Кешегі тәжірибе алда күтілетін дағдарыста Үкімет үшін үлкен сеп болмақ

Расында қазіргі таңда жаһандағы  экономикалық жағдай әлі де тұрақсыз. Болжаулар да байыпты емес, көптеген сарапшылар ағымдағы жылғы болжауларын қайта қарауға кірісіп те жатыр. Мәселен, Халықаралық валюта қоры былтырғы жылғы болжамында 2011-2012 жылдары әлемдік экономиканың өсімі бар-жоғы 4 пайызды құрайды деген болатын. Алайда жыл басында Қор болжамын қайта қарап, көрсеткішті құлдилата түскен тәрізді. Бұл алда күтілетін екінші толқынды дағдарыстың белгісін білдірсе керек. Ал бұндай экономикалық күйзеліспен күреске Қазақстан Үкіметі қаншалықты әзір? Жаңа Парламенттің сенімін алған ескі Үкімет алдағы сынақты қалай тапсырады?

Жалпы дағдарыстың алдағы толқыны туралы мәселеге Қазақстан былтырдан, тіпті оның алдындағы жылдардан бері үзбестен даярланып келеді десе болады. Бұл мәселе Үкімет деңгейінде бірнеше рет көтерілді. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың тапсырмасы бойынша Үкімет «Б жоспарын» әзірлегені де есте. Ендеше «қашып құтыла алмайтын дағдарыстың» соққысынан Қазақстанға не көмектеседі?

 Айта кетерлігі, ең алдымен әлемдік рецессияларды еңсеруде Қазақстанның тәжірибесі бар­шылық. Бұл аса маңызды мәселе екені аян. Мысалы, әріге бармай-ақ 2008-2009 жылдардағы қаржы дағдарысын алып қарасақ, сол кездің өзінде ел Үкіметі президенттік жоспардың негізінде дағдарысқа қарсы «5 батыл қадам» бағдар­ламасын әзірлеп, жүзеге асырған болатын. Дүниежүзіндегі дағдарысқа қарсы ең тиімді бағдарламаның бірі болып табылған бұл құжат қаржы секторын тұрақтандыру, жылжымайтын мүлік нарығындағы проб­лемаларды шешу, шағын және орта биз­нес­ті қолдау, агроөнеркәсіптік кешенді дамы­ту, инновациялық, индустриялық және инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыру сияқты бес басым бағытқа негіз­дел­ді. Бұл мақсаттарға Ұлттық қордан 10 млрд. АҚШ доллары бөлінді.

Нәтижесі елге үлкен бедел әкелді.  Банк секторына айрықша қолдау көрсету арқы­лы елдегі болуы мүмкін қаржылық дағда­рыстың жолы кесілді. Құрылыс секторында 53 мың үлескердің пробле­малары шешілді. Шағын және орта бизнестің 3 мың субъектісіне жалпы сомасы 184,56 млрд теңгенің несиелері берілді және қайта қаржыландырылды (төмендетілген сыйақы мөлшерлемесі бойынша). Өңдеу өнеркәсібінің кәсіп­орын­дарында 34,7 млрд теңге соманың не­сиесі берілді.

Бұдан бөлек, жұмыссыздықпен күрес Үкіметтің Дағ­дарысқа қарсы бағдарламасының басым бағыты болды және қазақстандықтар мемлекет дер кезінде қабылдаған шаралардың арқасын­да әлемдік дағдарыстың салда­рын қатты сезінген жоқ. Үкімет еңбеккер­лер­дің жаппай жұмыстан қысқартылуына жол бермеу үшін тау-кен және өңдеуші сек­торлардағы ірі компаниялармен мемо­рандумдар бекітті. Оған қоса, өңір тұрғын­дарын жұмыспен қамту үшін Елбасының тапсырмасы бойынша арнайы бағдарлама - Жол картасы әзірленді. Бұл бағдарлама 191,5 млрд. теңге сома қаржымен қамта­масыз етілді және ол қаражат дағдарыстан кейінгі орнықты дамуға жағдай жасауға және қосымша жұмыс орындарын құруға жұмсалды. Жол картасының аясында 5221 жоба жүзеге асырылды, 248 мыңға жуық адам жұмыспен қамтылды.

Ал жалпы сомасы 7,26 триллион теңге болатын 237 жоба енгізілген Индустрия­ландыру картасының ел экономикасының алдағы даму қарқынына ерекше дем беретіні даусыз. Сонымен бірге ел экономикасына шетел инвестицияларын тарту әлеуетінің мол екендігі де айқын. Алдын-ала жасалған есептеулер Үдемелі индустриялық-инновациялық даму бағдарламасы шеңберінде таяудағы төрт жыл ішінде экономиканың шикізаттық емес секторына кемінде 30 миллиард доллар инвестиция тартуға болатынын көрсетіп отыр. Бұл еліміздің әлемдік экономикаға үйлесімді кірігуіне, тек Бірыңғай экономи­калық кеңістікте ғана емес, әлемдік деңгейде де бәсекелестіке қабілеттікке ие болу мүм­кіндігін арттырмақ.

Сөйтіп, өткен ғаламдық дағдарысқа билік қажырлы еңбек, дұрыс таңдалған шешім арқасында үлкен тойтарыс жасаған болатын. Мәселен, 2009 жылы дағдарыс салдарынан АҚШ экономикасы - 2,6 пайыз, Ресей экономикасы - 7,9 пайыз, Украина экономи­касы 15,1 пайызға құлдыраса, біздің еліміз­де бұл көр­сеткіш 2,6 пайызға артты. Жұмыссыздық деңгейі 5,5 пайызға дейін төмен­деді. Ұлттық қордың қаржысы таусыла жұмсалып кеткен жоқ, керісінше, 2007 жылғы 14,7 млрд. дол­лар­дан 2011 жылы 40,3 млрд. долларға де­йін өсті.
Ендігі жерде Елбасының тапсырмасы­мен даярланған ел дамуының 2020 жылға дейінгі стратегиялық даму жоспары бес ба­ғытты қамтып отыр. Бұлар: Экономиканы дағдарыстан кейінгі ке­зеңге даярлау;  Ел экономикасын әртараптандыру арқылы оның тұрақты дамуын қамтамасыз ету;  Адам капиталын дамыту - болашаққа инвестиция салу; Ел халқын әлеуметтік және тұрғын үй-коммуналды салада сапалы қызметпен қамтамасыз ету; Халықаралық қатынастардағы тұрақ­ты­лық пен ел ішіндегі ауызбіршілікті сақтау.
Бұл жоспар - мемлекеттік жобалау жү­йесіндегі жаңа тұрғыдан бағдарланған ал­ғаш­қы құжат. Стратегиялық жоспар ел да­муының негізгі мақсаттарын өлшемді ин­дикаторлар арқылы бағалауға, еліміздің 2020 жылы қандай деңгейде болатынын болжауға мүмкіндік бермек. Демек, ел Үкіметі дағдарыстың болуы мүмкін келесі толқынына соңғы жылдар­дағы жинақтаған үлкен тәжірибемен, зор дайындықпен келіп отыр. Ендігі мақсат - халық саны 170 миллион, ЖІӨ 2 триллион долларды құрайтын ғаламат экономикалық алаң - Біртұтас экономикалық кеңістікте бә­секеге төтеп беріп, түрлі дағдарыстар соқ­қы­сына төзімді ұлттық экономиканың әлеу­е­тін нығайтып, ғаламдық экономика­ның белді субъектісіне айналу болмақ.

Бұдан бөлек, Президенттің тапсырмасымен 2000 жылы құрылған Қазақстанның Ұлттық қоры болашақ ұрпақ үшін қаржы сақтап қа­на қоймай, ұлттық экономиканың сырт­қы жағымсыз факторларына тәуелділігін барынша тө­ме­ндетуге септігін тигізбек. Мысалға, 2008-2009 жылдардағы әлем­дік экономикалық дағдарыс кезеңінде Қазақстан экономикасының тұрақтылығын сақтау үшін Ұлттық қордың 10 млрд. дол­лар көлемінде қаражаты тартылған болатын. Экономикалық даму және сауда министрлігінің болжамынша, 2015 жылға қарай Ұлттық қор активтері 72,5 млрд. АҚШ долларына дейін жетуі қарастырылады. Сондай-ақ есте болса, 2010 жылы Ұлттық қордың жаңа тұжырымда­масы қабылданған болатын. Ол Ұлттық қор жинағын әрі қарай қордаландыруды, республикалық бюджеттің тепе-теңдігі мен тұрақтылығын қамтамасыз етуді және мұнай табыстарын буындарға дұрыс тара­туды көздейді.

Жалпы алғанда, ел Үкіметі қабылдаған шаралардың нәтижесінде Қазақстан жалпы ішкі өнімді «психологиялық плюс» деңгейінде сақтай алды. Атап айтқанда, 2008 жылы экономи­каның өсімі 3,1 пайызды құраса, 2009 жылы 1,2 пайыз болды. Оған қоса, Қазақстан дағдарысқа дейінгі экономикалық өсудің шегіне оралды: 2010 жылы ЖІӨ - 7 пайызға, 2011 жылы 7,5 пайызға жетті. Осылайша республикада макроэко­номи­ка­лық тұрақтылық және орнықты экономикалық өсу қамтамасыз етіліп отыр. Ендеше осының өзі атқарушы биліктің алдағы дағдарысқа қарсы салмақты қадам жасай  алатын қабілетін көрсетсе керек.