Футболшылар үшін шетелдің ірі клубтарына апарар жол көбіне ұлттық құрама немесе клуб сапындағы халықаралық жарыстардағы жарқын ойыннан басталады. 1990 және 2000 жылдары дәл осы жол шетелдік скауттардың назарына ілігудің негізгі мүмкіндігі болды. Өйткені ол кезде қазақстандық отбасылардың баласын шетелге апарып, жергілікті клубтарға орналастыруға мүмкіндігі бола бермейтін. Мұндай қадамға барғандардың бірі — Кәрім Меңдіқанов еді.
Миллионнан бір мүмкіндік
Қазақстан құрамасы әлем чемпионаты немесе Еуропа чемпионатының финалдық кезеңіне бір рет 1999 жылы жолдама алған. Сол жылы Қазақстанның жастар құрамасы (19 жасқа дейінгі футболшылар) Нигерияда өткен жастар арасындағы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне шыққан еді.
Топтық кезеңде қазақстандықтар үш матч өткізді. В тобында олардың қарсыластары Аргентина, Гана және Хорватия жастар құрамалары болды.
Ең есте қалған кездесу 4 сәуір күні Аргентинаға қарсы өтті. Ол құраманың сапында кейін әлемдік футбол жұлдыздарына айналған Хавьер Савиола мен Эстебан Камбьяссо өнер көрсетті. Сол кездегі матчтағы жалғыз голды Камбьяссо соғып, аргентиналықтар 1:0 есебімен жеңіске жетті.
Хорватиямен өткен ойын Қазақстан үшін сәтсіз аяқталды. Ерлан Уразаев есеп ашқанымен, қарсылас бес голмен жауап қатты. Гол авторлары қатарында Дарко Миладин, Сильвестер Саболчки, Ивица Банович, Звонимир Деранья және Саша Бьеланович болды. Кейін олардың кейбірі Германия Бундеслигасы мен Италияның А сериясында табысты мансап құрды.
Ал соңғы турда Гана жастары Қазақстан қақпасына жауапсыз үш гол соқты.
Сол жастар құрамасының сапында болған футболшылардың ішінде шетелде өнер көрсеткендер қатарында Давид Лория, Али Алиев, Александр Кучма және Евгений Тарасов бар.
Қақпашы Давид Лория сол буын футболшылары арасындағы ең табысты халықаралық мансаптың бірін қалыптастырды. Ол Ресей чемпионатында, соның ішінде «Спартак» клубында, сондай-ақ Швецияның «Хальмстад» командасында және Түркияның «Ризеспор» және «Каршияка» клубтарында ойнады.
Қорғаушы Александр Кучма әлем чемпионатынан кейін бірден Еуропаға аттанды. Ол Германияның «Раштатт-04» және «Пфорцхайм» клубтарында, сондай-ақ Польшаның жоғары лигасындағы «Рух» сапында өнер көрсетті.
Шабуылшы Евгений Тарасов 2000 жылы Санкт-Петербургтің «Зенит» клубына ауысып, оның құрамында Ресей чемпионатының қола жүлдегері атанды (2001) және Ресей кубогының финалына дейін жетті. Сондай-ақ ол Ресейдің «Сокол» және «Лисма-Мордовия» командаларында өнер көрсетті.
Жартылай қорғаушы Әли Алиев 2007-2012 жылдар аралығында Түркияда табысты ойын көрсетті. Ол «Акхисар Беледиеспор», «Кайсери Эрджиесспор» және «Каршияка» клубтарының намысын қорғады. «Кайсери Эрджиесспор» сапында Түркия кубогының финалында ойнады.
Ал сол құраманың өзге көшбасшылары, оның ішінде әлем чемпионатында Қазақстанның жалғыз голын соққан Ерлан Уразаев, команда капитаны Игорь Солошенко, сондай-ақ Андрей Травин мен Максим Самченко кәсіби мансабының басым бөлігін Қазақстан Премьер-лигасында өткізді.
Дегенмен қазақстандық футболшылардың шетелдік клубтардың назарына ілігуіне тек жастар арасындағы әлем чемпионатына қатысу ғана себеп болған жоқ.
Самат Смақов екі маңызды фактордың арқасында шетелдік клубтардың қызығушылығын тудырды. Біріншіден, ол Қазақстан ұлттық құрамасы сапында ересектер деңгейінде сәтті өнер көрсетті. Түркияның «Ризеспор» клубына Саматты белгілі түрік бапкері Мұстафа Денизли жеке өзі шақырған. Маманданған маман футболшының мүмкіндігін ұлттық құрамадағы ойындары арқылы жақсы білетін.
Сондай-ақ 2000 жылы Самат Смақов Ресейдің «Ростсельмаш» клубына қарсы жолдастық кездесуде жарқын ойын көрсетті. Бас бапкер Сергей Андреев бастаған жаттықтырушылар штабы жас қазақстандықтың өнеріне тәнті болып, клуб басшылығы оған бірден ресми ұсыныс жасап, үш жылдық келісімшартқа қол қойған.
Қазақстан құрамасының тағы екі аңызы — Андрей Карпович пен Руслан Балтиев шетелдік клубтардың назарына көбіне ұлттық құрама сапындағы жарқын ойындарының және 2000 жылдардың басындағы ресейлік клубтардың белсенді селекциялық жұмысының арқасында ілікті.
Андрей Карпович, Самат Смақов секілді, ресейлік скауттардың көзіне семейлік «Елімай» клубында жүрген кезінде түсті. 1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдардың басында «Елімай» командасы маусым алдындағы оқу-жаттығу жиындарын тұрақты түрде Ресейдің Ростов-на-Дону қаласында өткізетін. Сол кезеңде ресейлік «Ростсельмаш» клубы қазақстандық жас таланттарды жіті бақылап отырды.
Дәл осы жиындарда ростовтық клуб алдымен Самат Смақовты байқап, кейін жас, қайсар әрі ымыраға келе бермейтін жартылай қорғаушы Андрей Карповичті де назарға алған.
«Ростсельмаш» Карповичті өз құрамына 2001 жылдың басында-ақ қоспақ болған. Алайда заңдық мәселелерге байланысты трансфер бір маусымға кейінге шегерілді. Ресейлік клуб басшылығы оның мүмкіндігіне Андрейдің 2001 жылғы маусымды павлодарлық «Ертіс» сапында сәтті өткізгеннен кейін толық көз жеткізді. Нәтижесінде 2002 жылы Андрей Карпович ресми түрде Ростов клубының ойыншысы атанды.
Руслан Балтиевтің шетел чемпионатына жол ашқан басты баспалдақ — Қазақстан ұлттық құрамасы болды. Ол ұлттық құрама сапында небәрі 19 жасында дебют жасап, рекорд орнатқан еді. Азиядағы ресми матчтар барысында Балтиев шетелдік скауттардың, соның ішінде ТМД елдері өкілдерінің назарын аударды. Ол тұрақты түрде гол соғып, нәтижелі пастар беріп жүргендіктен, тіпті Азия футболы жұлдыздарының көрме матчтарына қатысатын құрамасына да шақырту алған.
2001 жылдың қысында Ресейдің жоғары дивизионына жаңадан көтерілген әрі құрамын күшейтуді көздеген саратовтық «Сокол» клубы Руслан Балтиевке ұсыныс жасап, келісімшарт ұсынды. Қаралымға барған қазақстандық футболшы өзінің шеберлігімен жаттықтырушылар штабын бірден тәнті етіп, қысқа уақыт ішінде команданың негізгі плеймейкеріне айналды. Осылайша ол Ресей футболының элитасына жолдама алды.
Қазақстанның УЕФА құрамына өтуі ұлттық құраманың Еуропаның жетекші командаларымен жиі кездесулер өткізуіне мүмкіндік берді. Бұл өз кезегінде қазақстандық футболшылардың халықаралық деңгейде танылып, шетелдік скауттарға өз мүмкіндіктерін көрсетуіне жол ашты.
Сергей Хижниченко — қарағандылық «Шахтер» сапында еурокубоктарда жарқын ойын көрсеткеннен кейін, 2014 жылдың қаңтарында Польшаның жоғары дивизионында өнер көрсететін «Корона» (Кельце) клубына ауысты.
Жамбыл Күкеев — 2006 жылы жас талант ретінде Германияның «Саарбрюккен» клубында тәжірибеден өтіп, жастар құрамасында ойнады. Алайда кейін Қазақстанға оралды.
Дегенмен сол буынның өзге жұлдыздарының басым бөлігі, соның ішінде Нұрбол Жұмасқалиев пен Мұрат Тлешев, Еуропа клубтарынан ұсыныс алғанымен, қаржылық себептерге байланысты Қазақстан Премьер-лигасында қалуды жөн көрді.
2014–2020 жылдар аралығында қазақстандық футболшылардың Еуропаға ауысу географиясы кеңейе түсті. Осы кезеңде ойыншылар ТМД елдерімен ғана шектелмей, Орталық және Батыс Еуропа чемпионаттарында да бақ сынай бастады.
Георгий Жуков — осы кезеңдегі Еуропа футболына сәтті бейімделген ойыншылардың бірі болды. 2016 жылы ол Бельгияның әйгілі «Стандард» (Льеж) клубына ауысып, кейін Нидерландтың «Рода» командасында жалға ойнады. 2019 жылдың соңында Польшаның «Висла» (Краков) клубымен келісімшартқа отырып, негізгі құрам ойыншысына айналды.
Қорғаушы Ян Вороговский 2019 жылы алматылық «Қайраттан» Бельгияның «Беерсхот» клубына тікелей трансфер жасады. Ол командасының Бельгияның жоғары дивизионына көтерілуіне көмектесіп, негізгі құрамда тұрақты өнер көрсетті.
Еркебұлан Сейдахмет 2019 жылдың басында Ресейдегі кезеңінен кейін Болгарияның атақты «Левски» (София) клубына жалға берілді. Осылайша ол Болгарияның ең титулды командаларының бірінде ойнау тәжірибесін жинақтады.
Бұл кезеңде Ресей бағыты әлі де негізгі бағыт болып қала берді. Ал 2020 жылы Еуразиялық экономикалық одаққа (ЕАЭО) мүше елдердің азаматтары Ресейде легионер саналмайтын болды. Бұл шешім қазақстандық футболшылардың жаңа буыны үшін қосымша мүмкіндік ашты.
Бақтиер Зайнутдинов — сол дәуірдегі ең ірі трансферлердің авторы. Ол 2019 жылдың басында «Астанадан» ресейлік маман Валерий Карпин жаттықтырған «Ростов» клубына ауысып, бірден чемпионаттың жаңалығы атанды. Ал 2020 жылдың тамызында оны мәскеулік ЦСКА сатып алды. Бұл трансфер кейіннен оның Түркия чемпионатына жол ашуына негіз қалады.
Исламбек Қуат 2020 жылдың басында Ресейдің «Орынбор» клубына ауысты. Сол жылдың өзінде ол Мәскеу облысының «Химки» командасының қатарына қосылды.
Еркебұлан Сейдахмет 2018 жылы Ресей Премьер-лигасында және Еуропа лигасының іріктеу кезеңінде өнер көрсеткен «Уфа» клубымен ұзақ мерзімді келісімшартқа қол қойды.
Ақмал Бақтияров та сол кезеңде ресейлік «Сочи» клубына ауысып, командамен бірге Ресей Премьер-лигасына жолдама алды.
2017 жылы шабуылшы Алексей Щеткин жалға алу келісімі бойынша Ресейдің ФНЛ додасында өнер көрсеткен «Тосно» клубының намысын қорғады.
Сергей Хижниченко Польшадағы кезеңінен кейін Еуропадағы мансабын жалғастырып, 2017 жылы Беларусьтің «Шахтер» (Солигорск) және Литваның «Судува» клубтарында ойнады.
Бүгінгі буын
Қазіргі таңда қазақстандық футболдағы ең ірі трансфер ретінде 17 жастағы Дастан Сәтпаевтың Англия Премьер-лигасының әйгілі «Челси» клубына ауысуы бағаланып отыр.
Сондай-ақ Ислам Чесноковтың Шотландияның «Хартс» клубына трансфері, қазақстандық қақпашы Стас Покатиловтың Әзербайжанның «Сабах» командасындағы көшбасшылық рөлі, Максим Самородов пен Ғалымжан Кенжебектің Ресейдің «Ахмат» клубындағы, ал Нұралы Әліптің «Зенит» сапындағы ойындары да отандық футбол үшін маңызды жетістіктер саналады.
Осыдан бұрын 2026 жылғы маусымдағы Қазақстанның ең қымбат футболшыларына қатысты рейтинг жаңартылғанын жаздық.