Былтыр 11 аралда бар еді, биыл екеуінде ғана: Каспийдің тартылуы итбалыққа қалай әсер етіп жатыр

Каспий итбалығының мінез-құлқын, таралуын және популяциясына әсер ететін факторларды зерттеп жүрген ғалымдардың бірі — Әсел Баймұқанова. Ол 11 жыл ішінде 25-тен астам экспедицияға қатысып, төрт жылдық бақылау барысында итбалықтардың 60-тан астам мінез-құлық әрекетін анықтаған. Зерттеуші жыл сайын көктемде және күзде Солтүстік-Шығыс Каспийдегі аралдарда бірнеше апта бойы далалық жұмыстар жүргізеді. Әсел Баймұқанова Kazіnform тілшісіне биылғы экспедиция барысында жүргізілген зерттеулердің нәтижесі туралы айтып берді.

— Биыл Каспий итбалығын зерттеу мақсатында өткен экспедиция барысында қандай нәтижелерге қол жеткіздіңіздер?

— Биылғы экспедиция Ақтауға түнгі сағат бірде ұшып келгеннен кейін-ақ басталды. Таңғы сағат бесте қайықпен Тюленьи аралдары архипелагына жолға шықтық. Мақсатымыз — онда итбалықтардың бар-жоғын анықтау. Аралдарға 23 наурызда жетіп, екі күн жұмыс істедік. Негізінен өлекселерді зерттеп, қырылған жануарлардан сынама алдық. Сонымен қатар дрон арқылы мониторинг жүргіздік. Сол кезде алаңдатарлық жағдайға көз жеткіздік: былтыр итбалықтар 11 аралда шоғырланса, биыл жаңадан пайда болған небәрі екі аралда ғана жатқаны анықталды. Мұндай күрт өзгерістің себебін әлі де зерттеу керек.

26 наурызда Қаражанбас аумағына көшіп, теңіздің солтүстік-шығыс бөлігін ұзақ уақыт бойы бақылауға дайындалдық. Алайда үш күндік дауылға байланысты күтуге тура келді. 29 наурызда екі қайықпен теңізге шығып, 7 сәуірге дейін таяз солтүстік-шығыс бөлікте жұмыс істедік. Итбалықтардың басым бөлігі дәл осы аумақта шоғырланады.

Біз жаңа аралдардың қай жерде пайда болғанын, су қайтып, бұрынғы жатын орындарының қалай өзгергенін бақыладық. Кей жерлерде су деңгейінің төмендеуінен ескі жатын орындар тым кеңейіп кеткен. Соның салдарынан итбалықтар жаңа пайда болған қайраңдарға қарай ығысқан. Әрбір шоғырды суретке түсіріп, олардың санын есептедік, өлім-жітімге де мониторинг жүргіздік. 7 сәуірде ауа райы тыныққан соң Тюленьи аралдарына қайта бардық. Итбалықтар көбейеді деген үміт болған, бірақ керісінше, олардың саны одан әрі азайғанын байқадық.

Кейін бірнеше күнге созылатын қатты жел болжанып, аралдағы лагерьді су басу қаупі төнгендіктен, Қаражанбасқа қайтуға тура келді. Одан кейін Кендірліге барып, жаңадан пайда болған аралда небәрі екі итбалықты тіркедік. Осылайша далалық экспедиция аяқталды.
Сонымен қатар Түпқараған жағалауында өлім-жітімге мониторинг жүргізген жеке топ жұмыс істеді.

— Зерттеу кезінде итбалықтардың жалпы жағдайы қандай болды? Бұрынғы экспедициялармен салыстырғанда қандай өзгерістер байқадыңыздар?

— Ең басты өзгеріс — Тюленьи аралдарында итбалықтар күрт азайып кеткен. Былтыр 11 аралда итбалықтар жатса, биыл тек екеуінде ғана бар. Бұдан бөлек, жылдар мен маусымдарды салыстырғанда Каспийдің тайызданып бара жатқанын анық байқауға болады. Мысалы, 2022 жылы Прорва аумағы шағын ғана құмды қайраң болатын. Су көтерілген кезде ол толығымен су астында қалатын. Ал биыл теңіздің тайыздануына байланысты арал айтарлықтай үлкейіп, біз сол жерде бірнеше күн тұрдық. Бір маусым ішінде мұндай өзгерістер аса байқалмауы мүмкін. Бірақ бірнеше жылды салыстырғанда итбалықтардың жатын орындары орналасқан географияның түбегейлі өзгеріп жатқанын көріп отырмыз. 

— Қазір Каспий итбалығының популяциясына қатысты нақты қандай мәліметтер бар? Соңғы жылдары олардың саны қалай өзгеріп келеді?

— Бұл жерде бір маңызды жайтты атап өткен жөн. Ғылыми ортада Каспий итбалығының нақты саны бойынша әлі ортақ пікір жоқ, әр зерттеуде әртүрлі көрсеткіштер келтіріледі. Бірақ тарихи тұрғыдан алғанда популяция санының айтарлықтай азайғаны даусыз. Қарқынды кәсіптік аулау кезеңінде түрдің саны кемінде 90 пайызға азайған. 1867 жылы Каспийде шамамен 1-1,6 миллион итбалық болса, 2005 жылға қарай олардың саны шамамен 100 мыңға дейін азайды.

Қазір біз Солтүстік-Шығыс Каспийдегі аралдық жатын орындарда көктемгі және күзгі әуе санағын жүргіземіз. Мәселен, 2020 жылдың көктемінде 59 642 итбалық тіркелсе, 2022 жылдың көктемінде бұл көрсеткіш 62 105 болды. Ал 2023 жылдың күзіндегі есепте 44 573 итбалық тіркелді. Мұнда тек жалпы сан емес, жануарлардың таралу құрылымы да өзгеріп жатыр. Үш жыл ішінде 900-ден астам итбалық шоғырланатын ірі жатын орындардың үлесі 95 пайыздан 73,6 пайызға дейін азайған. Ал орташа көлемдегі жатын орындардың үлесі 26,1 пайызға дейін өскен.

— Итбалықтардың жаппай қырылуы жағдайлары жиілегені рас. Ғылыми зерттеулер мұндай өлімнің негізгі себептері туралы не көрсетеді?

— Қазіргі жағдайды бір ғана себеппен түсіндіру мүмкін емес. Каспий итбалығы бірнеше фактордың қысымында тұр. Біріншіден, вирустық аурулар үлкен қауіп төндіреді. Мысалы, 1999-2000 жылдары ит обасының вирусы — CDV 30 мыңнан астам итбалықтың өліміне себеп болды. Қазіргі зерттеулер бұл вирустың популяцияда әлі де айналымда екенін көрсетеді.

Екіншіден, климаттың өзгеруі мен теңіздің тартылуы әсер етіп жатыр. Итбалықтар тарихи мекендеген жерлерінен айырылып, жаңа аумақтарға ығысуға мәжбүр. Ал бұл жерлерде адам мен өндірістік нысандардың әсеріне тап болу қаупі жоғары. Антропогендік фактордың әсері де анық байқалады. Мысалы, 2018 жылдың күзінде Кендірлідегі жатын орында қайықтардың жүруі мен су құстарына аңшылық жасау күшейген кезде, итбалықтар бұл аумақтан іс жүзінде толықтай кеткен.

Тағы бір мәселе — балық аулау торларына кездейсоқ түсу. 2008-2009 жылдардағы бір маусымда 1200-ден астам осындай жағдай халықаралық зерттеушілер тобы тарапынан құжатталған. Ал 2019-2023 жылдары біз зерттеген өлекселердің 9,4 пайызынан балық аулау торына түскенін көрсететін іздер анықталды.

Үшіншіден, теңіздің ластануы. Каспий итбалығының ұлпаларында ауыр металдар, пестицидтер мен көмірсутектердің жоғары концентрациясы анықталған. Біздің гистологиялық зерттеулеріміз де жануарлардың өмірлік маңызды мүшелерінде патологиялық өзгерістер бар екенін көрсетеді.

— Каспий теңізі деңгейінің төмендеуі итбалықтардың тіршілігіне және олардың көбеюіне қаншалықты әсер етіп жатыр?

— Әсері өте үлкен. Мұны әр экспедиция сайын өз көзімізбен көріп жүрміз. Жақында жарияланған зерттеуімізге сәйкес, 1995-2023 жылдар аралығында Солтүстік Каспийдегі теңіз деңгейі 2,28 метрге төмендеген. Жағалау сызығы орта есеппен 44-164 шақырымға, кей жерлерде 175 шақырымға дейін батысқа қарай шегінген. Ал аралдардың жалпы аумағы 15 еседен астам қысқарған. Жағалаудың шегіну жылдамдығы жылына 23 шақырымнан асқан.

Мұның барлығы итбалықтардың тіршілік ету ортасына тікелей әсер етеді. Ірі жатын орындардың үлесі азайып, жануарлар шағын әрі бір-бірінен алшақ орналасқан аумақтарға бөлініп жатыр. Итбалықтар батысқа қарай ығысып келеді. Бұл өз кезегінде мұнай өнеркәсібі мен адамның шаруашылық қызметімен қақтығысу қаупін арттырады.

— Итбалықтардың қоректік базасы — балық қорының жағдайы қандай? Балық санының азаюы олардың тіршілігіне әсер ете ме?

— Біз Каспий итбалығының қорегін нақты зерттеп келеміз. 2015-2022 жылдар аралығында жиналған нәжіс сынамаларынан алынған 8600-ден астам балық отолитін талдадық. Тіпті осы отолиттер арқылы итбалық жеген балықтың ұзындығын анықтау әдісін де ұсындық.
Зерттеу нәтижесінде итбалықтардың қорегінің 79,34 пайызын бұзаубас балықтар, 15,99 пайызын атериналар құрайтыны анықталды. Сонымен қатар майшабақ, майшабақ тұқымдас ұсақ балықтар, тұқы және кефаль тұқымдастары да кездеседі.

— Теңіздің мұнай өнімдерімен, пластикпен және басқа да қалдықтармен ластануы итбалықтарға қандай қауіп төндіреді?

— Теңіздің өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы қалдықтарымен ластануы ұрғашы итбалықтардың ұрықтану қабілетінің төмендеуімен де байланысты. Бұл — популяцияның көбеюіне тікелей қауіп. Пластик пен теңіздегі қоқыс мәселесін де бес жыл бойы, 2019-2023 жылдары зерттедік. Теңіз жағалауы мен Түпқараған түбегінде, сондай-ақ Тюленьи аралдарындағы Құлалы, Подгорный, Рыбачий және Морской аралдарында қараусыз қалған балық аулау торлары мен қоқыстарды жинадық.

Бес экспедиция барысында тек қараусыз қалған балық аулау торларының өзінен 17 тоннаға жуық қалдық жиналды. Ал жалпы көлемі шамамен 40 тонна түрлі қоқыс шығарылды. Микро және макропластиктің теңіз жағалауы мен акваториясын ластағанын анықтадық. Пластик тоғыз түрлі балықтың асқазан-ішек жолынан табылды. Ал жақында итбалықтың асқазанынан пластик пакет таптық. Бұл — біз үшін жай ғана болжам емес, нақты деректермен дәлелденген үлкен қауіп.

— Экспедиция барысында жарақаттанған, әлсіз немесе ауру итбалықтар кездесті ме? Олардың жағдайы нені көрсетеді?

— Иә. Осындай жағдайлардың бірі менің өмірімді түбегейлі өзгертті. 2015 жылы Кендірлі шығанағында алғаш рет суға түсіп, итбалықтарды камераға түсіруге мүмкіндік алдым. Бір кезде балық аулау торына шырмалып қалған итбалықты көрдім. Алғашында оны өліп қалған шығар деп ойладым. Бірақ ол қозғала бастады. Тұншығып жатты. Мені қатты толғандырғаны — оның жанында тағы екі итбалықтың кетпей тұрғаны. Олар қиналып жатқан туысын тастап кетпеген.

Оны құтқару мүмкін болмады. Мен оның тірі қалмайтынын түсіндім. Осы жағдайдан кейін бірнеше күн ұйықтай алмадым. Сол кезде мен жай ғана камера ұстап, сырттай бақылаушы болғым келмейтінін түсіндім. Бұл жануарларға кәсіби маман ретінде көмектесіп, оларды сақтауға нақты үлес қосқым келді. Қазір де ауру және әлсіреген итбалықтарды кездестіреміз. Жатын орындарда көзі ауырып, тіпті соқыр болып қалған жануарлар бар. Кейбірі қатты әлсіреп, арықтап кеткен.

— Каспий итбалығы Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Оны қорғау үшін қазіргі шаралар жеткілікті ме?

— Соңғы жылдары Каспий итбалығын зерттеуге және қорғауға көңіл бөлініп келе жатқаны қуантады. Біз 2017 жылдан бастап мемлекеттік табиғи резерват құру туралы ұсыныс айтып келдік. 2024 жылы Мемлекет басшысының бастамасымен «Каспий итбалығы» мемлекеттік табиғи резерваты құрылды. Ал 2025 жылы Қазақстан Үкіметі түрді сақтау жөніндегі жоспарды бекітті. Бұдан бөлек, резерват аумағында оңалту орталықтарын құруды және кеме қатынасына шектеу енгізуді ұсындық. Бұл ұсыныстардың бір бөлігі нақты шешімдерден көрініс тапты.

— Каспий итбалығының болашағына қатысты ғалымдар қандай болжам жасап отыр? Популяцияны қалпына келтіруге мүмкіндік бар ма?

— Шынымды айтсам, қазір біржақты оптимистік болжам айту қиын. Дегенмен жануарларды сақтап қалу үшін қолдан келгеннің бәрін жасаймыз. Мені ерекше алаңдататын көрсеткіштің бірі — Каспий итбалығының өмір сүру ұзақтығы. Қазір олардың ең ұзақ өмір сүретін жасы 32 жылға әрең жетеді. Ал бұрын 50 жасқа дейін өмір сүрген дарақтар болған. Бұл жануарлардың бұрынғыдай ұзақ жасқа жетпейтінін көрсетеді. Демек, популяция бір реттік емес, ұзақ уақыт бойы жинақталған созылмалы қысымды бастан өткеріп жатыр. Сонымен бірге популяцияны қалпына келтіру мүлде мүмкін емес деп айта алмаймын. Біздің зерттеулеріміз бен ұсыныстарымыз нақты өзгерістерге ықпал етті. Қазақстан Үкіметі мен Мемлекет басшысы да популяцияның жағдайына алаңдап отыр.

Мемлекеттік табиғи резерват құрылып, түрді сақтау жөніндегі Үкімет жоспары бекітілді. Бірақ жағдайды түбегейлі өзгерту үшін жекелеген шаралар жеткіліксіз. Токсикология, ауруларды зерттеу, популяция санын анықтау, мінез-құлқын бақылау және теңіздің ластануын зерттеуді біріктіретін ұзақ мерзімді ғылыми бағдарлама қажет. Өйткені итбалықтардың мезгіл-мезгіл жаппай қырылуының себептері әлі толық анықталған жоқ. Ал оның нақты себептерін білмей тұрып, популяция міндетті түрде қалпына келеді деп айтуға әлі ерте.

Сонымен қатар ғылыми зерттеулермен қатар адам әрекетінен түсетін қысымды азайту да аса маңызды. Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының теңізге тигізетін әсерін төмендетіп, жағалау мен теңіз акваториясын қоқыстан тазарту жұмыстарын тұрақты жүргізу керек.

Бұған дейін Маңғыстауда итбалықтар мен бекіре тұқымдас балықтардың өлексесі табылғанын хабарлаған едік. АШМ түсіндіруінше, Каспийдегі итбалықтардың қырылуы бүкіл теңіз акваториясында болып жатыр.