Жергілікті сайлау саяси дүмпуге ұласты
7 мамырда өткен жергілікті сайлау, егер биліктегі Лейбористік партияның жеңілісі мұншалықты ауқымды болмағанда, тек ішкі саяси оқиға болып қалар еді. Лейбористер жергілікті кеңестердегі 1496 депутаттық мандаттан айырылып, 38 кеңестегі бақылауын жоғалтты. Жалпы Ұлыбританияда 136 жергілікті кеңес бар, оларда 5066 мандат қарастырылған. Сондай-ақ оңшыл-орталықшыл Консервативтік партия да 563 орын мен 6 кеңестегі бақылауынан айырылды.
Ал орталықшыл күштерді енді ультраоңшылдар мен ультрасолшылдар ығыстыра бастады. Популистік ультраоңшыл Reform UK партиясы бұрынғы 2 орынның орнына 1451 орын алып, 14 кеңесті бақылауына алды. Ал ультрасолшыл «Жасылдар» партиясы мандат санын 146-дан 587-ге дейін көбейтіп, 5 кеңесті басқаруға қол жеткізді.
Ұлыбритания үшін бұл — нағыз саяси революция. Келесі парламенттік сайлау 2029 жылдың жазына дейін өтуі тиіс болғанымен, жергілікті сайлау нәтижелері парламенттік демократия үшін күрделі жағдай қалыптастырып отыр.
Кир Стармердің саяси болашағы
Сайлаудан кейін британ саясатында премьер-министр Кир Стармердің қызметтен кетуі туралы қауесет күшейді. Мамыр айының ортасында мұндай ақпараттың тарауы ішкі саяси дағдарысты халықаралық деңгейге бір-ақ шығарды.
Бұл жерде бірнеше мәселе бар. Бірінші кезекте, әрине, Стармердің Лейбористік партия ішінде ықтимал мұрагері туралы мәселе туындайды. Себебі қазіргі британ премьері партиядағы центристік көзқарасты ұстанады. Ал ықтимал мұрагер Уэс Стритинг лейбористердің оңшыл қанатына жақынырақ болғаны үшін, солшыл және ультрасолшыл топтар арасында аса танымал емес. Ал солшылдарға Манчестер мэрі Энди Бернем көбірек ұнайды. Өйткені ол социалистік көзқарастағы саясаткер ретінде белгілі.
Бернем әзірге парламент депутаты емес. Дегенмен, Лейбористік партиядағы бір депутаттың мандатынан бас тартуы Бернемнің премьер-министр болу мүмкіндігін теориялық тұрғыда арттырды.
Егер алдағы үш жылда Ұлыбритания билігіне лейбористердің радикалды солшыл қанаты келетін болса, ел саясаты айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Оның үстіне партияның 2029 жылға дейін билікте қалу мүмкіндігі бар.
Жаһандық деңгейде бұл бизнеске қысымды күшейтіп, Ұлыбританияның әлемдік экономикалық процестердегі позициясын әлсіретуі мүмкін. Геосаяси тұрғыдан әлеуметтік мәселелерден басқа салалардағы шығындарды қысқарту қаупі туындайды.
Сыртқы саясатта не өзгереді
Мәселен, бұл жағдай армияны қаржыландыруға да ықпал етуі мүмкін, ал қазірдің өзінде қорғаныс саласында шешілмеген түйін көп. Парсы шығанағындағы қазіргі қақтығыс кезінде Ұлыбритания наурызда Кипрдегі базасына шабуылдан кейін «Dragon» атты тек бір ғана эсминецін жіберуге мүмкіндігі болды. Бірақ ол да Солтүстік Атлантикада оның орнын неміс фрегаты алмастырмайынша, Ұлыбритания суларынан шыға алмады.
Бернем НАТО аясында еуропалық елдердің ортақ қорғанысқа қатысуын кеңейтуге байланысты әскери шығындарды арттыруды қолдамауы мүмкін деген болжам бар. Ал Стармер Украинаға белсенді түрде қолдау көрсетіп отырса, Бернемнің бұл мәселеге қызығушылығы төмен болуы ықтимал.
Сондай-ақ Денсаулық сақтау министрі Уэс Стритинг мамырдағы сайлаудан кейін Стармер үкіметінен кеткенімен, лейбористер ішінде аса танымал емес. Ол Ұлыбританияның ЕО-ға қайта оралуын қолдайды. Бірақ 7 мамырдағы жергілікті сайлауда Reform UK партиясының жеңісі бұл идеяның британ сайлаушылары тарапынан қолдау таппағанын көрсетіп отыр. Партия жетекшісі Найджел Фарадж Brexit-тің негізгі қолдаушыларының бірі ретінде танымал. Сондықтан лейбористер үшін бұл тақырыпты көтеру тиімсіз болуы мүмкін.
Заң Стармердің премьер-министр қызметінде қалуына мүмкіндік береді, алайда жергілікті сайлаудағы сәтсіздіктен кейін артқы қатардағы лейборист депутаттар белсендірек бола түседі. Әдетте ықпалы аз бұл топ партия жеңілген сәтте-ақ белсеніп, басшылыққа қысым жасауын күшейтеді.
Ұлыбританиядағы центристік модель неге әлсіреп отыр
Ультраоңшыл және ультрасолшыл қозғалыстардың күшеюі дәстүрлі центристік партиялардың рөлін әлсіретіп отыр. Бұл құбылыс Еуропада бұрыннан бар, енді Ұлыбританияға да жетті. Дегенмен елдегі мажоритарлық сайлау жүйесі саяси тұрақтылықты ұзақ уақыт қамтамасыз етіп келді.
Округтік сайлау жүйесі көп жыл бойы британ саяси тұрақтылығының тірегі болды. Себебі бұл жүйеде екінші тур жоқ, сондықтан ең көп дауыс жинаған үміткер жеңіске жетеді. Сондықтан да ықпалды жергілікті элита өкілдері белсенді қарсыластары болған жағдайда да сайлауда жеңіске жететін. Ұйымдасқан сайлаушылар тобы, мысалы кәсіподақтар, лейбористерді қолдап, олардың өкілдерінің белгілі бір округтерде жеңіске жетуіне ықпал етті. Ал ауылдық буржуазия сияқты консервативті топтар консерваторларды қолдады. Әрине, партиялық қолдаудың да маңызы зор. Айта кету керек, тәуелсіз депутаттар да болды, бірақбұл сирек құбылыс еді. Көбіне партияның ортақ саяси бағытымен бірге жүру тиімді саналатын.
Айта кету керек, мажоритарлық жүйенің белгілі бір осал тұстары бар. Мәселен, бір партия округтердің басым бөлігінде жеңіске жетіп, жалпы халықтық дауыс саны аз болса да, 400 мандатқа ие болуы мүмкін. Мұндай жағдай Лейбористік партияда да байқалды. Ал керісінше, елеулі электоралдық қолдауға ие партиялар өте аз орынмен шектеледі. Мысалы, Либерал-демократтар 20% дауыс жинағанымен, небәрі 10 мандатқа ие болды.
Дегенмен бұл модель коалициясыз басқаруға мүмкіндік беріп, саяси тұрақтылықты қамтамасыз етіп келді. Бірақ Германия мен Францияда ультраоңшыл және ультрасолшыл күштердің өсуі центристік партиялардың ықпалын азайтып отыр. Мәселен, Берлинде қазіргі таңда оң және сол центристік күштерден (ХДО мен ГСДП) құралған коалиция осы қысымның салдарынан әлсіреп бара жатыр.
Саяси жүйе фрагментация мен коалициялық басқаруға бет бұра ма
Пропорционалды сайлау жүйесінде сайлаушылардың 20% дауысы шамамен 20% мандатқа айналады немесе шегіне байланысты сандар сәл ауытқуы мүмкін. Ал Ұлыбританияда бұған кепілдік жоқ, сондықтан алдын ала болжам жасау қиын. Қазіргі таңда негізгі бес партияның электоралдық қолдауы 15–25% арасында құбылып тұр. Сондай-ақ Шотландия ұлттық партиясы, Шинн Фейн және Солтүстік Ирландиядағы одақшыл күштер сияқты аймақтық партиялар да бар.
Бұл үрдіс келесі сайлауларда парламентте центристік ірі ойыншылар - центристік лейбористер мен консерваторлардың үстемдігін әлсіретуі ықтимал. Егер парламентте шамамен бес ірі фракция қалыптасса, ультраоң популистік Reform UK мен ультрасолшыл «Жасылдар» партияларының ықпалы артып, коалициялар дәуірі басталуы бек мүмкін.
Алайда жағдай барған сайын қиындап, болжау мүмкін еместей сипат алып отыр, әсіресе себебі үнді және пәкістандық диаспоралар немесе діни белгісі бойынша мұсылман қауымдастықтары сияқты жаңа ұйымдасқан топтардың пайда бола бастады. Мажоритарлық жүйе жағдайында олар белгілі бір депутатты қолдауға ықпал ете алуы мүмкін. Бұл өз кезегінде ультрасолшыл күштердің күшеюіне жағдай жасауы ықтимал.
Дегенмен ең басты мәселе — британ қоғамының өзіндік идентификациясы мен қалыптасқан өмір салтына төнетін қауіпке қатысты реакциясы. Дәстүрлі центристік күштердің миграцияға қатысты ұстанымы қоғамның көп бөлігін қанағаттандырмай отыр, сондықтан электорат Reform UK мен Найджел Фаражды қолдауға бейім. арқылы жауап беруде. Ал Германия мен Францияда центристік партиялар ультраоңшылдардың билікке келуін әзірге тежей алса, Ұлыбританияда жағдай басқаша өрбуі мүмкін.
Британ элитасы неге Стармерді қолдап отыр
Сондықтан Ұлыбританияның саяси элитасы Стармердің өз орнында қалуына мүдделі деуге негіз бар. Лейбористік партия ішіндегі функционерлерден бастап консерваторлар мен бизнес-ортаға дейін соның жағында. Қазіргідей күрделі халықаралық саяси және экономикалық жағдайда лейбористерге де, ел билігіне де радикалдар қажет емес. Мұндай сценарий мерзімінен бұрын сайлау өтсе ғана болуы мүмкін.
Ал үш жыл ішінде жағдай әжептәуір өзгеріп кетуі ықтимал. Мәселен, АҚШ-та ультраоңшыл трендтердің ықпалы азайып, әлемдегі қазіргі қақтығыстардың нәтижесі айқындалып қалуы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, британ элитасы үшін қазіргі жағдайды тұрақты күйде ұстап тұру маңызды.
Бұл сценарий әлем үшін де анағұрлым қолайлы болар еді, себебі британ институттары жаһандық экономикада, әсіресе қаржы, сақтандыру және логистика салаларында маңызды рөл атқарады. Британ экономикасының жаһандық ықпалы бұрынғы кезеңмен салыстырғанда азайғанымен, оның маңызы әлі де жоғары. Сондықтан ультрасолшылдардың да, ультраоңшылдардың да саяси «эксперименттерден» аулақ болуы маңызды.
Қазақстан үшін маңызды аспектілер
Ұлыбритания біртіндеп жаһандық ықпалын азайтқанымен, әлі де маңызды қаржы орталығы және әлемдік экономиканың негізгі элементі болып отыр. Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстан үшін ол — Батыстағы маңызды серіктестердің бірі. Ел экономикасына инвестиция салатын маңызды батыстық инвесторлардың қатарында, атап айтсақ, энергетика жобаларынан бастап авиация саласы мен сирек металдар өндірісіне қаржы құйып отыр. Сонымен қатар британдық білім беру жүйесі Қазақстандағы білім беру үрдістеріне айтарлықтай ықпал етуде.
Бұдан бөлек, Ұлыбритания институттарының Үндістан, Пәкістан, Малайзия, БАӘ және өзге де елдердегі рөлін ескеру қажет. Бұл — Қазақстан белсенді түрде байланыс орнатқан аймақ саналады. Сондықтан Ұлыбританияның саяси тұрақтылығы тек ішкі мәселе ғана емес, халықаралық экономикалық байланыстарға әсер ететін фактор. Сол себепті Қазақстан мен әлемдік экономика үшін ең тиімді жол — солшыл да, оңшыл да радикалды саяси эксперименттерсіз, тұрақтылықты сақтау.