Оған дәлел бүгінде елордамыз қоныс тепкен кеңістікте сонау бір Дешті-Қыпшақ заманында бой көтерген Бозоқ қаласы. Астана қаласы төңірегінің толық археологиялық картасын жасауға бастамашы болған Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Ортағасырлық Бозоқ қаласын Ақмоланың тікелей атасы, ал оның соңғы ұрпағы қазіргі Қазақстанның елордасы Астана деп есептеуге болады» деп атап көрсетті. «Егемен Қазақстан» газетінде 1998 жылы Бозоқ қаласын алғаш ашқан академик Кемел Ақышевтың ізін жалғастырушы, К.Ақышев атындағы археологиялық ғылыми-зерттеу институтының директоры Марал Хабдуллинамен болған сұхбатты жарияланды. ҚазАқпарат осы сұхбаттың мәтінін ұсынады.
- Марал Қалымжанқызы, еліміздің айбары мен айбынына айналған Астана қаласының ежелгі бастауында болған Бозоқ қаласының ашылу тарихы және топографиялық ерекшеліктері туралы не айтасыз?
- Нұра мен Есіл өзендерінің сағасындағы ортағасырлық қалалар туралы алғашқы деректер Ресей империясы Бас штабының тапсырмасы бойынша 1816 жылы Есіл мен Нұра аумағын зерттеген кен инженері Иван Шангиннің күнделігінде келтірілген. Оның бұл күнделіктері 1820 жылы Ресейдің императорлық «Сибирский вестник» журналында жарияланған. Осы ерте ортағасырлық қалалардың жұрнағын табу жұмысымен өткен ғасырдың 50-70 жылдарында Әлкей Марғұлан айналысқан. Алайда Астана қаласы төңірегінде орын тепкен Бытығай және Бозоқ қалаларының орны тек еліміздің астанасы Алматыдан Ақмолаға көшірілген кезеңде анықталды. Бозоқ қаласының орнын 1998 жылы тауып, 1999 жылы алғаш археологиялық қазба жұмыстарын жүргізген Есіл археологиялық экспедициясының негізін қалаушы және жетекшісі Кемел Ақышев болатын.
Бозоқ қаласы Есіл өзенінің сол жағалауындағы Бозоқты көлінің шығыс жағында, Есіл өзенінен өтетін дәстүрлі өткел - Қараөткелден оңтүстік-шығыс бағытқа қарай 5 шақырым қашықтықта орналасқан. Қазіргі кезде бұл археологиялық нысанның аумағы Астана қаласының шеңберінде қалған. Бұл археологиялық ескерткіш үш бөліктен - орталық және шет жағындағы екі бөліктен тұрады. Олардың әрқайсысы орлармен, бөгеттермен қоршалған. Осы орталықтан 70 метр солтүстікке қарай жер үй кейпіндегі тұрақтар, құдықтар және өзеннен тартылған егін суаратын арықтар орналасқан. Орталықтан 40 метр оңтүстікке қарай қыш кірпіштен құйылған мазарлар мен кесенелердің қалдықтары сақталған. Археологиялық ескерткіштің төртінші құрылымы қаланы шығыстан солтүстікке қарай қоршаған қорғандар мен орлардан тұрады.
- Қаланың іргетасы қай ғасырларда қаланған, оның іргетасын қалаған ежелгі қандай тайпалар деп болжауға болады?
- Бұл археологиялық ескерткіштің ғұмырын үш кезеңге бөліп қарастырдық. Бірінші кезең көне түрік дәуірінен бастау алады. Яғни, Бозоқ қаласының орнынан табылған үш төртбұрыш формасындағы алаңдардағы жәдігерлер VIII-IХ ғасырларға жатқызылды. Бұл жәдігерлер аумағы 12636 шаршы метрді алып жатыр. Сондықтан Бозоқ қаласы көне түріктердің әскери ордасы - резиденциясы болған. Екінші кезең Қазақстанның ұлы даласында Қыпшақ хандығы дәуірлеген Х-ХІІ ғасырларға жатады. Бұл кезеңде Қыпшақ тайпалары көне Бозоқ қаласының айналасын қоршаған орларды қайта тазалап, ішкі алаңдарды саз балшықпен әрлеген екен. Орталықтағы үш квартал аумағына қайтадан жер үйлер тұрғызған. Бұл көне тұрақтардың маңайына бақша салып, егін еккен. Суармалы егістік дамыған. Оған арық, канал жүйелерінің кейпіндегі суармалы егіншілік мәдениетіне тән жәдігерлер дәлел.
Көне Бозоқ қаласының үшінші кезеңі - көне қала қоныс тепкен орынның бергі уақытта мұсылмандықтың діни орталығы болғандығын көрсетеді. Бозоқ шежіресінің үшінші кезеңі ХІІІ-ХІV ғасырлардағы алтынордалық дәуірден біздің заманымызға дейін жалғасқан. Бұл кезеңде көне Бозоқ қаласының орны Нұра-Есіл төңірегіндегі халықтың атақты тұлғаларын жерлейтін қасиетті мекен болып саналған.
- Марал Қалымжанқызы, сонау ежелгі кезеңде бұл жер қала салу үшін неліктен таңдап алынған?
- Түркі текті көшпенділер Еуразия кеңістігін алғаш қоныстанған кезде өздерінің елді мекендері мен тұрақтары үшін табиғи қорғаныс ерекшеліктері бар сулы-батпақты өңірлерді таңдаған. Бұл жаугершілік заманда шапқыншылардың батпақты өңірлерде кең соғыс қимылдарын жүргізе алмайтындығына байланысты болған. Мұндай «батпақты аймақтағы қалалар» мысалына Арал өңіріндегі оғұздар, Дағыстандағы Терек өзенінің жағасындағы батпақты өңірлердегі хазарлар тұрғызған қалаларды мысалға келтіруге болады. Бозоқ қаласы да осындай топографиялық қасиеттерімен ерекшеленеді. Ол Есіл өзенінің сағасындағы батпақты өңірге қоныс тепкен. Осы арқылы екі тиімділікке қол жеткізілген. Біріншіден, бұл қорғаныс үшін қолайлы болса, екіншіден, егіншілікпен айналысуға таптырмайтын кеңістік. Бозоқ қаласының батыс жағы Бозоқты көлімен қорғалса, шығыс жағы батпақты болып келеді. Ал қаланың оңтүстік аймағы қолдан жасалған орлармен қоршалған.
- Ерте ортағасырлық дәуірге жататын қаланың атауын неге Бозоқ деп алдыңыздар?
- Түркітілдес және моңғол тайпаларының арасында үшке бөлінген әскери лагерьлерді, ордатұрақтарды ұйымдастыру ежелгі дәстүр болып табылатындығын айттық. Ортағасырлық мемлекеттердің үшке бөлінген әкімшілік құрылымы жазба деректерде де қолданылған. Орду - орталық, бозоқ - шығыс қанаты, үшоқ - батыс қанаты. «Бозоқ» термині бүгінгі күнге дейін келген Бозоқты көлінің атауында сақталған. Бозоқ қаласы осы Бозоқты көлінің жағасында орналасқан. Сондықтан біз бұл археологиялық ескерткішті Бозоқ қалашығы деп атадық.
Тағы бір айта кететін мәселе, «бозоқ» - түркі-оғыз термині. Яғни көне түрік мемлекеттерінің әкімшілік құрылымының шығыс бөлігінің атауы. Түрік-оғыздың бозоқ термині - тесіп өтетін жебе немесе ақ жебе деген ұғымды білдіреді. Сонымен бірге түркі ұғымында «боз» сөзі боз дала, ақ селеулі құтты қоныс дегенді айғақтаса керек.
Сарыарқаның төсімен жарыса ағатын қос өзен - Нұра мен Есіл жағалауы ежелден-ақ далалықтардың құтты қонысы, қасиетті мекені болған. Бозоқ қаласы болса, бүгінгі тәуелсіз Қазақстанның бас қаласы - Астананың шежіресі сонау көне дәуір тарихымен сабақтасатындығын айғақтайды. Бозоқ қаласы көне дәуірде Батыс пен Шығысты жалғастырған атақты Жібек жолының елеулі орталықтарының бірі болса, Астана бүгінгі Батыс пен Шығыс өркениетінің алтын көпіріне айналды.
- Әңгімеңізге рахмет.