Ұлы қаған қайда жатыр? - баспасөзге шолу

***

Бүгінде жастардың кітап оқымайтындығы, кітапханаға тым сирек баратыны жиі айтылады. Әрине, ғаламтор, техниканың соңғы жетістігі адамды кітаптан алшақтатқаны белгілі. Бірақ интернет ешқашан кітап пен кітапхананың орнын баса алмайды, деп жазады « Айқын » газеті бүгінгі санындағы « Компьютер кітапты алмастыра ала ма? » атты мақаласында. Басылымнвң атап өтуінше, кітапханадағы жұмыстың қиындығымен қатар қызығы да басымдау болады. Кітап ұрлау, оны сызып кету, жыртып алып кету деген сияқты. Біздің заманымызға дейінгі IV ғасырда Римде көпшілікке арналған 28 кітапхана болған. Орта ғасырларда университеттер жанынан ашылған кітапхана­ларда ұрлық-қарлықты болдырмау үшін кітаптарды қабырғаға шынжырмен бұғаулап тастайтын болған. Мәселен, кітап ұрлайтын ең белгілі библиоклептоман Стивен Блумберг болған көрінеді. Ол өз өмірінде 268 кітапханаға бас сұғып, 23 мыңнан аса сирек кездесетін кітапты ұрлаған. Құны 20 миллион доллардан асатын кітапханасын толықтыру үшін Блумберг кітап ұрлауда түрлі қитұрқы әдістерді қолданған. Кітапханадағы ұрлық қазір де ұшырасады. Алматыдағы көпшілік және жоғары оқу орындарында да тосын оқиғалар болып тұрады екен. Әсіресе, кітапханаларда компьютер тышқандарын «аулайтындар» көбейген. Өйткені кітапханалардың басым көпшілігі компьютермен жабдықталған және кітапқа тапсырыс беру электронды әдіспен жүзеге асырылады. Мәселен, Қазақ ұлттық университетінің әл-Фараби кітапханасында 9 факультеттің кітап қоры 57460 дананы құрайды. Келушілердің басым көпшілігі студенттер. Осы кітапхананың қызметкері Рая Қыпшақбаеваның айтуынша, 20 компьютер «тышқанының» 10-нан астамы жоғалып кеткен. Интернеттің арқасында кітап ұрлау сиреген. Ал Ұлттық кітапханада ең көп жасалатын ескерту - кітап беттерін ұялы телефонға суретке түсіру. Мұнда кітаптан көшірме жасауға болады. Бірақ көшірмеңіз 10 беттен аспауы керек. Сон­дықтан ақшасы болмаған кейбір студенттер бетті телефонға түсіріп, мамандардан ескерту алып жатады. Қазір кітапханалардың барлығы бейнекамералар арқылы бақыланатындықтан, өрескел қателіктер орын ала қоймайды. Бірақ «ұрлаймын» деген адам ебін табатын секілді. Қорыта айтқанда, кітап, кітапхана секілді киелі ұғым­дардың орнын ешнәрсе алмастыра алмайды. Кітап қадірсіз болса, Шекспир «кітап маған тақтан да қымбат» демес еді. «Айқын» газеті бүгінгі санындағы «Ұлы қаған қайда жатыр» деген мақаласында Шыңғыс ханның қайда жерленгені туралы тың деректермен бөліседі. Басылымның жазуынша, қазақтың белгілі жазу­шысы марқұм Қалихан Ысқақ газетке берген бір сұхбатында: «Шың­ғыс ханның жерленген жері жөнінде сан-саққа жүгіртетін әң­гіме көп. Әрине, оған нүкте қою мүмкін емес. Өйткені Ұлы Қаған­ның мүрдесін тауып, «мынау Шың­­­ғыс ханның моласы» деп еш­­­­кім айта алған жоқ. Айта ал­майды да. Тек «ана жерде, мына жер­де» деген болжам, сәуегейлік көп. Ал менің топшылауымша, Шыңғыс­ хан Алтайда бәлкім, Қа­ра Ертістің табанында жерленуі мүмкін. Қо­лымнан келгенше, Ұлы қаған өмі­рін біраз зерттеген адаммын. Ал­тай - иісі түркілердің отаны. Біз­­дің жыл санауымыздың 61 жы­лы бүкіл түркілер Отыкен өлке­сіне жиналған. Яғни Төр Алтайға, 551 жылға дейін сол жер­де жатып, Тұран империясын жа­рия­лап ба­рып жылжыған. Аты-шу­лы Атти­ла да содан аттанған. Көтенхан­ның екі баласы Аш­бөріхан мен Ботпай да содан ат­тан­ған. Шың­ғыс­ хан да сол жер­ден аттанған. Алтай - бүкіл түр­­кі­лердің атаме­кені. Мұны әр­дайым есте ұстаған жөн. Тарихи құжаттар бойынша бір кезде бұл жер Отыкен атанған... Жалпы, мен Қа­ған­ның денесі моңғол жерінде емес, ата-бабасы өсіп-өркендеген Ал­­тай­да жатыр деп есептеймін» де­­ген үлкен жазушы. Бәлкім, Қалихан ағаның айтқанында бір шындық жатуы да мүмкін. Ал сол ұлы қағанның өлімі де, мүрдесінің қайда жатқаны да белгісіз... Осы белгісіздік оған деген қызығушылықты одан ары арттыруда. Әсіресе, өткен ғасыр­дың тоқсаныншы жылдарынан бе­рі моңғол жеріне ат арытып ба­рып, Ұлы Қағанның жатқан жерін із­дестірген жапон, американ, не­міс, француз, қытай, орыс, ағыл­шын экспедициялары әзірге түк тап­пады. Дегенмен, белгілі бір нә­тижеге қол жеткіздік дегендер де бар. Мәселен, осыдан біраз жыл бұрын моңғол және АҚШ ға­лымдарының бірлесе жүргізген зерт­теуінен тұщымды бірдеңе шық­қан сияқты. Олар Моңғолия­ның солтүстік батыс өңірінен XIII -XIV ғасырларда жерленген пат­ша­­лар алқабын тапқан. «Бәлкім, ұлы қаған сонда жатқан болар» дей­ді олар. Бұған дейін туған дау­лар­ға назар аударсақ, Шыңғыс ханның мүрдесі «бірде ана жерде, бірде мына өлкеде жерленген» деген әңгіме көп. Бірі - Бұрхан Қалдұн тауында, екіншісі - қытай мен моңғол шекарасындағы Алтай тауының етегінде, үшіншісі - бүгінгі қазақ жеріндегі Шың­ғыс­таудың маңы, Тарба­ғатай­дың бір жотасы дегенді алға тартады... Жо­ра­мал көп, бірақ бұлтартпас ай­ғақ жоқ. Әсіресе, қы­тай­лар «Шың­­ғыс қаған таңғұт­тар­дың Си Ся мемлекетін шабуға бар­ған са­па­рында дүниеден өтті» де­­с­е­ді. Рас, таңғұт мемлекеті мекен еткен жер бүгінгі Қытайдың солтүстік аймағында орналасқан. Содан бо­лар, қытайлар «Ұлы қағанның сү­йе­гі біздің жерде жатыр» дегенді жиі айтады. Тіпті үлкен мұражай ашып, Шыңғыс ханның денесі жа­тады деп табыт та жасап қой­ған... Енді әлемдік тарихта орны ерекше тұлғаны кім де болса өз жағына тартқысы келері хақ... Орыстар «хан Тува жерінде» дей­ді... Өйткені ұлы қолбасшының тарихи отаны сол өңір - қазіргі тувалықтардың ата-тегі ұранхай­лар өмір сүрген Саян-Алтай тауы­ның етегі. Тувалықтардың ескі аңызына назар аударсақ, ұлы хан өлген соң оның сүйегі таудың бір сайына бүкіл байлығымен көміл­ген екен. Ұранхайлардан құралған мыңдаған салт атты жауынгерлер талай жыл сол маңды күзетіпті... Десек те, ұлы Қағанның бір да­налығы, бәлкім, көрегенділігі бо­лар, өзі өлген соң сүйегін ашып қорлауға жол бермеу үшін, ешкім білмейтін айдалаға жерлетуі. Кө­міл­ген соң, мыңдаған жылқыны жүр­гізіп, қабірді жермен бірдей етіп те­гістеп жіберуі, оны көмуге барған адам­дардың бірін қалдыр­май қы­рып тастау адам жаны түршігерлік оқиға секілді көрінген­мен, бір жа­ғы­нан дұрыс па деп те ойлайсың. Өйт­кені екі-үш мың жыл бұрын қай­­тыс болған пер­ғауын­­дардың та­бытын ашып, мәй­іттерін зерттеп, сү­йектерін бірде анда, бірде мында та­сып, қорлап жүрген ға­лым­дар бү­гінде көп. Көреген Қаған соны се­зіп, сүйегін қорлатпауды ойласа керек-ті. Сонымен, зерттеу­шілер не дей­­ді? Хэнтэй таулы жотасынан ға­лым­дар, археологтар үлкен қор­ған тапқан. Онда аса белгілі адам жер­ленгені туралы айғақ көп. Қорған­ның шет жағасы қа­зылып, одан XII-XIV ғасырға жа­татын көп­теген жәдігер алынған. Осыған қарап-ақ, ғалымдар жер­ленген адам жай ғана бай емес, өз за­манының аса ірі тұл­ға­сы бол­ға­нын айтады. Қор­ғанда кім жат­қа­ны белгісіз. Ға­лымдар бұл төбені табу үшін ұзақ ең­бектенді, тех­никаның соңғы же­тістіктерін пай­даланды. Жер қа­батына терең­деп ене алатын аппарат пай­даланды. Соның ар­қа­сында таулы алқаптан бел­гісіз қорған тапты... Бұл сол өңір­дегі 4 мың шаршы мильді жа­лық­пай зерттеуден кейінгі нә­­тиже... «Бұл жерде әлем та­ри­хын өз­герт­кен, қолбасшы­лар­дың қолбасшы­сы, патшалар­дың патшасы Шың­ғыс­ ­хан жатқанына сенемін» дей­­­ді экс­­пе­диция басшысы. Жергілікті жұрт та Шыңғыс хан осы Хэнтэй жотасында жатыр де­седі. «Оның тыныштығын бұ­зуға болмайды. Егер де оның жат­қан жерін қазып, сүйегін қорлай­тын болса, ақыр заман орнайды. Үшінші дүниежүзілік соғыс бас­та­лады» деседі олар. «Жұртты қызықтыратын Шыңғыс ханның қуарып қалған сүйегі емес, оның өзімен бірге көмілген байлығы» дейді жергілікті профессор Ұлам­баяр Эрденебат. Бәлкім, солай да болар. «Жәдігерлердің XII-XIV ға­сырға жататыны анықталды. Бі­рақ толықтай сараптамадан өт­кі­зі­ліп болған жоқ. Жалпы, бұл жә­дігер­лер талай дүниенің ба­с­­­­та­­ма­сы болмақ. Егер де Шың­ғыс хан­ның мүрдесі табылып жат­са, ол ХХІ ғасырдағы ұлы жаңа­лық болмақ» деген экспедиция бас­­шы­­сы Лин. Бірақ содан бері ара­­да біраз жыл өтті. Алайда зерт­теу жүргізген ғалымдар одан кейін «жағдай былай болды» деп мәлім­де­ме жасаған емес... Демек, Ұлы Қа­ған­ның денесін таппағаны да. «1795-1847 жылдары өмір сүрген моңғолдың атақты ғұлама тарих­шысы әрі жазушы Ванчинбал «Көк судар» (Киелі шежіре) атты тарихи еңбегінде (кейін бұл ­ ұлы Инжинаш жалғастырып жазып аяқтаған): «Шыңғыс ханның мүр­десін Онон, Керулен өзенінің бастау алған басы, Бурхан-Халдун тауының төбесіне тас үй орнатып жерлеген. Мүрдені шынар ағашы­нан жасалған сандыққа әспеттеп орналастырып, сандықты үш ал­тын белдікпен сақиналап бекіт­кен. Алтын белдікті сандық ар­найы айналмалы механизмге ор­­натылған деген аңыз бар. Тәң­ір­­дің қалауы бойынша қасиетті сан­дық ғасырда бір рет орнында ай­налып тұрады-мыс. Алтын құр­сау­лы сандықтағы Шыңғыс хан мүр­десінің басы шығысқа қараған уа­қытта мазарды ашса қауіп-қа­тер­сіз болады-мыс. Сол кезде мүр­дені шығаруға рұқсат беріледі деп есептейді. Күншығыстан көк бұ­қа мініп келген, белуарына түс­кен сақалы бар қарт адам бас­тап мү­р­дені ашуға тиісті дейді. Мүр­денің басы күншығысқа қарамаса та­былмайды да, табыла қалған жағ­дайда ашуға, шығарып алуға бол­майды. Ондай жағдайда мүр­денің киесі атады-мыс.Таби­ғат апа­ты болады, күтпеген алапат со­ғыс басталады. Адамзатқа емі табылмас індет тарайды-мыс де­ген аңыз бар» деп жазып қалдыр­ған. Аңыз моңғолдар ортасында да ауызша сақталған»( «Шыңғыс хан­ның мазары табылды...» Қар­жау­бай Сартқожаұлы, Ха­лық­ара­лық Шыңғыс хан акаде­мия­сының академигі, түрколог) дейтін де әңгімелер көп. Әрине, «Шыңғыс ханның мүрдесін тап­тық» деген жалғыз бұлар емес. Осыған дейін де талай ғалым айт­қан. Бірақ бәрі бос әңгіме болып шықты. Ұлы қаған қай­да жатыр? Белгісіз. Белгісіз бол­ған сайын оған деген қызығу­шылық уақыт өткен сайын арта түсері хақ. *** Кеше Отан қорғаушы күні қарсаңында Мемлекет басшысы - Қарулы Күштердің Жоғарғы Бас қолбасшысы Нұрсұлтан Назарбаев кезекті жоғары әскери және арнайы атақтар мен сыныптық шендер тапсырды, деп жазады « Егемен Қазақстан ». Салтанатты рәсім барысында Нұр­сұлтан Назарбаев жиналғандарды Отан қорғаушы күнімен және Ұлы Жеңістің 70 жылдығымен құттықтады. Ұлттық армияның ел тәуелсіздігі мен тұтастығының тірегі екенін атап өтті. «Сіздер мінсіз қызметтеріңіз арқылы жас буынға патриоттықтың үлгісін көрсетесіздер, мұны мемлекет жоғары бағалайды. Наградаға ұсынылғандар қатарында Қарулы Күштермен бірге құқық қорғау саласы мен арнайы орган­дардың өкілдері де бар. Олардың негізгі қызметі - елдегі тыныштықты сақтау, ха­лықтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету», - деді Президент бұл орайда. Мемлекет басшысы, сонымен қатар, жоғары әскери және арнайы атақтар тапсыру жыл сайын жақсы дәстүрге айналғанын жеткізді. «Жаңа атақ алу, әсіресе, генералдық атақ алу - зор мәртебе әрі жауапкершілік. Бұл - сіздерге, сіздердің тәлімгерлеріңіз бен қарамағыңыздағыларға, жақындарыңыз бен достарыңызға көрсетілген үлкен құрмет. Сіздер өмірде осы жолды таңдап, тоғыздан кешкі алтыға дейінгі жұмыс күнімен шектелмейтін ерекше мамандықты таңдадыңыздар. Отанға қызмет тәулік бойы қызмет ету деген ұғымды білдіреді. Халық алдындағы борышты өтеу үшін бар күш-жігерді жұмсау, қажет болса, өмірді де қию - бұл сіздердің жауапкершілікке толы міндеттеріңіз. Сондықтан, сіздерді бүгін берілген атақтарға лайық деп санаймын», - деді Нұрсұлтан Назарбаев. Осылай деп сөзін қорытындылаған Мемлекет басшысы жаңа әскери шенге ие болған және атақ алған азаматтарды тағы да мерекелерімен құттықтап, олардың Отанға лайықты қызмет ететініне сенім білдірді. Бұл күні марапатталған әскери аза­мат­тар Президенттің қолынан атақ алу үлкен мәртебе екенін және зор жауап­кер­шілік жүктейтінін айтты. Сондай-ақ, Отанымызға және Қазақстан халқына қызмет ету үшін барлық ерік-жігерлері мен күш-қайраттарын жұмсайтындарына сендірді. Ақордадағы салтанантты рәсім барысында генерал-лейтенант әскери атағы О.Бижановқа берілді. Ал генерал-майор әскери атағы Қ.Ақтановқа, Т.Дән­дібаевқа, А.Қаскелеңовке, Қ.Мың­жа­новқа, Қ.Садықовқа, М.Таласовқа, Р.Шпек­баевқа тапсырылды. Бұған қоса, авиация генерал-майоры әскери атағына Д.Қосанов, Ұлттық қауіпсіздік генерал-майоры арнайы атақтарына А.Ақшаев, А.Кен­жебеков, С.Құрманалиев, Н.Ма­жи­лов, Н.Нұрсипатов лайық деп танылды. Бұл күні полиция генерал-полковнигі ар­найы атағы Қ.Қасымовқа, полиция генерал-лейтенанты арнайы атағы М.Де­­меуовке, полиция генерал-майоры арнайы атағы М.Аблазимовке, Ж.Бақ­­ты­баевқа, Б.Бисенқұловқа, М.Қо­жаевқа, М.Ұрымхановқа табысталды. 3-сыныпты әділет мемлекеттік кеңес­шісі сыныптық шені Н.Әбдіровке, М.Иса­диловке, Ғ.Ми­разовқа, Б.Тайымбетовке, Т.Тә­шімбаевқа, И.Тілеуғалиевке, Ғ.Тоғыз­баевқа берілді. *** «Время» газеті еліміздегі ең қымбат әртістердің тізімін жасады. Тізім бойынша ең қымбат әнші Қайрат Нұртас 8000-10000 доллар, Роза Рымбаева екінші орында - 6000 доллар, Нұрлан Абдуллин 5000-6000 доллар, Луина - 5376 доллар (1 млн. теңге), Ділназ Ахмадиева - 5000 доллар, Бүркіт, «КешYou» тобы және Бейбіт Қорған - 4000 доллар, «Үркер» тобы 3000 доллар, Асхат Тарғынов - 2000 доллар.