Ұлы Жібек жолы елді мекендері ежелгі картасының көшірмесі елімізге берілді

Негізінен, Ұлы Жібек жолының картасы сызылып, оның бойындағы қалалар мен елді мекендер енген ХV ғасыр құжаты бүгінде Гонконг банкінде сақтаулы тұр. Құны - 20 миллион доллар. Ал біздің елге оның көшірмесі беріліп отыр.

Жалпы, бұл картаның қытай ға­лым­дарының қолына түсуінің өзі қызық. Жәдігерді 1930 жылдары жапон азаматы Қытайдан арзанға сатып алған екен. Бірақ ол мұның тарихи маңызы бар жәдігер, бүкіл Жібек жолының картасы сызылған құнды құжат екенін білмеген. Содан мұны өз үйінде 70 жылға дейін сақтаған. Кейін бұл жәдігерге Жапонияға барған коллекция жинаушы қытай азаматы қызығып, қайта сатып алады. Сатушы да, сатып алушы да ол кезде бұл картаны ежелгі қытай табиғаты суреттелген көр­кемөнер туындысы деп ойлаған. Еліне келген соң әлгі азамат мұның қандай сурет екенін білмек болып, құжатты бейнелеу өнерін зерттеп жүрген ма­манға көрсетеді. Ол мұның көркемөнер туын­дысы емес, географиялық карта еке­нін айтып, ғалымдарға баруға кеңес береді. Осылайша Пекин университеті Археология және мұражайтану инсти­тутының про­фессоры Линь Мэйцуньмен кездеседі. Ол бұл картаны 10 жылдай зерттеп, оның ХV ғасырда билік еткен Цзя Цзин пат­шасының заманында, патшаның арнайы бұй­рығымен сызылған карта екенін анық­тайды. Бұл жәдігердің бес ғасырлық тарихы бар құнды құжат екендігі анықталған соң құны мен маңыз­дылығы да арта түседі. Қытайдың солтүстігінен басталып, Қызыл теңіздің бойындағы елдерге дейін «баратын» жол сілтеуші картаның ұзындығы - 30 метр, ені - 60 сантиметр. Бүгінде жәдігердің 4 қана көшірмесі бар. Оның төртеуі де ғалым Линь Мэйцуньге тиесілі. Картаны Жапо­ниядан алып келген азамат профессор­дың 10 жыл бойғы еңбегін ескеріп, оған 4 дана көшірмесін жасап алуына рұқсат берген екен. Міне, сол көшір­месінің өзі баға жетпес асыл мұраға баланатын картаның бір данасын ғалым Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтына сыйға тартты. «Көшірмелердің бір данасын Германияның Бонн университетіне тапсырдым. Ал екіншісін қазақ ға­лымдарына тапсырғанды жөн санадым. Оның үстіне, мұндағы елді мекендер мен жер-су атауларының біразы түркі тілінде жазылған» дейді ғалым.

Жәдігерді қабылдап алған институттың директоры, тарих ғылымдарының док­торы Хангелді Әбжанов: «Біздің институт Пекин университетімен, Шыңжаң қоғам­дық ғылымдар институтымен, Гуанчжоу институтымен ғылыми байланыс орнатқан. Бұл елдің ғалымдарымен бірге ғылыми экспе­дицияға да шығып тұрамыз. Міне, бүгінгі тұсаукесер рәсімі сол ынтыма­ғы­мыздың бір көрінісі. Линь мырзаның бізге тарту еткен бұл сыйлығы қай жағынан ал­саң да өте құнды. Бұл карта арқылы біз сол замандардағы Қазақстанның геогра­фиясын ғана емес, тұрмыс-салты мен әлемдік қаты­настары жайлы да біраз тың ақпарат ала аламыз» деді.

Осылайша ғылыми айналымға 2002 жы­лы енген бұл құжат қытай мен қазақ халқы үшін де үлкен олжа боп тұр. Бұл карта өз кезегінде ескіден келе жатқан тарихи көз­қарасты жоққа шығарады. «Осы күнге дейін қытай тарихшылары «Қытай еліне карта сызу өнерін 1550 жылдарда Италия­дан келген миссионер алып келді» деп кел­ген. Ал мына карта одан әріректе сы­зылған. Яғни бұл құжат карта сызу ілімінің Қытай елінде ертеректе пайда болғандығын дәлелдейді» дейді Қытай ғалымы. Сондай-ақ картада жойылып кеткен жоңғар елінің ежелгі елді мекендері де белгіленуі мүмкін. Себебі Мин патшалығы тұсында Жоңғария олармен көршілес жатқан іргесі мықты елдердің бірі болған. Қытайдан келген ға­лым қазіргі Шыңжаң жерінің 1755 жылдары қалмақтар жойылған соң барып, Қытай империясының құрамына қосылғанын айтты. Яғни картада бұл жерлер өзінің ескі атауымен аталуы мүмкін.

Бұл жәдігер біздің тарихымызға да тың жаңалықтар енгізбек. Онда қалалар мен ел­ді мекендер көрсетіліп қана қоймай, соны­мен бірге жанында түсініктеме де берілген екен. Германияның Бонн университетінде бұл картамен танысып, біраз зерттеу жүр­гізген профессор, тарих ғылымдарының докторы Нұрлан Кенжеахмет осы күнге дейін аты көп аталмаған Тұра қаласы жайлы қызық ақпарат айтты. Бұл қала шамамен Сауран мен Сайран қалаларының аралығында орналасқан екен. «Картада ежелгі Тұра қаласы белгіленген. Онда: «Тұра қаласында басына ақ қалпақ киген патша бар. Оның елі егін екпейді. Тек қана балық етін, жылқы етін жейді, қымыз іше­ді. Бұл қаланың пішіні дөңгелек» деп тү­сініктеме берілген. Жалпы, тұра - көне қазақ тілінде қорғанды қала деген мағына береді. Бұл қала біз білетін Сығанақ қаласы болуы да мүмкін. Неге десеңіз, Сығанақтың жанында Түменарық дейтін арық бар. Ал Ресей жеріндегі Түменнің кезінде Тұра деп аталғаны белгілі. Демек, бұл қала Сығанақ болып шықса, онда билік еткен «ақ қал­пақты патша» Қасым хан болып қалуы әб­ден мүмкін» дейді профессор. Бұл - әзірге болжам ғана. Алдағы уақытта бұл картаны ғалымдар толыққанды зерттеп, әлі талай тың жаңалық ашуы тиіс.

«Тарихи жәдігер әзірге біздің институтта тұрады. Сол аралықта оны біраз зерттеуге де мүмкіндік тумақ. Бізде оны зерттейтін қытай тілін жетік меңгерген мықты ғалым­дар бар. Ал кейін бұл тарихи құжатты Аста­надағы Ұлттық музейге табыс етсек дейміз. Себебі мұндай құнды дүниенің сол жерде сақталғаны дұрыс» дейді тарихшы Хангелді Әбжанов.