Теңгенің жасалу жолы: Қазақстан Банкнот фабрикасы қалай жұмыс істейді

Алматыдағы Банкнот фабрикасы – қатаң қауіпсіздік талаптары қолданылатын және өндірістік ақпараттың едәуір бөлігі жариялауға жатпайтын режимдегі нысан. Дәл осы жерде 1995 жылдан бері қазақстандық банкноттар басылып шығады. Ел азаматтары үшін үйреншікті ақшаның артында күрделі технологиялық үдеріс пен дизайнерлердің, инженерлердің, технологтар мен қорғаныс мамандарының жұмысы жатыр.

Алғашқы банкноттар мен отандық өндіріс

1993 жылдың 15 қарашасынан бастап теңге айналымға енді. Қазақстанның ұлттық валютасының тарихы осы кезден басталды. Тәуелсіз еліміздің алғашқы банкноттары Ұлыбританияда басылды. Алайда ел алдында өз өндірісін құру міндеті тұрды және мемлекет оны орындай білді. Банкнот фабрикасының ресми ашылуы 1995 жылдың 19 мамырында өтті. Осы уақыттан бері Ұлттық банк шығаратын банкноттар Қазақстанда өндіріледі.

Банкнот фабрикасының бас директоры Жомарт Қажмұратовтың айтуынша, банкнотты әр мемлекет өз бетінше өндіре бермейді. Ол әлемде барлығы 78 банкнот фабрикасы бар екенін атап өтті. Кейбір елдерде бір емес, бірнеше кәсіпорын жұмыс істейді.

— Әлемде 200-ден астам мемлекет бар, ал банкнот фабрикалары бар-жоғы 78 елде жұмыс істейді. Мысалы, алты фабрика Қытайда, төртеуі — Үндістанда, екеуі — АҚШ-та орналасқан. ТМД айналасында мұндай өндіріс тек төрт мемлекетте — Ресейде, Украинада, Өзбекстанда және Қазақстанда бар, — деді Жомарт Қажмұратов.

1992 жылы Қазақстанда баспа фабрикасын құру туралы шешім қабылданған. Одан кейінгі жылы кәсіпорын елді қағаз тиындармен қысқа мерзімде қамтамасыз етті. Ал 1995 жылдан бастап мұнда банкноттарды тікелей өндіру жұмысы басталды.

Ақша неден жасалады

Қағаз ақшаны жасау – арнайы жабдық арқылы оған үйреншікті сурет салынғанға дейін басталып кетеді. Өндіріске арнайы қорғалған субстрат түседі. Басып шығару басталмай тұрып-ақ, онда су белгілері мен қорғаныс жіптері сияқты қорғаныс элементтері болады. Фабрика дәстүрлі қағаз материалымен ғана емес, полимерлі субстратпен де жұмыс істеуге мүмкіндік беретін жабдықтармен қамтылған.

Кәсіпорында полимерлік технологиялар да сынақтан өтеді. Ол үшін жаңа материал мен қорғаныс элементтерінің тікелей өндіріс жағдайындағы жай-күйін тексеруге мүмкіндік беретін «үй банкноталары» деп аталатын тестілік үлгілері жасалды.

— Үй банкнотасы біз қолданғалы жатқан қорғаныс элементінің өндірісте қалай жұмыс істейтінін түсінуге мүмкіндік береді. Екінші кезең — мерейтойлық немесе естелік банкнот шығарылады. Ол банкноттың халық тарапынан қалай қабылданатынын және қорғаныс элементінің нақты қолма-қол ақша айналымында қалай жұмыс істейтінін түсіну үшін қажет. Үшінші кезең — айналымдағы банкнот, – деп түсіндірді Жомарт Қажмұратов.

Өндіріс 1,5-2 айға созылады

Ақша өндірісін қарапайым полиграфиямен салыстыруға болмайды. Қорғалған материалдың келуі мен дайын ақшаның өндірілуі арасында біраз уақыт өтеді. Фабрика басшысының айтуынша, бір банкноттың толық өндірістік үдерісі номиналына байланысты бір жарымнан екі айға дейін уақыт алуы мүмкін.

— Өндіріс – көп сатылы үдеріс. Біз «ақ қағаз» деп аталатын қағазды қолдана бастаған сәттен бастап купюра түріндегі дайын өнімді алғанға дейін номиналына қарай кем дегенде 1,5-2 ай өтеді, — деп атап өтті Жомарт Қажмұратов.

Ал Ұлттық банктің қолма-қол ақша айналымы департаментінің бас маман-экономисі Әмина Жолмырзаның айтуынша, жаңа банкнотты жасау оның тұжырымдамасын әзірлеуден және тақырыпты таңдаудан басталады. Содан кейін көркемдік безендіруді жасайтын және бір уақытта қорғаныс элементтерін біріктіретін дизайнерлер жұмысқа қосылады. Дизайн бекітілгеннен кейін ол Банкнот фабрикасына беріледі, онда ол әртүрлі жабдықта және әртүрлі материалдарды қолдана отырып өндірістік сынақтан өтеді. Барлық қажетті кезеңдерден өткеннен кейін ғана банкнот айналымға енгізуге дайындалады.

Жылына қанша банкнот басылады

Қолма-қол ақша өндіру көлемін жыл сайын Ұлттық банк ел экономикасының қажеттіліктері мен бірқатар макроэкономикалық көрсеткіштер негізінде анықтайды. Жомарт Қажмұратовтың айтуынша, жыл сайын маусым айында Банкнот фабрикасы Ұлттық банк басқармасынан келесі жылға арналған банкнот өндіру көлемі туралы шешім алады.

- Келесі жылға шамамен 500 миллионға жуық дана банкнот қажет. Өткен жылмен салыстырғанда көп өзгеріс жоқ, — деді фабриканың бас директоры.

Айта кеткен жөн, бұл – ақша сомасы емес, өндірілетін банкноттардың саны. Жомарт Қажмұратов фабрикада дайындалғаннан кейін банкноттар Ұлттық банктің резервтік қорына түсетінін атап өтті.

Көруге және сезуге болатын қорғаныс

Өндірістің басты міндеттерінің бірі – банкнотаны қолдан жасалмайтындай күрделі ету. Ол үшін технологиялар кешені қолданылады. Олардың арасында — оптикалық ауыспалы элементтер, жоғары бедерлі металлографтық баспа, қорғаныс жіптері, кескіндерді екі жақты үйлестіру және арнайы тактильді элементтер бар.

Мысалы, SPARK технологиясы банкнотты еңкейткен кезде түсін өзгертіп, жарқын визуалды эффекті жасайды. Intaglio әдісі саусақтармен сезінуге болатын бедерлі қабатты қалыптастырады – мұндай технология жекелеген элементтерді, мәселен мемлекеттік елтаңбаны жаққан кезде қолданылады. Бір бөлігі ақшаның бетінде орналасқан, ал тағы бір бөлігі банкнот материалының ішінде болатын микрооптикалық қорғаныс жіптерінің де маңызы ерекше. Олар қағаздағы кескіннің динамикалық қозғалыс эффектісін тудырады. 

Тағы бір қорғаныс белгісі — SEE-THRU. Суреттің жекелеген элементтері банкноттың беткі және сыртқы жағына жарық түсіріп қараған кезде олар дәл бірігіп, бірыңғай кескін құрайтындай етіп қолданылады. Көру қабілеті нашар адамдар үшін ақшаның қолжетімділігіне де жеке назар аударылады – бұл үшін банкноттардың шеттерінде саусақтармен анықтауға болатын дөңес жоғары бедерлі тактильді белгілер қарастырылған.

Фабрика өкілдерінің айтуынша, Қазақстан әр кезеңде жекелеген жаңа қорғаныс элементтерін бірінші болып енгізді, бұл кейіннен қазақстандық банкноттардың халықаралық деңгейде мойындалуына ықпал етті. Жомарт Қажмұратовтың сөзінше, теңге өндірісінің тарихында фабрикада қолданылатын технологияларға ұқсас технологияларды қолдана отырып, толыққанды өндірістік әдіспен жасалған жалған ақшалар тіркелген жоқ.

Банкнот неге бірден әмиянға түспейді

Өндіріс аяқталғаннан кейін жаңа банкнот жаппай айналымға бірден жіберілмейді. Алдымен, ақшаның белгілі бір мөлшері екінші деңгейдегі банктерге беріледі. Бұл банктердің банкоматтар, санау-сорттау машиналары және басқа да техника сияқты жабдықтарды жаңа банкноттарға бейімдеп үлгеруі үшін қажет.

- Ұлттық банк жаңа банкнотаны жаппай айналымға бірден шығармайды. Олардың техниканы, кассалар мен банкоматтардың жабдықтарын баптауы және бейімдеуі үшін белгілі бір мөлшері екінші деңгейдегі банктерге беріледі. Содан кейін ол жаппай айналымға түседі, – деп түсіндірді Әмина Жолмырза.

Теңгенің дизайнын неге қайтадан өзгерту керек

Ұлттық банк өкілдерінің айтуынша, «ақшаның сыртқы түрін неліктен белгілі бір уақыт өткен сайын өзгерту керек» деген сұрақ жиі қойылады.

Әмина Жолмырзаның айтуынша, жаңа серияны әзірлеу кезінде Ұлттық банк үш негізгі бағытты басшылыққа алды. Олар: Қазақстанның тарихи-мәдени мұрасын көрсету, өндірістің экономикалық тиімділігін арттыру және қорғаныс элементтерін жетілдіру. Ал банкноттарды белгілі бір мерзімнен кейін жаңарту – халықаралық тәжірибе.

- Дизайн өте жиі өзгереді деп айта алмаймын. Негізінде, бұл халықаралық тәжірибе — шамамен жеті-сегіз жылда бір рет болады, — деп атап өтті ол.

Бұл ретте қорғаныс элементтерін жетілдірудің маңызы ерекше: банкноттарды өндіру технологияларымен бірге оларды қолдан жасау тәсілдері де дамып келеді. 2023 жылдан бастап айналымға кезең-кезеңімен енгізіліп жатқан «Сақ стилі» жаңа сериясы дәл осылай пайда болған. Оның негізінде сақ өнері мен әйгілі «аң стилі» жатыр. Жаңа серия банкноттарында арқар, ақбөкен, бүркіт, қар барысы, жылқы және басқа да жануарлардың бейнелері бар.

Ескі мен жаңа банкноттардың өлшемі әртүрлі және бұл өндірістік қате емес. Жаңа серияны әзірлеу кезінде Ұлттық банк купюралардың өлшемдерін оңтайландырған. Нәтижесінде бір баспа табағына шамамен 30%-ға артық банкнот орналастыру мүмкіндігі пайда болды. Бұл қолма-қол ақшаны өндіруге, сақтауға, өңдеуге және тасымалдауға әсер етеді. Сонымен қатар материал шығыны қысқарған.

Ескі банкноттарды қайда жібереді

Жаңа ақша сериясының әзірленуі ескі ақшалардың бірден қолданыстан шығарылатынын білдірмейді. Ұлттық банк екеуін қатар қолдануға болатын кезеңді белгілейді. Бұл уақытта ескі және жаңа банкноттар бірдей төлем қабілетіне ие болады. Одан кейін ғана ескі банкноттар біртіндеп айналымнан алынады.

Келесі үш жыл ішінде оларды екінші деңгейдегі банктер мен «Қазпошта» АҚ бөлімшелерінде айырбастауға болады. Тіпті бұл мерзім өтіп кетсе де, ақша құнын жоғалтпайды. Ұлттық банк филиалдары оларды әрдайым айырбастап береді.

Қазіргі уақытта 2000 және 5000 теңгелік банкноттар үшін ескі және жаңа банкноттар қатар қолданатын кезең аяқталды. 1000 теңгелік банкнот үшін ол 2027 жылдың 27 наурызына дейін, 10 000 теңгелік банкнот үшін – 2027 жылдың 27 маусымына дейін, 500 теңгелік банкнот үшін – 2027 жылдың 24 желтоқсанына дейін жалғасады.

Мерейтойлық банкнот немесе технологиялар полигоны

Ұлттық банктің жұмысында мерейтойлық банкноттар ерекше орын алады. Олар маңызды тарихи оқиғалар мен даталарға арналады, шектеулі тиражбен шығарылады. Коллекционер үшін мұндай купюра ерекше қызығушылық тудырады. Ал өндіруші үшін меретойлық ақша кейіннен сериялық банкноттарға ауысуы мүмкін технологияларды сынақтан өткізуге мүмкіндік береді.

Жомарт Қажмұратовтың айтуынша, жаңа қорғаныс шешімдері алдымен «үй банкноттарында» тексерілуі мүмкін. Келесі кезең жаңа элементтің нақты айналымда қалай жұмыс істейтінін және халықтың оны қалай қабылдайтынын бағалауға мүмкіндік беретін мерейтойлық немесе естелік ақшалар болады. Содан кейін ғана технология айналымдағы банкнотта қолданылуы мүмкін.

Әр жылдары Ұлттық банк Қазақстанның ЕҚЫҰ-ға және Ислам Ынтымақтастығы Ұйымына төрағалығына, қысқы Азия ойындарына және басқа да маңызды оқиғаларға арналған мерейтойлық банкноттарды шығарды.

Фабрика жұмысы ақшамен шектелмейді

Кәсіпорынның жабық есіктері артында тек теңге ғана өндірілмейді. Бүгінгі таңда Банкнот фабрикасы үш негізгі бағыт бойынша жұмыс істейді: банкноттар, қорғалған полиграфиялық өнімдер және пластикалық құжаттар өндірісі.

1997 жылдан бері мұнда паспорт бланкілері дайындалады. Жомарт Қажмұратовтың айтуынша, цифрландыруды ескере отырып, бүгінде кәсіпорын басқа да қорғалған өнімдердің 95-ке жуық түрін шығарады. Олардың арасында – білім туралы құжаттар, сертификаттар, есепке алу-бақылау және пошта маркалары бар.

Фабрика үшінші бағытты 2009 жылдан бастап дамытып келеді. Ол – пластикалық құжаттарды өндіру. Мұнда жеке куәліктер, жүргізуші куәліктері, көлік құралдарын тіркеу туралы куәліктер және басқа да құжаттар жасалады.

Оларды дайындау кезінде банкноттарды өндіруде қолданылатын көптеген технологиялар пайдаланылады: арнайы материалдар мен бояулар, қорғаныс талшықтары, су белгілері, металлографтық баспа, ультракүлгін және голографиялық элементтер, сондай-ақ машинамен оқылатын қорғаныс белгілері.

Қазақстан фабрикасы басқа елдерге де банкнот басып береді

Кәсіпорын жұмысының тағы бір бағыты – халықаралық өндіріс. Жомарт Қажмұратовтың айтуынша, фабриканың техникалық мүмкіндіктері өзге мемлекеттері үшін банкнот жасауға мүмкіндік береді.

— Бізде басқа елдер үшін өндіріс тәжірибесі бар. Бұл Оңтүстік-Шығыс Азия, Оңтүстік Америка және Африканың 12 елі үшін 18-ге жуық номинал. Қолда бар өндірістік жабдықты ескере отырып, біздің осы ерекше нарықта жеткілікті түрде беделіміз бар, — деп атап өтті ол.

Айналымдағы бес триллион

Онлайн төлемдердің қарқынды дамуына қарамастан, қолма-қол ақша жоғалып кетпейді. 2026 жылдың 1 тамызындағы жағдай бойынша Қазақстан айналымындағы қолма-қол ақшаның жалпы номиналды сомасы – 5,35 трлн теңге. Бұл ретте соманың 98%-ы қағаз ақша, тек 2%-ы монеталарға тиесілі.

Жомарт Қажмұратов пікірінше, электронды төлемдердің дамуы қолма-қол ақшадан толық бас тарту дегенді юілдірмейді. Себебі белгілі бір жағдайларда шынайы ақша резервтік төлем әдісі болып қала береді.

- Біздің елдің мысалға алсақ, «Қаңтар» осындай мәселе бар екенін көрсетті. Интернет болмады, онлайн төлемдерді жасай алмадық, дүкенге келіп нан сатып ала алмадық. Сондықтан қолма-қол ақша бізде төлем құралы ретінде қалады, – деді ол.

Қазақстандық банкноттар әлемде мойындалған

Қазақстанның ұлттық валютасы дизайн және технологиялық шешімдері үшін бірнеше рет халықаралық марапаттарға ие болды. Банкноттарды International Bank Note Society (IBNS), International Association of Currency Affairs (IACA) және High Security Printing кәсіби ұйымдары дизайнға, мерейтойлық шығарылымдарға және валюта индустриясындағы технологиялық жетістіктерге байланысты номинацияларда атап өтті.

Банкнот фабрикасы жұмысының едәуір бөлігі сырт көзге көрінбесе де, үйреншікті ақшаның артында заманауи технологияларды, инженерлік шешімдерді және Қазақстанның тарихы мен мәдениетінің элементтерін біріктіретін жоғары технологиялық өндіріс тұр.

Осыған дейін Ұлттық банктың 20 000 теңгелік банкнотаны келесі жылы айналымға шығаратны туралы жаздық.