықты деректерге толы десек артық емес. Бұл басылымды Ақмола округтың музейі жарыққа шығарған. Автор қазіргі елордамыз Астана бой түзеген қаланың тарихи жылнамасы жайындағы сөзді сонау 1830 жылдан бастап қозғайды. Бұл еңбек «100 жылдық материалдар мен жылнамадағы Ақмола» деп аталады. Тарихи ғалымы мол еңбекте Слобода (қазіргі Кенесары көшесінің бастау алар тұсы) елді мекенінің, Қоянды жәрмеңесінің, 1894 жылды су тасынының және қала үшін өзге де өзекті тарихи деректерден сыр шертеді.

Музейдің мақтан тұтар бірегей жәдігерлерінің бірі сирек кездесетін ислам әдебиеті топтамасы десек артық емес. Бірқатар жәдігердің өзіндік қызықты тарихи бар. Мына суретте таңдаланған Құран кітабы 19 ғасырдың дүниесі. Оның музейге осы мекеме қызметкерлерінің бірі сыйға тартыпты. Кітап Самарқанд пен Қазанда діни білім алып, молда болған әкесіне тиесілі екен. 1969 жылы әкесін Қазақстаннан Қабардин-Балқарға қоныс аударыпты. Жылдар-жылжып өтіп, жылымық кезең туған 90-шы жылдарда Әмина апа әкесінің сүйегін тарихи отанына әкелу үшін жат жерге сапар шегіпті. Алайда, жергілікті кавказдықтар молданың сүйегін қызына беруден бас тартқан екен. Өйткені, сол өңірдің ақсақалдары барған жерінде де зор құрметке бөленіп, қылышынан қан тамып тұрған кеңес заманының өзінде, сонау 1970 жылдары 2 мешіт тұрғызып берген молданы жергілікті тұрғындар әлі күнге дейін қатты құрметтейтіндігін айтыпты. Осылайша, жергілікті тұрғындар Әминаға әкесінің бейітінен бір уыс топырақ пен мына суреттегі кітапты ұстатып жіберіпті.

Сіздердің назарларыңызға тағы бір сирек кездесетін құнды жәдігерді ұсыну мүмкіндігі туып отыр. Кітап музейдің жәдігері саналады әрі кітапхананың сирек кітаптар қорында сақталады. Бұл британдық ғалымдар академиялық ғылымның жаңалығы деп атаған «Құранның тәпсірі» кітабы да бар.

«Жазға қарай біз музейді кеңейтуге ниеттеніп отырмыз. Алматыдағы Кітап музейі жабылды. Оның қоры бізге берілмек. Бізде арнайы келісім де бар. Музейіміз демалыссыз, күнсайын 10-00-ден 18-00-ге дейін тегін жұмыс істейді», - деді ол.

Кітапхана алғаш рет ашылған сәтте оның қорында 200 мыңнан астам кітап бар болатын. Бүгінде оның қорында 1 миллионнан астам бірегей еңбек сақтаулы. Алдағы уақытта оның санын 200 миллионға дейін жеткізу жоспарда.