Тарихи экскурсияны тарих ғылымдарының кандидаты, А. Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университетінің доценті Серікжан Ысмайылов жүргізді. Ол Жошы хан туралы біраз деректі арнайы бөлісті.
«Шыңғыс хан жаулап алған жерлерін 4 бөлікке бөлгенде, қазіргі Қазақстанның басым бөлігі сол кезде Жошы ханның иелігінде болған Ұлық Ұлыстың құрамына кірді», - деп атап көрсетеді тарихшы.
Қазақстанмен байланыс Жошы хан билігінің бүкіл кезеңінде дерлік байқалады. Қостанай облысы үшін ұлы мемлекет қайраткері торғай жеріндегі шайқастарда ерекше аталады.
«Қазақ тарихшысы Мұхамеджан Тынышпаев атап өткендей, дәл Торғай даласында Жошы хан мен Хорезмшах жасақтары арасында қанды қақтығыстар (1200-1220 жылдары Хорезм шахы Ала ад-Дин Мұхаммед II – автор ескертпесі) болған. Алғашқы шайқастар тең жағдайда (бірақ монғол әскері саны жағынан басым болды) аяқталды. Деректерге қарағанда, Жошы хан шайқасты жалғастырмауға бел буып, тіпті түн қарсаңында от жағып, жасақтарымен майдан даласынан кетіп қалған. Тарихшылар тіпті билеушілер арасында іскерлік әңгіме болғанын, онда Жошы ханның шайқастан аулақ болу мүмкіндігі туралы айтқанын, өйткені оны басты жауы – меркіт тайпалары (сол кезде олар моңғолдарға қауіп төндіріп, ізіне түскен болатын) қызықтыратындығын айтқанын атап өтеді. Дегенмен, Хорезмшах қалай дегенде де соғысуға бел буады және де шайқасы қазіргі Қостанай облысының даласында болды», - деді Серікжан Ысмайылов.
Ұлы билеушінің қайтыс болғаны туралы қызықты аңыз бар. Ол шамамен 1227 жылдың көктемінде қайтыс болды. Кейбір деректерде ол аңшылық кезінде құланның құлынын атып, кек алуды ұйғарған бие аты үстіндегі Жошы ханға ұмтылғаны айтылады. Жылқы үркіп, үстіндегі адамды құлатып кеткен. Билеуші ауыр жарақат алып, соның салдарынан кейіннен қайтыс болды. Одан кейін осы оқиғаға арналған эпостық жыр жанрының бір түрі саналатын «Ақсақ құлан, Жошы хан» атты қазақтың жоқтау жыры пайда болды.
«Хан өліміне қатысты тағы бір нұсқа бар. Соңғы уақытта үлкен ұлы әкесі Шыңғыс ханның кеңесін құлағына ілгісі келе қоймағандығы айтылады. Содан кейін Шыңғыс хан жалдамалы жан алғышты аңға қоса жіберіп, ол билеушінің аттан құлауын ұйымдастырған. Өздеріңіз білесіздер, Жошы хан мойын жарақатынан мерт болды», - дейді тарихшы.