Үйлескенмен партаға, үйлесе ме қалтаға?!

Алайда жаз маусымы аяқталып, оқу жылы басталар тұста қарбалас басталып, ата-ананың да дегбірі қашатыны жасырын емес. Кітап мәселесі, мектепке қажет құрал-жабдықтар, одан қала берді, мектеп формасы кез келген отбасының қалтасына салмақ түсіріп жатады. «Біріне тартса, біріне жетпейтін» қарбалас сәтте кейбір білім беру мекемелерінің  ата-ана қалтасына салмақ болатындай талаптарды қоятыны тағы бар.

Алматыдағы бірқатар білім ор­да­лары мектеп формасын тек Glas­man фирмасынан алуға мін­дет­тейді екен. Редакцияға қоңырау шалған ата-аналар осылай дейді.  Олар: «Мек­теп басшылығы айтқан талап­тар­ға сай киімдер тек Glasman дү­кен­дерінде сатылады. Сол себепті осы дүкеннен сатып алуымыз керек. Ал мұндағы мектеп формасы ақ жей­демен қоса алғанда, шамамен 30 мың теңгеден асып жығылады. Менің мек­теп жа­сында төрт балам бар. Олар­дың әр­қайсысына 30 мыңнан 120 мың теңге ке­рек. Бұдан бөлек, олар­дың мек­тепке қажет құрал-жаб­дықтары мен 6000 теңге тұратын  бірың­ғай спорт­тық киімін алуымыз қажет» деген шағымын айтқан еді. Осындай қатаң талап қоя алған білім ордаларының қатарында №175 және №179 мектеп-гимназиялары да бар. Мәселенің мән-жайын анықтау мақ­сатында «Жаңа ғасыр» №175 гим­назиясына бас сұқтық. Мектеп ди­рек­торының тәр­бие ісі жөніндегі орын­басары Ай­нұр Еркінқызы бұл мә­се­ле ха­қында былай баяндады:

- «Жаңа ға­сыр» мектебі мем­лекеттік ме­кеме болған­дық­тан, мұнда жағдайы әртүрлі отбасы­лар­дың балалары оқи­ды. Осы себепті ес­кере отырып, ата-аналарға киім са­тып алуда компания таң­дау мүмкіндігін бе­реміз. Десек те, мектеп формасын бірізділендіру мақсатында түсі мен үл­гісіне талап қоямыз. Мә­селен, биыл ұлдарға түсі қою көк кеудеше мен шалбар және ақ жейде міндеттелсе, қыздарға осындай түстес кеудеше, белі көрініп қалмауы үшін жеңі шолақ көйлек (сарафан) алу керек де­ген талап қойылды. Әйт­се де, ешбір ата-анаға қандай да бір компанияның киімін сатып алу міндеттелген емес.  Glasman, Angelcher, «Сымбат» сын­ды отандық компаниялардың өнімі мектеп формасына қойылатын талаптарға толығымен сай болған­дықтан, осы аталған дүкендерді ұсы­нып жатамыз. Сондай-ақ мұндай кәсі­п­орындар біздің мектептің оқушыларына түрлі жеңілдіктер жасайды. Мамыр айында ата-аналардың жалпы және сынып жиналысы өтті. Онда аталған компаниялар өз өнімдерінің түрлі үлгілерін ұсынды. Ата-аналардың басым бөлігі сол кезде өз таң­дауын жасады деп есептеймін. Сонымен қатар балалар қосымша қою көк түсті галстук тағады. Сабақ үлгерімі жоғары, белсенді балалар «Жас қыран», «Жас ұлан» ұйымдарына өтеді, онда ашық көк галстук беріледі.

Былтырдан бері ата-аналардың келі­сімімен спорттық формаларды да бірың­ғайға келтірдік. «Ақбота» кәсіпоры­нымен бірлесе отырып, өзіміздің спорттық киі­мімізді әзірледік. Бағасы - 6000 теңге. Жағ­дайы төмен немесе көпбалалы от­басыларға мұндай формалар тегін тара­тыл­ды. Айта кететін жайт, мектеп формасының үлгісіне өзгеріс енгізер тұста, оқушылардың өзін-өзі басқару ұйымының талап-тілектері назарға алынды. Мәселен, биылғы жылдан бастап белдемшенің орнына жеңі шолақ көйлек (сарафан) кию туралы ұсынысты қыздардың өзі айтқан болатын» дейді.

Алғашқыда, Айнұр ханымның пікі­рі­мен келісіп, айтар сөзіне сенгенімізбен, ди­ректор орынбасарының жұмыс үсте­лін­дегі Glasman компаниясының бума-бума жарнамалық-ақпараттық қағазын көр­геннен кейін көңілде күмән пайда болды. Оның үстіне ол: «Мектеп формасының та­лап­тарына түгелдей дерлік жауаптымын. Сол себепті оқушыларға, олардың ата-ана­ларына Glasman, Angelcher, «Сымбат» сынды отандық компанияларды ұсынып отырамын. Ата-аналардың айтуынша,  Glasman компаниясының сапасы жақсы» деп аталған компанияны жақсылап жар­намалау­дан бөлек, «Бізде еден жуушылар­дың балалары қара базардан киінеді. Олар­ға түсіне мұқият болыңдар, мектеп фор­масының талабы бойынша қою көк түс са­тып алу керек деп ескертеміз. Оларға бас­қа не дейсің?» деп жанашырлығын да біл­діре кетті. Десек те, сырттағы мектеп оқу­шыларының басым бөлігі мектеп фор­масын Glasman дүкендерінен сатып ал­ғанын айтады. «Бұл дүкенді не себепті таң­дадыңдар?» деген сауалымызға ата-аналарының қалауы солай бол­ғанын жеткізді.
Ал министр­лік­тегі­лер­дің айтуынша, бір фор­ма­ның құны шамамен 15 мың теңгеден аспауы тиіс. Әрі ол мектеп формасын тігетін отандық өндіру­ші­лердің өніміне тиесілі баға. Оны да белгілі бір та­лаптарға сәйкес білім беру ұйымдары мен бі­лім мекемелерінің же­­текшілері ұсына алады. Министрлік мектеп формасын күштеп ал­ғызуға қарсы.

Білім  және  ғы­лым министрлігі биыл­ғы жылы мін­дет­ті мек­теп форма­сын ен­гізуге бай­ла­нысты жаңа та­лап­тар ен­гіз­ген. Жалпы, ми­нистр­ліктің мәліметінше, нормативтік-құқықтық актіде елі­міздегі мектеп оқушылары үшін бі­рыңғай мектеп формасын енгізу қарастырылмаған. Еліміздің «Білім туралы» заңында уәкілетті органның міндетіне әр мектептің әкімшілігі ата-аналармен бірге таңдаған оқу фор­масына рұқсат беру ғана кіреді. Олар­дың міндетіне бірыңғай мектеп фор­масының стандартын енгізу мен жү­зеге асыру енбейді.
Министр Ерлан Сағадиев: «Мектеп формасының бірыңғай болғаны тиімді. Ата-аналардың сөздеріне қарағанда, бірыңғай форма балалардың сырт-кел­бетін көріктендіреді, тәртіпке салады, оқуға мән беруге ықпал етеді» деген болатын. Сондай-ақ министр әрбір мек­тептің өзіне тән формасының болғанын құп көреді. Әрі солай киінгенін қол­дай­ды да. «Бұл - сол мектепті даралап көр­сетеді» дейді министр. «Мектепті оқу­шылардың формасынан тануға болады. Себебі  форма мектептің  брендіне  ай­налуы тиіс. Сондықтан мен оны қол­даймын. Дегенмен, олар жалпыға бірдей іскерлік стильдің нормаларына жауап беруі керек, бұл балаларымызды дұрыс дресс-кодқа үйретуі тиіс» деген еді ми­нистр.

Осы тұста Білім басшысы атаған Іс­керлік стильді аса ыңғайлы сана­майтын кей мектептер жалпыға ортақ мектеп формасының стандартына ба­ғынбай, өзіндік мектеп киімін әзірлейтіні жа­сырын емес. Мәселен, Алматы қала­сын­дағы қыз балаларға арналған Қазақ-түрік лицейінің формасының түсі мен үлгісі өз­геше. Мектеп басшылығының пікірі мы­на­дай...

Ғалия СЕГІЗБАЕВА,
Қазақ-түрік лицейі директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары:
- Қазақ-түрік лицейіне қабылданған кез келген оқушыға мектеп формасын білім ордасы береді. Яғни сабақ барысында басқа форма киюге рұқсат жоқ. Алматы қа­ласындағы «Сайгез» ЖШС-мен бірлесіп мек­теп формасын өзіміз әзірлейміз. Бел­демше, екі көйлек, жеңі қысқа кеудеше мен сыртынан киетін жылы күртешеден тұратын мектеп формасының құны ша­мам­ен 20 мың теңге. Мектеп ақылы бол­ғандықтан, бір рет форма тегін беріледі. Егер мектеп киімін жоғалтып алса немесе ке­лесі жылы қысқарып қалса қосымша ақ­ша төлеп, қайтадан сатып алуына тура ке­леді. Расында, біздің форма өзге қалалық мек­теп киімдерінен өзгешелеу. Қазақ-түрік ли­цейінің мектеп формасын әзірлеуде бас­ты назарға алатын тұсы - киімнің ыңғайлы әрі кір көтерімді болуы. Менің ойымша, классикалық үлгіде өзге мектеп киімдері баланың сабақ оқуы барысындағы қимыл-қозғалысына аса қолайлы емес. Әу баста, біздің тәжірибемізде де тізеден төмен тү­сетін тік белдемшелер болған. Мұндай бел­демше қыз баланың еркін отырып-тұруына қиындық тудырғаннан кейін кең етек­ті белдемшеге ауыстырдық. Жалпы, мек­теп формасын үнемі зерттеп отырамыз. Қо­лайсыздау тұсын ескеріп, өзгертеміз. Мек­тептің 20 жылдық тарихында осындай се­бептерден форма төрт рет ауысты. Форманың түр-сипатын балалар таңдауға көмектеседі. Форманың қазіргі күлгін және сұр түстері балалардың басым бөлігіне ұнай­ды. Ал спорттық киімді таңдау әр оқушының өз еркінде.
Бір Алматының өзінде 760-тан астам мек­теп бар. Демек, бұл мектептердің әр­қай­сысы өзінше даралануы үшін өз киім үлгі­сін көрсетер болса, бірыңғай киім үлгісі қан­дай болмақ?
Естеріңізде болса, осыдан 10-15 жыл бұрын мектеп оқушылары бірыңғай әдемі фар­тук киіп сабаққа баратын. Ешбір білім ордасы бір-бірінен бөлектенген емес. Сол себепті бірыңғай мектеп формасына көшу бір жағынан дұрыс. Өйткені кейбір мек­тептерде оқушылар өз қалауымен киінгенді ұна­тады. Әртүрлі киім үлгісінің мектеп стан­дартына сай келмейтіні тағы бар. Ал мек­теп формасын шығару, балаларға арнап киім тігетін жекелеген өнеркәсіп ұйым­да­ры­ның тікелей міндеті. Оған министрлік­тің еш қатысы жоқ. Әрі мектеп формасын тігетін ұйымды да арнайы таңдауға олардың мүмкіндігі жоқ. Оны шешетін жергілікті мекемелер ғана.
Бірыңғай мектеп формасына қатысты мәселені  өткен жылдың мамыр айында депутаттар ұсынған болатын. Министрлік те депутаттардың ұсынысын қош көрген.  Сол себепті де жаңа оқу жылынан бастап бірыңғай мектеп формасын киетіні белгілі болған еді. Білім және ғылым министрлігі ұсынған жалпыға бірдей мектеп форма­сы­ның жаңа стандартына көңілі толатындар да бар. «Бұл бір жағынан, хиджаб, орамал се­кілді өзекті мәселелерге тосқауыл болар еді» дейтіндер аз емес. Тіпті  көп  ата-ана­лар министрлік бекіткен жаңа стандартқа қар­сылық танытып отырған жоқ. Мектеп киі­мі оқушыға ыңғайлы әрі денеге жайлы болуы тиіс.

Назым ДҮТБАЕВА,
ата-ана:
- Тамыздың аяғында ата-аналардың қарбаласы басталады. Оның ең алғашқысы,  мектеп формасын таңдау. Кей мектепте ата-аналарға белгілі бір фирманың киімін алуды міндеттейтін көрінеді. Біздің балалаларымыздың мектебі тарапынан ондай тапсырма берілген жоқ. Тек былтыр Angelcher фирмасынан алуды ұсынған. Бірақ, оның матасы ұнамаған соң алмадық. Тұңғышымыз 2010 жылы мектеп табалдырығын аттаған еді. Ол кезде теңгенің едәуір құны болды. Мектеп формасын іздеген уақытта сапалысы деп Glasman-ды естідік. Қазақстаннан шығарылатын арнайы мектепке арналған топтама екен. Ол кезде пиджак, жилет, шалбар үшеуінің бағасы 7500, жейде 1800 еді. Биыл тұңғышымыз жетінші сыныпқа барады, тек шалбар мен пиджак 20 000 болды. Шолақ жең кеудешені қоссаңыз  24 000  екен. Балаға алған киім өңін бермей, жыл бойы кигенге жарасын деген мақсатпен сапалысын алғымыз келеді. Алайда үшінші және бірінші сыныптағы балаларымыздың формаларымен қосып есептегенде (жейдені қоспағанда 15 000 теңгеден) қалтаға едәуір салмақ түседі. Glasman тауарларының барлығында отандық өнім деп жазылып тұр, бағасы қай сауда орнына барсаңыз да өзгермейді. Өндірушінің өзі белгілеген баға. Ата-ана ретінде Қазақстанда тігілетін киімнің осы елдің азаматтарына осынша қымбатқа сатылатынына таңым бар. Өз елімізде тігілген киімнің бағасын жергілікті  тұрғындарға қолжетімді етіп ұсынса, халық отандық өнімді қолдаудан қашпас еді. Алдыңғы жылдан бері балаларға Glasman жейделерін алмайтын болдым. Өйткені бір балаға екі жейдеден алуға тура келеді. Оның 1800-ден басталған бағасы былтыр 2500 болды, ал биыл 3500 екен. Амалсыздан басқа фирманың сапасыздау жейдесін сатып алдым. Қазір жас отбасыларда кем дегенде үш бала мектепке барады. Ал оларды бірыңғай формамен қамту оңай болмай тұр. Мұндай әлеуметтік жағдайлар бара-бара халық санының өсуіне кері әсерін тигізетіні сөзсіз.

Эльмира БИДАЙБЕКОВА,

Ы.Алтынсарин атындағы 
№159 мектеп-гимназиясының директоры:
- Алматы қаласында Бірыңғай мектеп формасы бекітілгені баршаға мәлім. Мек­теп қабыр­ға­сындағы бала­лары­мызға арнап киім тігетін Glasman, Angelcher, «Сым­бат» сынды отандық кә­сіпорындар бар. Бұл үш компания ұсынатын мектеп фор­маларының түсі мен үл­гісі та­лапқа сай. Кез кел­ген мек­тепте бірыңғай форма болуы керек, сол себепті та­лап­қа сай форма кигенін талап ететі­ні­міз рас. Жыл соңын­да ата-ана­ларды ар­найы мектепке шақыр­тып, жиналыс ашып, ба­лалар­дың фор­ма­сына қойы­ла­тын талаптарды ес­керт­ке­німізбен, қандай да бір фирмадан алуға мін­дет­темейміз. Бірақ білім ор­дасының ло­готипі бейне­ле­ген белгіні бірыңғай етіп әзір­леп, оны ата-аналар бала­ның кеуде­шесіне тігіп беруі үшін, таратып береміз.
Былтыр Білім және ғылым министрлігі бірыңғай мектеп формасы мен әр мектепте бірыңғай спорттық киімдер әзірлеу туралы тапсырма берді. Сол жылы ата-аналармен ақылдасып, спорттық киім дайындайтын бірқатар фирмалардың көрсетілімін ұйым­дастырдық. Көпшілігі Zibro-ны таңдады. Кеудешесі ақ, шалбары көк түсті киімнің бағасы - 8600 теңге. Бірқатар ата-аналар үшін бағасы қолжетімді, ал жағдайы төмен немесе көпбалалы отбасыларға арнайы жеңілдіктер қарастырылды.
Жалпы, ата-аналар тарапынан бірыңғай мектеп формасына қарсылық жоқ. Басты қарсылық мектеп формасын әзірлейтін арнайы өнеркәсіп бұйымдары, я бол­маса мектеп басшылығының форма алуда бел­гілі бір компанияға мін­деттейтініне қатыс­ты өрбитін секілді. Былтыр бұл мә­селе Оңтүстік Қазақ­стан облысындағы мектеп­терде де кө­терілгені мәлім. Мұндағы кей білім ор­далары тек «Алтын адам» компа­ниясы ті­гетін киім­дерді сатып алуды мін­дет­теген еді. Десе де, бұл мәселе оң ше­шімін тапқан. Шымкент­тегі оқушылар екі тігін фаб­ри­ка­сының киім­дерін кие­ді. Оның бірі - «Гауһартас» бол­са, екіншісі - «Алтын адам».
Қалада өткен көрмеден кейін таңдау осы екі фабрикаға түскен. Шымкент қа­лалық Білім басқармасының айтуынша, қалалық қамқоршылар кеңесі мен ата-аналар комитеті бірауыздан келісіп, осын­дай ұйғарымға келсе керек. Шымкенттік мектеп оқушылары бірыңғай қара көк түсті таңдаған. Киімнің оң жақ кеудесінде «Шым­кент мектебі» деген жазу болады. Оқу­шылар ақ жейде, қара-көк түсті костюм мен шалбар, жилет, ал қыздар белдемше, қыста шалбар кимек. Жергілікті білім бас­қармасының мәліметіне сүйенсек, жо­ғары сынып оқушылары үшін мектеп форма­сының құны 10-12 мың теңге, ал бастауыш сыныптар үшін мектеп формасы 7-8 мың теңгеге тігіледі. Бір Шымкенттің өзінде 150 мыңнан астам бала мектепте оқиды. Олар­дың ішінде жетім, жартылай жетім және әлеуметтік жағдайы төмен, көпбалалы отба­сылар үшін де жеңілдіктер бар екен­дігін айтады.
Республикалық деңгейде жылда күн тәр­тібіне шығатын бұл проблеманың тағы бір қыры - қымбаттығында. Мәселен, Glasman компаниясының матасы түріктердікі, Angelcher-дікі ресейлік бол­ғанымен, киімді елімізде тігеді. Мектеп фор­масын тігетін кәсіпорындардың басым бөлігі отандық екенін ескерсек, киім баға­сы неге министрлік айтқан 15 мың теңгеден қымбат?

Түйін: 

Басты мәселе, киімді әзірлейтін өнеркәсіп ұйымында тұрған жоқ. Мәселе, киімнің арзан-қымбаттығында. Әрине, кез келген ата-ана баласына сапалы, тәуір киім әпергенді қалайды. Ал ондай бұйымдардың құны жоғары. Арзан матадан тігілген киімдер қара базарда көптеп сатылуда. Әрі оның бағасы да қолжетімді. «Арзанның жілігі татымас» дегендей, ондай бұйымның сапасы да сын көтермейді. Қалтасы қалыңдар жақсы киім таңдай алады. Қалтасы таяздар не істейді? Сондықтан  Білім және ғылым министрлігі Glasman, Angelcher, «Сымбат» және басқа киім фабрикалары тіккен мектеп формасының бағасын тұрақтандыру мәселесін жолға қою қажет секілді. Сонда ата-ана да, білім беру мекемелері де бірыңғай мектеп формасына қатысты дау-дамайдан арылар еді...