Қазақстан Орталық Азияның көліктік-логистикалық орталығына айнала ала ма?

Техникалық экономикалық негіздемесі бойынша 2018 жылы толыққанды іске қосылатын бұл орталықтың жалпы аумағы - 528 гектар. Оның 185 гектары Қазақстан, 343 гектары Қытай аумағында орналасатын болады. Қазіргі таңда оның Қытайдағы аумағында бүтіндей бір қалашық бой көтеріп, сауда орындары өз жұмысын бастап кетті. Мәселен, онда 22-27 қазан аралығында өткен Бірінші импорттық-экспорттық тауарлар жәрмеңкесінде Цзян-Юань халықаралық сатып алу орталығының бас директоры И. Ваньсиннің айтуынша, 50 миллионға жуық юанның саудасы жасалыпты. Ал жәрмеңке бұдан бөлек Сусинь және Чжункэ орталықтарында да өткенін ескерсек ондағы сауданың көлемі бұдан 3 есе жоғары болғаны анық.

«Қорғас» ШМЫХО» АҚ-ның вице-президенті Ерік Есенбаевтың сөзіне қарағанда, 2012 жылдың 18 сәуірінен бастап келушілерді тіркеуге алуды жүзеге асырып жатқан 1-бақылау өткізу пунктінен орталықтың қытайлық бөлігіне 13 мыңға жуық адам өткен. Оның 10 719-ы Бірінші импорттық-экспорттық тауарлар жәрмеңкесінде тіркелген. Олардың 10 562-сі Қазақстан азаматтары болса, 157-сін АҚШ, Ауғанстан, Германия, Жапония, Израиль, Канада, Корея, Үндістан және ТМД сияқты 18 елдің өкілдері құраған. Тәулігіне 10 мыңнан астам адамды өткізуге қауқарлы бұл пунктен қазіргі таңда жай күндері - 200, ал демалыс күндері 300 адам өтетін көрінеді. Биыл онда енді 1-бақылау өткізу пунктінің жүк таситын нысанының құрылыс аяқталмақ. ҚР Қаржы министрлігі Кедендік бақылау комитетінің мәліметі бойынша, орталықтан осы уақытқа дейін бюджетке кедендік төлемдер мен салықтардан 59 миллион теңге қаржы түскен. Сонымен қатар 78 тонна тауар мен 694 кедендік кіріс ордерлері рәсімделген.

Қазіргі таңда 111 инвестициялық нысандардың 22-cі бойынша 35,8 млрд. теңгенің келісімдері жасалған. Мәселен, 1 наурызға дейін көліктік-қайтатиеу терминалдары аймағындағы нысандарға 1,2 миллиард теңгенің жеке инвестициясы салынған. Сондай-ақ «Қазпошта», «Базис», «Тұран Экспрес-Карго», «ТРАНКО», «Золотой Феникс» компаниялары инвестициялық нысандардың құрылыс жүргізуге ниет білдіріп, одан ары да ықпалдасу үшін белсенді түрде жұмыстар жүргізуде. Жалпы «Қорғас» ШМЫХО-дағы барлық ішкі және сыртқы инфрақұрылым мен инвестициялық, коммерциялық нысандардың құрылысы 2016 жылы аяқталып, 2018 жылы ол толыққанды қызмет істей бастамақ. Оның жанындағы «Алтынкөл» темір жол бекеті Қазақстан-Қытай Трансазиялық теміржол магистралы бағытының бөлігі болып отыр. Енді алдағы 2-3 жылдың ішінде салынатын «Қорғас» ШМЫХО мен темір жол арасында «Батыс Еуропа-Батыс Қытай автомагистралі салынбақ. «Қорғас-Шығыс қақпасы» арнайы экономикалық аймағы мен «Қорғас» ШМЫХО, Жетіген-Қорғас темір жолы, Батыс Еуропа-Батыс Қытай автомагистралі сияқты негізгі 3 элементі үлкен логистикалық хабты дамыту үшін барлық жағдай жасамақ. «Алтынкөл» темір жол бекетінің бастығы Вячеслав Мироновтың айтуынша, қазір олар күніне 217 контейнер тиеуде. 2012 жылдың 22 желтоқсанында алғашқы пойызды қабылдаған олар қазірдің өзінде 1 миллион 350 мың тонна жүк тиеп, қазақстандық жаңа рекордқа қол жеткізіп отыр. «Достық» темір жол бекеті жүк тиеуде өзінің алғашқы миллион тоннасына 4 жылдан кейін ғана қол жеткізген болатын. Біз бұл межені биыл 1 қыркүйекте бір жылға жетер-жетпес уақыттың ішінде бағындырдық. Тиелген жүктің көлемі бүгінгі таңда тәулігіне 217 контейнерді құрауда. Ондағы ең жоғарғы тәуліктік көрсеткіш 350 контейнер болды. Мен «Достық» бекетін Қазақстанның Қытаймен арадағы жүк тасымалында оң қолы, ал «Алтынкөлді» сол қолы деп санаймын. Қазір Қазақстан онда қос қолымен бірдей жұмыс жасауда», - дейді В.Миронов. Бұған дейін «Достық» темір жол бекетін басқарған ол онда жинақталған тәжірибесін енді «Алтынкөлде» толық жүзеге асыруға жұмсамақ. Оның айтуынша, арағанда бүгінгі таңда әлемде мұндай 56 «құрғақ айлақ» бар. Мәселен, ешқандай табиғи қазба байлықтары жоқ Сингапур көліктік логистикалық орталық құру арқылы жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнімінің көлемі бойынша дүние жүзінде 2-3-орында келе жатыр. Ал БАӘ-дегі Дубайдағы «құрғақ айлақ» қаланың жалпы ішкі өнімінің 55 пайызын береді. Олар да Қазақстанның аймақта ірі көліктік-логистикалық орталық құрып жатқанын естіп, арнайы келіп бәрін өз көзімен көріп, жобамен танысқан соң болашақта бірлесіп жұмыс істеуге мүдделі екендіктерін жеткізген. Тіпті арабтар бұл жобаны жасауға да қатысқан көрінеді.

Жалпы «Қорғас» ШМЫХО жалпы аумағы 5740 гектарды құрайтын «Қорғас-Шығыс қақпасы» шекара маңы сауда-экономикалық аймақ» арнайы экономикалық аймағы үлкен жобасының бір бөлігі саналады. Ал «Қорғас» ШМЫХО-ны құру үдерісі 2 кезеңнен тұрады. Онда 2005-2010 жылдардағы дайындық кезеңінде нормативтік-құқықтық базаны қалыптастыру, аймақты дайындау және жоспарлау, жобалық-сметалық құжаттаманы әзірлеу және орталықты қамтамасыз ететін инфрақұрылым нысандарының құрылысы жоспарланды. Сонымен қатар 2006 жылы 2006-2018 жылдарға арналған инвестициялық кезеңді жүзеге асыру басталды. Онда ұйымдастыру және инвестициялық іс-шараларға, әсіресе орталық аумағындағы нысандарды салу және одан әрі пайдалану бойынша инвестициялық байқаулар өткізуге белсенді қатысатын жеке инвесторлар тарту болжанған болатын. Құны 382 728 млн. теңгені (3,1 млрд. доллар) құрайтын бұл жобаға жұмсалатын қаржының 73 728 миллион теңгесі республикалық бюджеттен, 309 154 млн. теңгесі жеке инвестициядан қаржыландыру көзделіп отыр. Онда инфрақұрылымның құрылысын мемлекет қаржыландырса, коммерциялық нысандар жеке инвестиция есебінен салынбақ. 2011 жылы шілдеде орталықтың мемлекеттік пакетініндегі ҚР Қаржы министрлігінің Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитеті акциясы «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясы» АҚ-на сенімді басқаруға берілген болатын. Ерік Есенбаевтың сөзіне қарағанда, қазіргі таңда жобаның тұжырымдамасы қайта қаралып жатыр. Өйткені инвесторлар тарапынан этнопарк пен музейлерге инвесторлар тарапынан қызығушылық аз болуда. Бастапқы кезде 185 гектар алқаптың 3 гектарында «Оңтүстік» әкімшілік-техникалық орталық; 3,1 гектарында мейманханалар; 3,3 гектарында Халықаралық туристік орталық; 4,5 гектарында су іріккіш құрылыс; 4,7 гектарында Халықаралық іскерлік ынтымақтастық орталығы; 5,3 гектарында «Солтүстік» әкімшілік-техникалық орталық; 6 гектарында спорттық-сауықтыру аймағы; 6,5 гектарында мәдени-көрме аймағы; 10 гектарында аймақтық ынтымақтастық пен шағын бизнес орталығы; 16,6 гектарында 19,2 қонақ үй туристік кешендерімен этнографиялық парк; 38,4 гектарында сауда-көрме аймағы орналасады деп жоспарланған еді.

Ерік Қабышкенұлының пайымдауынша, орталықтағы құрылыс жұмыстарының қарқындылығын салыстыруға болмайды. Себебі оның қытайлық бөлігінде инфрақұрылымның негізі бұрыннан қалыптасқан болса, қазақстандық аумақта оның бәрі жаңадан жүргізілді. Мәселен Жетіген-Қорғас темір жолын салу кезінде 1700 құрылыс техникасы мен 5 мың адам жұмыс жасады. Онда 28 көпір, екі суағар, 301 су өткізу құбыры, 293 шақырымға рельс торкөздері төселді. 70 шақырымдық станциялы жол салынды. 322 шақырымға электрмен қамту, орталықтандырылған байланыс және электр жүйесі, оптикалық талшықты желі тартылды. Бекеттер мен жол айрықтарында қызметтік техникалық ғимараттар, инженерлік коммуникациялық ғимараттар бой түзеді. Ал теміржолды пайдалануға бергеннен кейін 2055 адамға тұрақты жұмыс орны құрылды.

Жетіген-Қорғас темір жолының іске қосылуы ел экономикасының көлік қатынасы секторының бәсекелестігін өсірді. Қытаймен Қазақстанның оңтүстік өңірі мен Орталық Азия елдері арасындағы темір жол тасымалы қашықтығы 500 шақырымға қысқарды. Ол «Қорғас-Шығыс қақпасы» шекара маңы сауда-экономикалық аймақ» арнайы экономикалық аймағы жобасы бойынша жүзеге асатын шараның бірі болатын. Онда жылына 20 миллион тонна жүк өткізетін «құрғақ айлақ»; халықаралық деңгейдегі жүгі бар әуе кемелерін қабылдауға арналған әуежай; өнеркәсіптік-өндірістік аймақтағы жалып аумағы 600 гектарда орналасатын 30 өнеркәсіптік кәсіпорын; Алматы қаласы мен Қорғас кенті аралығында 360 шақырымдық жоғары деңгейдегі төрт жолақты автомобиль жолы; 70 мың тұрғынға арналған есептелген қала салу қарастырылған.