ШЫҰ Шанхайдан Астанаға дейінгі үлкен жолды басып өткен халықаралық қатынастарда бірегей институтқа айналды-Н. Назарбаев

Отырыс Ұйым­ның он жылдық мерейтойына ар­налды. ШЫҰ-ға мүше елдер Мемлекет басшыларының ке­­ңесінде Ұйымның өткен он жыл ішіндегі қызметінің нә­ти­желеріне талдау жасалды және Ұйымды алдағы кезең­дерде дамытудың перспек­ти­ва­лары айқындалды. Сон­дай-ақ саммит барысында әлем­дік және өңірлік өзекті жағдай­лар­ға қатысты кең көлемдегі мәселелер де талқыланды.

Елордадағы еңселі ғимарат­тар­дың бірі әрі бірегейі - Тәуел­сіздік сарайы есігін айқара аш­қаннан бері бұл ғимаратта халық­аралық дең­гейдегі ірі жиындар жиі өтіп келеді. Өткен жылдың желтоқсанында ЕҚЫҰ-ның Саммиті, жақында ғана Бүкіләлемдік Ислам экономикалық форумы та­быс­ты өткен еді. Енді, міне, ШЫҰ-ға қатысушы елдер мемлекет басшыларының мерей­той­лық саммиті өтіп отыр.

Саммит жұмысына ШЫҰ-ға мүше елдер Мемлекет басшы­ла­ры кеңесінің Төрағасы, Қазақ­стан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев жетекшілік етті. Оның жұмысына сондай-ақ, Ресей Федера­ция­сы­ның Президенті Дмитрий Медведев, Қытай Халық Респуб­ли­ка­сының Төрағасы Ху Цзиньтао, Өзбекстан Президенті Ислам Каримов, Қырғызстан Президенті Роза Отунбаева, Тәжікстан Президенті Эмомали Рахмон, Ау­ғанстан Президенті Хамид Карзай, Пәкстан Президенті Асиф Али Зардари, Иран Президенті Махмұд Ахмадинежад, Моңғо­лия Президенті Әкімшілігінің бас­шысы Баттулга Дашжамц, Үн­діс­тан Сыртқы істер министрі Соманахалли Кришна, сондай-ақ Ұй­ымға байқаушы елдер мен әріп­тес­тік бойынша үнқатысу елдері­нің және ірі халықаралық ұйым­дар­дың делегациялары қатысты.

Сағат тілі 11.00-ге жақын­да­ғанда Ұйымға мүше елдердің мемлекет басшылары мінген есік пен төрдей көліктер араға бір-екі минөт салып, Тәуелсіздік са­рай­ы­­ның алдына тоқтай бастады. Бұл кезде Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Тәуелсіздік сарайындағы арнайы жабдық­та­лып, Ұйымға қатысушы елдердің мемлекеттік тулары орнатылған тұғырда мемлекеттер басшы­ла­рын қарсы алу үшін күтіп тұрған еді. Көп кешікпей орыс алфавиті тәртібімен алғашқы болып ҚХР Төрағасы Ху Цзиньтао көрінді. Одан кейін Елбасы Қырғыз Рес­публикасының Президенті Роза Отунбаеваны, Тәжікстан Респуб­ли­касының Президенті Эмомали Рахмонды, Өзбекстан Респуб­ли­ка­сының Президенті Ислам Ка­ри­мов­ты және Ресей Федера­ция­сының Президенті Дмитрий Медведевті ыстық ықыласты жағ­дайда күтіп алды.

Осындай достық ниеттестіктегі қауышудан соң, ШЫҰ-ға мүше елдер мемлекет басшы­ла­ры бірігіп суретке түсті. Ал бұдан кейінгі мерейтойлық саммит үстіндегі жүздесу алдымен Ұйымға мүше елдер мемлекет басшылары кеңесінің отырысы шағын құрамда, одан кейін ке­ңей­тілген құрамда жалғасты. Оты­рысты Қазақстан Республи­ка­сы­ның Президенті Нұрсұлтан На­зарбаев ашты және сөз сөйледі.

Елбасы әуелі бұл мерей­той­лық саммит Ұйымға мүше ел­дер­дің 10 жыл ішіндегі бірлескен жұмыстарының қорытындысына арналып отырғанына тоқталды. Қазақстан басшысының атап өт­кеніндей, осы жылдар ара­лы­ғын­да ШЫҰ Шанхайдан Астанаға дейінгі үлкен жолды басып өткен халықаралық қатынастарда бірегей институтқа айналды. Біріншіден, ШЫҰ түрлі өркениеттер мен мәдениеттерді алға тартатын мем­лекеттерді біріктірді. Екіншіден, осыдан 10 жыл бұрын Шанхайда Ұйымға мүше мемлекеттер өз халықтарының қауіпсіздігіне қарай тарихи қадам жасады. Үшін­шіден, ШЫҰ өзіне барын­ша перспективалы әлемдік эконо­миканы тартып отыр.

Бұдан кейін Елбасы өткен ке­зеңдерде Ұйымға қатысушы ел­дер­дің экономикалық дамуына тоқ­талды. ШЫҰ-ның ішкі тауар айналымы жеті есе өсті, деді Нұр­сұлтан Назарбаев осы тура­лы. ШЫҰ елдері транс­еур­азия­лық коммуникациялар - авто­кө­лік және темір жол, тұрба құ­бы­ры желілері жобаларын жүзеге асыруға шықты. Біз экономи­ка­лық ынтымақтастық пен инте­гра­цияны кеңейту үшін страте­гия­лық негіз құрдық. Іскерлік кеңес және Банкаралық бірлестік құ­рыл­ды, Ұйымның Экономикалық фо­румы тұрақты өткізіліп келеді. 2020 жылға дейінгі көптарапты сауда-экономикалық ынтымақ­тас­­тық бағ­дарламасы жүзеге асы­рылуда.

Осылай деген Елбасы Ұйым жаһандық және өңірлік қауіп­сіз­дікті нығайтуға баға жетпес үлес қосқанын атап өтті. Мемлекет бас­шысының атап өткеніндей, Тер­роризммен, сепаратизммен және экстремизммен күрес туралы Шан­хай конвенциясы қабыл­дан­ды. ШЫҰ-ның Өңірлік антитер­рор­лық құрылымы қазірдің өзін­де жаһандық қауіпсіздікті қамта­ма­сыз ету құралдары арасында лайықты орнын алды. Өңірлік антитеррорлық құрылымның қа­ты­суымен 500-ден астам тер­рор­лық актілердің алдын алуға мүм­кіндік туды.

Біздің Ұйымның саяси сал­ма­ғы мен беделі тұрақты өсіп келеді, деп жалғастырды сөзін Нұр­сұл­тан Назарбаев. Оның құрамы­на БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің екі тұрақты мүшесі кіреді. ШЫҰ БҰҰ Бас Ассамблеясы жанын­да­ғы байқаушы мәртебесіне ие. Ұйымға мүше болғысы келетін­дер­дің, байқаушылар мен әріп­тес­тік үнқатысу бойынша мүше болатындардың қатары өсе түсу­де. Біз жаңа салалар - білім беру, денсаулық сақтау, экология және басқа да салалар кіретін өзара ық­палдастықты кеңейтудеміз. Қа­зақ­стан ШЫҰ-ға төрағалығын біз­дер­дің тәуелсіздігіміздің және Ұйым­ның өзінің мерейтойлық жы­лымен аяқтағалы отыр. Біздің төр­аға­лы­ғы­мыздың жылында «Қауіп­сіздік және ынтымақтас­тық жолындағы он жыл» ұраны астында 110-нан астам бірлескен шара өткізілді.

Мемлекет басшысы өзінің сөзі барысында бұдан басқа да бірлескен шаралардың өткізілге­ні­не тоқталды. Елбасының атап айтуынша, «Бейбітшілік миссия­сы-2010» бірлескен кең көлем­де­гі антитеррорлық жаттығуы өтті. Ұйымның Есірткіге қарсы стра­те­гиясы қол қоюға әзірленді. Өт­кен жылы Ұйым Ауғанстандағы жағдайды реттеу үдерістеріне ай­тарлықтай қолдау көрсетті. Оның ішінде Қырғызстан да бар. Көр­сетілген көмектің жалпы көлемі 50 миллион доллардан аса­ды. Жалпылай алғанда, 10 жыл ішінде ШЫҰ жаңа тұрпаттағы халық­аралық өңірлік Ұйымға айналды.

Әрі қарай Қазақстан Президенті Ұйымның алдында тұрған жаңа міндеттер мен жаңа сынақ­тар үшін шешімдер іздестіру қа­жеттігіне тоқталды. Елбасының тоқталғанындай, өткен кезең­дерде Ұйымның базалық қызметі негізінен үш қасірет - терроризммен, экстремизммен және сепаратизммен күрес болды. Бүгінде есірткі синдикаты жаһандық аз қатер туғызып отырған жоқ. Соң­ғы он жылда Ауғанстанда героин мен есірткі трафигі өндірісі он есеге өскен. Ұйымға мүше мемлекеттер БҰҰ басшылығы мен Халықаралық Гаага трибуналына осыған байланысты үйлестіріл­ген ұсыныстармен шығуы қажет. Халықаралық тергеулер жүргізіп, адамзатқа қарсы қылмысқа қаты­сушы барлық ұйымдар мен тұл­ға­ларды жауапқа тартуы керек.

Барлық осы төрт көріністер - терроризм, діни экстремизм, сепаратизм және есірткі бизнесі біз­дің елдеріміз бен бүкіл әлемге оларды тарату үшін әлем бой­ын­ша Интернет жүйелерін пайда­ла­на­ды. Сондықтан да Ұйым елдері оған күшті тосқауыл қоюы қажет. Бұған мысал ретінде Президент АҚШ-тың өзін-өзі қорғау тәжі­ри­бесін келтірді. Елбасының атап өткеніндей, АҚШ-та кибер­қауіп­сіздік - киберқауіпке және кибертерроризмге қарсы кешенді шаралар жүргізуге бағытталған қа­тал доктрина қабылданған. Со­ны­мен бірге, Мемлекет басшысы Интернет агрессиясына қарсы «Киберпол» функциясын орын­дай­тын ШЫҰ-ның арнайы орга­нын құру мәселесін ойластыру­дың қажет екенін білдірді. Және терроризммен, экстремизммен және есірткі қаупіне қарсы күресте өз­ара іс-қимылды әрі қарай терең­дету қажет екендігін атап өтті. Ол үшін Өңірлік антитеррорлық құрылымның материалдық-тех­никалық мүмкіндіктерін кеңейту керек. Осыған орай Елбасы Ұй­ымның аумақтық және өңірлік жанжалдарды реттеу жөніндегі кеңесін құруды ұсынды.

Екіншіден, бізге мақсатты түр­де ШЫҰ-да біртұтас көлік-энер­гетикалық кеңістік құру туралы мәселені дайындау қажет, деді Елбасы. Біздің елдерімізде мұ­най, газ, гидроресурстар бар және ірі тұтыну рыногы бар. Үшін­шіден, ШЫҰ аясында тығыз экономикалық ынтымақтастық­тың жаңа тетіктерін құру маңыз­ды. Біз инвестиция мен сауда жо­лындағы кедергілерді барынша төмендетіп, перспективалы бірлескен өндірістерді құруымыз қа­жет. Бірлескен жобалар мен ин­но­вацияны қаржыландыру үшін Даму қорын құруды тездетуді ұсы­намын.

Қазақстанның ШЫҰ аясында Су және азық-түлік комитеті атты тиісті ұлттық ведомстволар басшыларының деңгейіндегі жаңа құрылым ашуды ұсынатынын да айтты. Төртіншіден, Қазақстан­да­ғы және Ресейдегі былтырғы өрттер мен Жапонияда болған жер сілкінісі Төтенше жағдайлар жөніндегі орталық ашудың қа­жет­тілігін дәлелдеп отыр. Әріп­тес­теріме Төтенше жағдайлар жө­ніндегі кеңес құрудың қажет­ті­лігін де атап өткім келеді, деді Нұрсұлтан Әбішұлы.

Бесінші кезекте Елбасы тұ­рақты жұмыс істейтін Ұлтүстілік болжам институтын құрудың уа­қыты жеткенін айтты. Сонымен бірге, ШЫҰ дамуының біртекті болжамын да әзірлеу қажет, деді Елбасы. Ол үшін барлық ұлттық болжамдық ресурстардың күшін біріктіріп, ШЫҰ-ның біртекті орталығын ашу керек. Президент осындай құрылымның арқасында «ШЫҰ-2030», «ШЫҰ-2050» бол­жамдық жобаларын әзірлеуге бо­латынын да көлденең тартты. Бұл алдағы уақытта орын алуы ық­ти­мал жаһандық экономикалық дағ­дарыстарға қарсы тұру үшін керек.

Одан әрі Елбасы бүгінгі күні дүние жүзінде бүкіләлемдік ва­лю­та-қаржылық архитектураның кінәратын табу проблемасы әлі анықталмағанына өкініш білдірді. Бізге алтынмен қамтамасыз етіл­ген ұлтүстілік толыққанды ва­люта қажет. Оны қабылдау ШЫҰ-ның қолынан келеді. Және бүгін жасалған операциялар - осы істің жолындағы алғашқы қа­дам. Мен айтқан осы бес мақ­сат - әлемнің алдағы он жылғы дамуына қа­жетті маңызды шаралар. Олар біз­дің халықтарымыздың мүдде­сін қорғайтын болады, деді Президент. Оларды ШЫҰ-ның «Бес мейірімді істері» деп атауға да болар еді.

Сөзінің соңында Н.Назарбаев ШЫҰ-ның ерекшелігі мен тар­тымдылығы өздерінің саяси-дип­ломатиялық істерінің ептілігіне және оларды өз мақсаттарына икем­деудегі қадамдарына байла­нысты екенін атап көрсетті. ШЫҰ-ға мүше елдердің бәрі де аумақтарының, тарихтары мен мәдениеттерінің әртүрлілігіне қа­ра­мастан, тең және бірдей дауыс­қа ие. ШЫҰ-ның нақ осы қасиеті әлемде қызығушылық тудыруда. Сондықтан да әлем біздің Ұйы­мымыздан үлкен үміт күтеді, дей келіп, Нұрсұлтан Әбішұлы бүгін Астанада біздің халықтарымыз үшін Еуразиядағы бейбітшілік, тұрақтылық және қауіпсіздік жо­лындағы жаңа тарихи тарау ашыл­ғанына сенімді екенін жеткізді.

"Егемен Қазақстан" газеті. 16 маусым, 2011 жыл.