Талғат Байназаров: Мектеп басшысының ойлау тәсілі — білім сапасын анықтайтын маңызды фактор

Талғат Байназаров — Мичиган мемлекеттік университетінің постдокторантура зерттеушісі, бұрынғы мектеп директоры. Оның ғылыми қызметінің басты бағыты — мектеп басшыларының ойлау тәсілі мен олардың практикалық іс-әрекеті арасындағы байланысты сандық (quantitative) әдістермен зерттеу. Бұл — әлемдік білім беру ғылымында өте аз игерілген, бірақ практикалық маңызы өте жоғары сала.

Талғат Байназаровтың докторлық диссертациясы білім берудегі өсу ойлау тәсілі (growth mindset) зерттеулеріне жаңа теориялық шеңбер — Жоспарланған мінез-құлық теориясын (Theory of Planned Behavior) алып келді. Осы тұрғыдан ол өз саласындағы алғашқы ғалым болып табылады. Зерттеудің жаңалығын америкалық ғылыми қауымдастық та мойындады: Білім беру тиімділігін зерттеу қоғамы (SREE) оның жұмысын 2024 жылғы жыл сайынғы конференциясына таңдады.

Жуырда оның тәсіліне Латын Америкасынан да қызығушылық танылды — ортақ кәсіби желі арқылы Чили зерттеушілері бірлескен зерттеу ұсынды. Осы орайда біз өсу ойлау тәсілі, оның мектеп басшыларының жұмысына әсері және халықаралық ғылыми ынтымақтастық туралы Талғат Байназаровпен әңгімелестік.

— Талғат мырза, «өсу ойлау тәсілі» дегеніміз не? Бұл идея неліктен сонша танымал?

— Өсу ойлау тәсілі — бұл адамның ақылы мен қабілеті тек туа біткен қасиет емес, оны күш-жігер, оқу және тәжірибе арқылы дамытуға болады деген сенім. Оны әлемге танытқан Стэнфорд университетінің профессоры Кэрол Двек. Соңғы жиырма жылда бұл теория білім беруде кеңінен таралды — мектептерде, бағдарламаларда, оқулықтарда қолданылып жүр. Бірақ менің көзім жеткені — зерттеулердің көпшілігі оқушыларға бағытталған. Ал мектеп директорының өзінің ойлау тәсілі оның мектебіндегі мәдениетке қалай әсер ететіні — өте аз зерттелген сала.

— Сіз бұл сұраққа қалай жауап іздедіңіз? Қандай ғылыми тәсіл қолдандыңыз?

— Мен әлеуметтік психологиядағы Жоспарланған мінез-құлық теориясын қолдандым. Бұл — Айцен есімді ғалым әзірлеген, медицинада, бизнесте, қоғамдық денсаулықта кеңінен қолданылған, бірақ білім берудегі өсу ойлау тәсіліне ешқашан қолданылмаған шеңбер. Бұл теория адамның сенімі мен оның нақты іс-әрекеті арасындағы байланысты үш фактор арқылы түсіндіреді: жеке көзқарас, әлеуметтік күту және өзіне деген сенім. Мен бірінші болып осы теорияны мектеп басшыларының өсу ойлау тәсіліне қолдандым.

— Бұл тәсілдің практикалық маңызы неде? Зерттеудің негізгі қорытындысы қандай?

— Менің зерттеуімнің ең маңызды тұжырымы мынау: директордың өсу ойлау тәсіліне сенуі — жеткіліксіз. Көптеген директор сауалнамада осы идеяны қолдайды. Бірақ оны нақты іс-әрекетке — мұғалімдерге сапалы кері байланыс беру, кәсіби даму ұйымдастыру, қателіктерден үйренетін мектеп мәдениетін қалыптастыру — жүйелі түрде айналдыратындар әлдеқайда аз. Менің зерттеуім қандай жағдайда сенім нақты әрекетке айналатынын, ал қандай жағдайда айналмай қалатынын анықтайды. Бұл — мектеп басшыларын даярлайтын бағдарламалар үшін өте маңызды ақпарат.

— Зерттеуіңіздің халықаралық деңгейдегі ауқымы туралы айтсаңыз.

— Менің кеңірек зерттеу бағдарламам бір елмен шектелмейді. Қазір PISA — Халықаралық оқушыларды бағалау бағдарламасының деректерін пайдалана отырып, 35 елде өсу ойлау тәсілі педагогикасының қалай жұмыс істейтінін зерттеп жатырмын. Қызықтысы — әртүрлі мәдени контексте бұл идеяның нәтижелері әртүрлі. Бір елде тиімді көрінген тәсіл екінші елде онша жұмыс істемеуі мүмкін. Бұл — мұғалімдер мен директорлар үшін маңызды ескерту: бір елдің табысты тәжірибесін ойланбай көшіруге болмайды. Бұл зерттеуім қазір жетекші халықаралық ғылыми журналда қарауда.

— Чили зерттеушілерімен ынтымақтастық қалай басталды?

— Ортақ кәсіби байланыс арқылы Чилидегі әріптестер менің теориялық тәсілім туралы естіп, бірлескен зерттеу жүргізуді ұсынды. Олар менің Жоспарланған мінез-құлық теориясына негізделген тәсілімді чилийлік мектеп контекстінде сынап көргісі келеді. Чили де Қазақстан сияқты соңғы онжылдықтарда білім беруде елеулі реформаларды жүргізіп жатқан ел — мектеп басшыларын дамытуға дәлелге негізделген тәсілдерді белсенді іздеп жатыр. Сондықтан бұл идея олар үшін өзекті.

— Бұл ынтымақтастық қаншалықты алға жылжыды?

— Әзірге біз кәсіби талқылау деңгейіндеміз — деректер жинау тәсілдерін, теориялық шеңберді бейімдеуді талқылап жатырмыз. Бірақ мен үшін бұл өте маңызды қадам. Себебі бұл — Латын Америкасы мен Орталық Азия арасындағы білім беру ғылымындағы көпір. Ірі мемлекеттер арасында емес, біз сияқты дамушы елдер арасында да ғылыми ынтымақтастық дамуы керек деп ойлаймын. Мұндай байланыстардан туындайтын білім — жергілікті контекстерге әлдеқайда жақын болады.

— Сіз бұл ғылыми жолға қалай келдіңіз?

— Менің бұл зерттеу тақырыбына қызығушылығым — теориядан емес, тәжірибеден туындады. Мен Қазақстанда мектеп директоры болғанда өсу мәдениетін қалыптастыруға тырыстым. Кедергілерге тап болдым. Кейде идея өте жақсы көрінеді, бірақ іс жүзінде неге жүзеге аспайтынын түсінбей қала береміз. Кейіннен зерттеуші болған кезде, осы сұрақтарға ғылыми жауап беруді өзіме мақсат еттім. Менің ойымша, тәжірибе мен ғылым қосылғанда — ең пайдалы зерттеулер сонда дүниеге келеді.

Бүгінде АҚШ пен Латын Америкасы зерттеушілерінің назарын аударып отырған Талғат Байназаровтың жұмысы — қазақстандық білім беру дәстүрінен туындаған, бірақ халықаралық ғылыми тілде сөйлей алатын ғалымдардың әлемдік ғылымға қосып отырған үлесінің айқын дәлелі. Оның тәжірибе мен ғылыми қатаңдықты үйлестірген тәсілі келесі онжылдықта мектеп басшыларын даярлау туралы білімімізді түбегейлі өзгерту мүмкіндігіне ие.

Сұхбатыңызға рақмет!