кезегінде тұру, одан кейінгісі - бастапқы жарна жинап, сосын екінші деңгейдегі банктерде несие рәсімдеу. Айтуға оңай болғанымен, бұл машақаты көп, оңай шаруа емес. Себебі, көп жағдайда ниет пен мүмкіншілік сәйкес келмей жатады. Оның үстіне әлемнің ығырын шығарған экономикалық-қаржылық дағдарыстан кейін, көптеген елдердегідей Қазақстанның да қаржы секторындағы және тұрғын үй нарығындағы жағдай түбегейлі болмаса да, біршама өзгеріске ұшырады. Дағдарыс, әсіресе еліміздегі қаржы секторына қатты әсер етті. Бұрын кез-келген мақсатқа несиені оңды-солды таратқан екінші деңгейлі банктер, дағдарыс сілкіп-сілкіп алғасын, әр қадамын аңдап басатын болды. Сөйтіп ипотекалық несиеге қойылатын талаптарын күшейте түсті. Бұл банктер тарапынан берілетін несие мөлшерінің азаюына әсер етті, ал ол өз кезегінде тұрғын үй нарығындағы күрмеуі күрделі мәселені одан әрі қиындата түсті. Бұған қоса дағдарыс халықтың төлем қабілетінің төмендеуіне ықпалын тигізді. Бұндай жағдайда не істемек керек? Халықтың баспанаға зәрулігін қайтіп шешуге болады?
Кеше Астанада өткен дөңгелек үстелге қатысушылар осы күрделі мәселелердің шешімін іздестіріп, «Қазақстандағы қол жетімді тұрғын үй - қол жетімді ипотека: қалпына келтіру бағыттары» деген тақырыпты қаузады.
ҚР Президентінің көмекшісі Бақыт Сұлтановтың айтуынша, қазіргі уақытта еліміздің көпшілік азаматтарының басыбайлы тұрғын үй алуға жағдайлары келмей отыр. «Қазақстандағы ипотекалық несиелеудің қазіргі жағдайы мынадай: несие алу үшін пәтер құнының 30 пайыз мөлшерінде бастапқы жарна жинау қажет, ал несиенің жылдық белгіленген ставкасы - 16-18 пайыз. Осыны ескресек, қазақстандықтардың басым көпшілігі үшін қазіргі жағдайда ипотекамен баспана алу іс жүзінде қиын болып тұр», - деді ол.
Оның сөзіне қарағанда, мемлекеттік мамандандырылған институттар, ипотекалық компаниялар, сондай-ақ Тұрғын үй құрылыс жинақ банкі бұл мәселені шешуде өздеріне жүктелген міндеттерді толығымен орындай алмады. Ал жалпы, бұл проблеманың шешімін табуына 2006-2007 жылдардағы тұрғын үйлердің көптеп салынуы және несиелердің жаппай берілуі кезіндегі «бағаның басқа-шауып төске өрлеуі» тосқауыл болған.
Б. Сұлтановтың айтуынша, бүгінде Қазақстанда бір адамға шаққандағы тұрғын алаң 18 шаршы метрді құрайды. Бұл көрсеткіш дамыған елдерге қарағанда 2-3 есе кем. «Ал партиялардың қоғамдық қабылдауларына келіп түсіп жатқан халықтың бүкіл өтініштерінің 20 пайызы тұрғын үймен қамтамасыз ету мәселесіне қатысты. Бұл аталмыш мәселе өткір күйінде қалып отырғанын айғақтайды. Дағдарыстан кейінгі дамудың қазіргі кезеңінде тұрғын-үй мәселесін ұзақмерзімді жүйелі шешудің жолдарын іздестіру қажет», - дейді Б. Сұлтанов.
Дейтұрғанмен, елімізде халықты баспанамен қамтамасыз ету үшін дәнеме жасалмай отыр деп айтуға әсте болмайды. Үкімет халықты үймен қамту ету үшін қажетті шаралардың ауқымын күшейтіп, жалға берілетін үйлердің нарығын дамытуда, сондай-ақ үлескерлердің проблемалары біртіндеп шешілуде. Алайда соған қарамастан, халықты тұрғын үймен қамтамасыз етуде оңтайлы шараларды ойластырып, жүзеге асыру әлі күн тәртібінен түспей тұр.
Жалпы мамандардың пікірінше, халықтың тұрғын үйге қол жетімділігін қамтамасыз үшін эконом-классты үй-жайлардың құрылысын дамытып, халықтың төлем қабілеттілігін арттыру қажет. Мәселен, инвесторлар үшін тұрғын үй сұранысындағы нақты төлем қабілеті маңызды саналады. Ал ипотекаларды беру процесін жеңілдету, салынған үйлердің сатылымдарына кепіл бола алады. Онсыз инвестиция тарту мүмкін емес, сондай-ақ шетелдік капиталдың бұл бағытқа қызығушылық танытуы қиынға түседі.
Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы істері агенттігінің төрағасы Серік Нокиннің айтуынша, Қазақстанда бір адамға шаққанда жылына орта есеппен 0,4 шаршы метр тұрғын үй салынады. 2007 жылы құрылыс қарқынды дамыған кезде бұл көрсеткіш 0,52 шаршы метр болған. Дамыған елдерде жан басына шаққанда жыл сайын 1 шаршы метр тұрғын үй пайдалануға беріледі. Ал еліміздегі осы көрсеткішті арттыру үшін тұрғын үй құрылысы секторына инвестиция аса қажет. 2009 жылы осы салаға бағытталған инвестиция 270 млрд. теңгені құраған, бұл 2007 жылғы көрсеткішке қарағанда 40 пайызға төмен. Ең қызығы, ұсыныстан сұраныс әлдеқайда көп болса да, салынып біткен үйлердің қолдан қолға тимей, сатылып кетуі аз.
Сонда «қол жетімді тұрғын үй мәселесін шешу үшін алғашқы кезеңде қандай шараларды іске асырған жөн?».
С. Нокиннің пікірінше, ипотеканың қол жетімділігін арттыру үшін жылдық сыйақының мөлшері 8 пайыз, бастапқы жарна 10 пайыз болуы тиіс, ал ипотекалық несие 20 жыл мерзімге берілуі қажет. Осы орайда Агенттік төрағасы халықтың тұрғын үймен қамтамасыз ету мәселесін мейлінше шешу үшін Қазақстанда сингапурлық үлгіні іске асыру қажет деген ойын ортаға салды. Бұл сонда қандай үлгі? Ұққанымыз, егер пәтерге мұқтаж адамның қалтасы бастапқы жарнаның мөлшерін көтере алмаса, оған зейнетақы жинағын пайдалануға мұрсат беру керек. «Ипотекамен пәтер алу кезінде бастапқы жарна ретінде зейнетақы жинағын пайдалану мәселесін зерделеу дұрыс болады деп санаймыз», - дейді С. Нокин.
Оның сөзіне қарағанда, Сингапурде осы үлгіні жолға қойылғаннан бері баспаналы болғандардың үлесі 3 есеге, яғни 2007 жылғы 27 пайыздық көрсеткіштен қазір 91 пайызға дейін артқан. «Сингапурде тұрғын үй құрылысын арнайы құрылған мемлекеттік ұйым жүзеге асырады. Ол ел тұрғын үй құрылысын дамытудың алғашқы кезеңінде арзан әрі шағын үй-жайларды салды, ал қазіргі кезде мемлекеттік тұрғын үйлердің параметрі айтарлықтай арта түсті», - дейді С. Нокин.
С. Нокин бұған қоса Агенттік пен «Тұрғын үй құрылысы жинақ банкі» АҚ ипотекалық несиелендіруге және үлестік құрылысқа балама тағы тетікті ұсынып отырғанын жеткізді. Оның сөзіне қарағанда, Агенттік және «Тұрғын үй құрылысы жинақ банкі» құрылыс компанияларымен, сондай-ақ кейбір екінші деңгейлі банктермен бірлесіп тұрғын үй құрылыс жинағы жүйесімен қатар, депозиттік-жинақ желісі негізінде тұрғын үй құрылысын қаржыландыру туралы ұсыныс әзірлеген. Жоба банк, құрылыс салушы және клиент арасындағы үшжақты ынтымақтастыққа есептелген. Оның аясында жылжымайтын мүлікті сатып алушы мен сатушының материалдық салымының кепілдігі қамтамасыз етіледі. «Қазіргі кезде екі кесте қаралып отыр, оның бірі - мемлекет есебінен, ал екіншісі - жеке инвестициялар есебінен қаржыландыру. Мемлекет есебінен қаржыландыратын жобаны іске асыруда қайтарымды негізде қаржы бөлу қажет»,-деді ол.
Жоғарыда келтірілген мәліметтер қазіргі таңда елімізде баспанаға деген сұраныстың жоғары екендігін көрсетіп отыр. Яғни, қол жетімді тұрғын үй мәселесіне қатысты ұтымды ұсыныстар жасалып жатса, үй-жайға зәру азаматтар баспаналы болуға барынша талпынатыны анық. Деректерге сүйенсек, қол жетімді тұрғын үйлер бойынша республикалық бюджет қаржысы есебінен мемлекеттік бағдарламаны іске асыру үшін бес жарым жылдың ішінде 36,5 мың пәтер салыныпты. Ал бағдарламаға қатысқандардың, яғни төлем қабілетін расталған азаматтардың саны бұдан екі есе көп - 86 мың. Ал мемлекеттік бағдарламаға қатысуға өтініш бергендердің саны - 181,5 мың.
Рас, бүгінде дамыған елдердің өзінде халықты тұрғын үймен қамтамасыз ету мәселесі түбегейлі шешілмеген. Шеттелдіктердің басым көпшілігі пәтерлерді немесе үйлерді жалдап тұрады. Қазақстанда бүгінде мемлекеттік бағдарлама, үлестік құрылыс, жалға берілетін тұрғын үй жүйесі, сондай-ақ іске асырылып жатқан басқа да жүйелер арқылы халықты баспанамен қамту мәселесі іске асырылуда. Ең бастысы - бұл мәселеге мемлекеттік деңгейде ұдайы көңіл бөлініп келеді. Тек ендігі жерде баспана мәселесін халықтың қалың тобының қалтасы көтеретіндей тұрғыдан шешу тетіктерін жолға қою қажет болып тұр. Себебі бүгінде қалалық жерлердегі, әсіресе Астана мен Алматыдағы үйсіз-күйсіз жүргендердің басым көпшілігі жастар. Ал жастар елдің келешегі, демографиялық өсімнің бірден-бір кепілі екенін ескерсек, болашаққа инвестиция салу үшін баспана проблемасын жүйелі түрде әрі халықтың мұқтаждығын ескере отырып шешкен жөн.