Қазаққа «қымыз туралы» заң қажет - баспасөзге шолу

АСТАНА. ҚазАқпарат - «ҚазАқпарат» агенттігі республикалық басылымдарда 24 сәуір, бейсенбі күні жарық көрген өзекті мақалаларға шолуды ұсынады.

***

Бүгінгі «Айқын» газетінде Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтының директоры, медицина ғылымдарының докторы Қуаныш Нұрғазиевпен арада болған сұхбат жарияланды. Онда дәрігер Қазақстандағы онкология саласының ахуалы, елімізде онкологиялық ауруға шалдыққандар ішінде алғашқы сатысында жазылып кету мүмкіндігі, онкологиялық ауруды ер­те сатысында анықтау үшін жүргізіліп жатқан скринингтік бағдарламалардың нәтижесі, қатерлі ісікті емдеуге қажет дәрі-дәрмек туралы сұрақтарға кеңінен жауап береді.

Оның айтуынша, бүгінде елімізде бірінші орында әйелдер арасында сүт безінің қатерлі ісіктері, ерлер мен әйелдерде өкпе, сосын асқазан, ал төртінші орында тоқ ішектің қатерлі ісігі тұр. Өзі басқарып отырған институт қатерлі дерттің алдын алуда біршама жұмыстар атқарып, шетелдік мамандардың тәжірибесімен алмасып, көптеген мәселелерді талқылауда. Франция, Америка, Жапония, Оңтүстік Корея, Сингапур, Италия мемлекеттерінің үлкен онко­логиялық орталықтарымен тығыз байланыста жұмыс жасауда.

«Қазақстан бойынша жүз қы­рық алты мыңнан астам адам қатерлі ісік ауруына шалдық­қан. Олар диспансерлік есепке алынған. Бұл бір облыс халқының санын көрсетеді. 2013 жылы жаңадан 33029, ал 2012 жылы 32005 науқас анық­талған. Біздің басты мақса­тымыз - ауруды алғашқы сатысында анықтап, ем жасау. Халықтың өмірін ұзарту. Осы тұста аты жаман дерттің алдын алуда еліміздегі әйелдер мен қыз балалар гинеколог, ал 45-50-ден асқан ерлер уролог дәрігеріне көрінсе, кез келген адам жылына бір рет өк­песін рентгенге түсірсе дер едім», - дейді маман.

Қалаулылар қымызды қалай атау жайына бас қатыруда. Қазақ үшін ол - шөлді басатын керемет сусын. Әйткенмен, шамалы қызуы болғандықтан, оған заң тілінде нақты бір ұғым-анықтама таңылуға тиіс.

Осы орайда бірқатар депутаттар «Қымыз туралы» жеке заң жазу мәселесіне қайта оралуды ұсынды. Бұл әңгімелерге ішімдік нарығын реттейтін жаңа заңның қабылдануы түрткі болған еді. Қабиболла Жақыповтың төрағалығымен өткен Мәжілістің кешегі жалпы отырысында ұлттық заңнаманы «этил спирті мен алкоголь өнімінің өндірілуін және айналымын мемлекеттік реттеу мәселелері бойынша» түзететін жаңа заң жобасы бірінші оқылымда мақұлданды. Бұл туралы «Айқын» газеті бүгінгі санында «Қазаққа «қымыз туралы» заң қажет» атты мақаласында жазып отыр.

Басылымның жазуынша, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы жүргізген зерттеулерге сәйкес, спирт ішімдіктерді тұтыну деңгейі жө­ніндегі рейтингте Қазақстан 188 елдің арасында 34-орынды иеленеді, - деп баяндады қалаулыларға Үкімет бас­шы­сының орынбасары-Қаржы министрі Бақыт Сұлтанов, - еліміздің әрбір азаматы жылына шамамен 5,5 литр таза этил спиртін немесе 11 литр арақ тұ­тынады. Нәтижесінде, Қазақстан бү­гінде Орталық Азия аймағында «ең көп ішетін ел» болып тұр!

Сондықтан ел Үкіметі Елбасының тапсырмасымен, алкоголь өнімдерін ішуді қысқарту үшін біріншіден, «күшті алкогольге ақырындап, бірте-бірте бағаны көтеруге», екіншіден, «сату орындары мен уақытын шектеу­ге», үшіншіден, «этил спирті мен ал­коголь өнімдерінің өндірілуі мен ай­налымына мемлекеттік бақылауды күшейтуге» шешім қабылдапты. Ал депутат Айгүл Соловьева «қызуы бар» деп, қымыздың арақ-шарап, сыра секілді сауда­сының шектелуін болдырмау керектігіне назар аудартты: «Бұл заң жобасы алкогольдік ішімдіктер нарығын реттеуді қарастырады, бұл өнім­дердің айналымы мен сатылымы шектелуге тиіс. Ал қымыз еркін сатыла беруі керек. Сондықтан оны жеке заңмен рет­теу жайын ойластыру қажет бола­ды. Оның еркін саудасына ешкім де тыйым сала алмайды. Бұл заңмен тек оның қалай сатылатындығына бақылау енгізіледі».

- Шынында, бізде алкогольді тұтыну көлемі мен сипаты өзгерді, қысқарды, - деді депутат Тұр­сынбек Өмірзақов. - Бізді алда арақты мүлдем тұтынбайтын Азия елдерімен салыстыруға да болады. Оның орнына қымыз өндірісін қолдау керек. Бірақ қымызды «Водкамен» салыстыруға болмай­ды: бұлар әрбасқа өнімдер. Олар­ды әрқалай қолданып, әртүрлі табыс көздеріне айналдыруға мүм­кіндік бар.

Депутат Алдан Смайыл көр­ші­леріміздің тәжірибесіне көңіл қоюға шақырды: «Ресейдегі Тыва, Якут сияқты арақтың кесірінен көп қиындық көрген елдердің «арақ­­сыз ауыл», «арақсыз қала» қозғалыстарын бастағанына он шақты жыл болды. Қазір солар­дағы елді мекендерде арақ мүлдем сатылмайды! Соны Қазақстан неге жасай алмайды? Арақ-шарап орнына ұлттық тағамдарымызды, қымыз бен шұбатты көбейтейік де­дік, ол да Үкіметте ешкімнің қапе­ріне кірмейді. Неге біз арақ­тың төңірегіне үйіріле береміз, пайдалы сусын туралы неге заң қа­былдамаймыз?» деген А.Смайыл вице-премьер Бақыт Сұлтановқа алкоголь өнімдерінің орнын ба­сатын қымыз бен шұбат туралы заң жобасын әзірлеу туралы ұсыныс айтты. Егер жаңа Үкіметтің мұр­шасы келмесе, депутаттар күзге қарай осы арнайы заңды өздері жазбаққа бекініп отыр.

***

Өзінің астық сату көлемі жағынан алғанда әлемдегі ең алдыңғы қатарлы 10 елдің құрамына кіретін Қазақстан ұн экспорттау жағынан соңғы бірқатар жылдар барысында бүкіл дүние жүзі бойынша алғанда тұрақты түрде алдыңғы үштіктің құрамында келеді. Астық өсіріп сату бір өнер болса, одан ұн өндіріп сату екінші бір үлкен өнер түрі саналатындығы белгілі. Өйткені, 1 килограмм астықтан 1 килограмм ұнның бағасы әлдеқайда қымбат. Ұн өндіру арқылы қосымша табыстарға кенелеміз. Екінші жақтан алғанда, өз адамдарымызды жұмыспен қамтимыз. Оның үстіне астық тасымалдауға қарағанда, ұн тасымалдау ісінің шығыны да едәуір төмен болатындығы түсінікті. Бұл туралы «Егемен Қазақстан» газеті бүгінгі санындағы «Астық - еліміздің басты байлығы» атты мақаласында жазады.

Басылымның атап өтуінше, 2013 жылдың қорытындысында Қазақстан 4 миллион 922,8 мың тонна бидай экспорттап, бұдан елімізге 1,2 миллиард АҚШ долларынан астам кіріс кіргізді. Соның ішінде 20-дан астам елге астық жөнелтті. Қазақстан астығын тұрақты тұтынып келе жатқан елдер қатарында бізбен көршілес Ресей, Әзербайжан, Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан елдерімен қатар Иран, Түркия, Грузия, Қытай, Швеция, Ауғанстан елдері бар. Қазақстан экспорттайтын астықтың 98 пайызынан астамы міне, осы елдердің үлесіне тиеді. Сонымен қатар, Германия, Польша, Грекия, Ливан, Латвия, Нидерланды елдері де аз көлемде болса да Қазақстан астығын тұтынады. Қысқасын айтқанда, Қазақстан астығы қазіргі күні еліміздің атын әлемге жайып жүрген басты бренд өнімдеріміздің бірі болып табылады.

Халықаралық астық кеңесінің мәліметтері бойынша, Қытай әр жыл сайын 3 миллионнан 8 миллион тоннаға дейін астық сатып алады екен. Ендеше, іргемізде тұрған алып рыноктың осы мол мүмкін­­­діктерін неге ескермеске? Оның үстіне Қытай өңірлеріне астық жеткізіп сату мәселесін жолға қо­йып алған жағдайымызда, осы ел­дің аумағы арқылы Оңтүстік-Шы­ғыс Азия елдерінің рынокта­рына шығуымызға да болады. Сон­дықтан Қазақстан Ауыл ша­руа­­­шылығы министрлігі Қы­тай мен Оңтүстік-Шығыс Азия бағыт­тарын Қазақстан астығын экс­порт­таудың болашағы зор стра­­тегиялық бағыты деп есептеп отыр.

«Егемен Қазақстанның» жазуынша, Сарыағаш шекара жасағы тосын ұрлықтың үстінен түсті. Олар «Келес - Сарыағаш» бағытындағы пойыздың жүк вагонын тексеру кезінде жалпы салмағы 280 килограмм тартатын, яғни анау-мынау емес, үш центнерге жуық тасбақаларды тапты. Еркіндіктің өзінде ақырын басып, жайбарақат өмір сүретін қайран тасбақалар жеті қапқа нығыздалып салынғандықтан тұншығып қала жаздапты. Тек қаптың аузын ашқанда ғана дүниенің жарығы мен бір жұтым ауаның самалынан жыбырлап сала берді. Сөйтіп, шекара қызметкерлерінің арқасында суық қолды сұғанақтардың қолынан сытылып, қайта кеңдікке шыққан тасбақалар, әйтеуір бір түс көріп өткендей, аман-есен еркіндікке аттанды. Мақала «Тасбақалар тажалдан аман қалды» деген тақырыппен берілген.

***

Бүгінде Қазақстанда 3 мыңға жуық адам бүйрек ауруынан көз жұмуы мүмкін. Оларды тек бүйрек ауыстыру отасы ғана құтқара алады. Ал бұл отаны олар жылдап күтуге мәжбүр. Бұл туралы «Литер» газеті бүгінгі санындағы «В пересадке органов нуждаются сотни казахстанцев, но помочь врачи могут пока единицам» атты мақаласында жазады.

Басылымның атап өтуінше, жылына 170-200 отандасымыз бауыр ауыстыруға мұқтаж болады, ал жүректерін ауыстырмаса ажал құшуы мүмкін науқастар да осы шамалас. Олардың бар үміті ауру мүшесін ауыстырту ғана. Мәселе біздің дәрігерлерімізде емес, мәселе донорларда. Осы ретте депутаттардың ҚР «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» заңына енгізілген толықтырулар мен өзгертулерді бірінші оқылымнан қабылдағаны жақсы болды. Өйткені азаматтың өзі өлгеннен кейін дене мүшелерін өз еркімен донорлыққа беруге келісуі туралы енгізілген өзгерістер еліміздегі трансплантологияны дамыта түседі, деп жазады басылым.