- Шафхат Әнесұлы, өткен Үкіметтен Мәжіліске тұрғын үй құрылысына үлестік қатысу мәселелеріне қатысты заң жобасы келіп түскен кезде жұмыс тобына жетекшілік жасадыңыз. Ол заңды ІІ сессияның соңында Парламент қабылдады, жуырда Елбасы қол қойды. Енді осы заң жөнінде айтып берсеңіз?
- Бұл заң жобасы тұрғын үй құрылысына өз қаражаттарын салған үлескерлердің мүдделерін қорғау мақсатында әзірленген. 2007 жылғы қаңтардың 1-інен бастап «Тұрғын үй құрылысына үлестік қатысу туралы» заңның қолданысқа енген болатын. Алайда заңды қолдану барысында үлескерлердің салған қаражатын құрылыс ұйымдарының айла-шарғы арқылы өздері пайдаланып кеткендігі туралы бірқатар проблемалардың бар екендігі анықталды.
Үлескерлердің қатысуымен тұрғын үйлерді салу Қазақстандағы маңызды мәселелердің бірі деп ойлаймын. Себебі көптеген адамдар тұрмыстық жағдайын жақсарту үшін және жақсы пәтерге ие боламын деген үмітпен көп ақшаларын салып, тұрғын үйлердің салынуына үлескер ретінде қатысты. Алайда, кейбір заңсыздықтардың орын алғандығына орай, көптеген тұрғын үйлер салынбай қалды, мыңдаған үлескерлер пәтерсіз қалды. Алданып қалғандардың саны аз емес. Тұрғын үйге қатысты заңдарға өзгерістер енгізілді. Біздің алдымызға қойған мақсатымыз - үлескерлердің мүддесін қорғау. Бүгінгі таңда үлескерлердің қатысуымен негізінен Астана, Алматы, Атырау, Ақтау қалаларында және Ақмола облысында тұрғын үйлер салынып жатыр.
Өткен жылы Парламенттің екінші сессиясын ашарда Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев осы заң жобасының үлестік тұрғын үй құрылысына қатысатын азаматтар үшін маңызды екенін атап көрсетті. Сондықтан заң жобасының негізгі мақсаты тұрғын үй құрылысына өз қаражатын құйған үлескерлердің құқықтарын қорғау болып табылады.
- Заңдарға енгізілген нақты ұсыныстарға тоқталып өтсеңіз.
- Біріншіден, бұрын салынатын үйдің құрылысына екі жақ қатысты. Яғни, үлескер мен құрылысты салушы компания. Енді үйді салу төрт жақтың қатысуымен жүзеге асады. Атап айтқанда, үлескер, құрылысшы, банк-агенті және жобалау компаниясы. Әуелі құрылыс салушы, жобалау компаниясы, үлескер мен банк-агент арасында Үкімет бекіткен үлгілік шарт негізінде жазбаша нысанда төрт жақты шарт жасалады, ол жергілікті атқарушы органдарда есепке алынуға жатады. Менің ойымша, төрт жақты келісімнің нәтижесінде әр тарап өзінің көздеген мақсатына жетеді.
Құрылыс салушы шартта көзделген мерзімде тұрғын жайдың салынуын ұйымдастыруға және құрылыс объектісі көрсеткіштері сапасының кепілдік мерзімі бойына сақталуын қамтамасыз етуге міндеттенеді.
Ал жобалау компаниясы тұрғын үй құрылысына үлестік қатысу туралы шартта белгіленген мерзімде тұрғын жайды салуға және оны пайдалануға беруге рұқсат алғаннан кейін үлескерге тұрғын жайдағы тиісті үлесін беру міндетін өз мойнына алады.
- Көп мәселе құрылыс салушыға келіп тіреледі ғой. Оларға қандай талаптар қойылды?
- Өзіңіз білесіз, бұрын үй салушы құрылыс компаниясына көп талаптар қойылмайтын. Сол себепті лицензия алған адам, үлескерлердің қатысуымен үй салуға кірісе берді. Яғни, ол құрылысшының тәжірибесі бар ма, жоқ па, көп қабатты, жаңа заманғы үйлерді сала ала ма, осы жағын ешкім зерттеген жоқ. Енді қабылданған заңға сәйкес үй салушы компанияның алдына бірнеше шарт қойылады. Соның ішінде осы салада үш жылдан кем емес, тәжірибесі болуы тиіс. Осы қолға алғалы тұрған тұрғын үйден бұрын жүз пәтерлі үй салған болуы керек. Ол да нақты шарттың бірі. Үшіншіден, өзінің жүз мың айлық есептік көрсеткіш көлемінде жеке капиталы болуы қажет. Мұның бәрі өзінің қаржысы жоқ, тәжірибесі жоқ компаниялар мұндай жұмыспен айналыспасын, халықты алдауға жол берілмесін деген мақсаттан туған.
Бұрын жалпы лицензия берілетін. Енді үлескердің қатысуымен салынатын үйге арнайы лицензия алынады. Мысалы, бұрынғыдай бірнеше үйді саламын деп бір лицензия алуымен шектелмейді. Және де енді лицензия екі кезеңге бөлінеді. Бірінші кезеңде құрылысшы бірнеше шарттарға жауап беруі тиіс. Айталық, үй салатын жері құрылыс салуға рұқсаты болуы керек, банкімен келісім-шарты болуы тиіс. салынатын үйдің жалпы құнының 15 пайызынан кем емес, өзінің қаржылық қоры болуы керек. Осыны дәлелдеген соң, ол компания үйді салуға кіріседі. Басқа да шарттарға қызметі сай болған жағдайда лицензия екінші кезеңге беріледі. Сөйтіп, үлескердің қатысуымен үй салуға нақты тәжірибесі бар, заманауи ғимараттарды тұрғыза алатын құрылыс компаниялары қатыса алады.
Бұрын құрылыс компаниясы бір уақытта бірнеше үйді салып жататын еді. Сондықтан үлескерлердің ақшасы қайда кетіп жатқаны белгісіз болатын. Кейбір компаниялардың айналысатын басқа салалары да болды. Біреулердің қонақ үй, мейрамханалары болған. Ал ақшаның барлығы бір есеп-шотқа түсіп жатты. Кейін прокуратура тексерген кезде қай ақшаның кіріс-шығысын анықтауда көптеген қолайсыздықтар орын алыпты.
Ендігі жерде үлескердің түскен ақшасы ашық көрсетіледі. Қашан түскені, қайда жұмсалғаны көрініп тұрады. Құрылыс компаниясы бір үйді салатын болса, бір жобалау компаниясын ашады. Соған орай үлескерлердің қаражаты қайда жұмсалып жатқаны айқын болады.
- Пәтер алғысы келген адам қаражатты қайда аударады?
- Бұрын үлескер өз ақшасын құрылыс компаниясына апарып беретін еді. Енді үлескер құрылысшы шартқа отырған банкке береді. Мәселен, үй екі жыл салынса, үлескердің ақшасы депозит түрінде банкте сақталады.
Үлескерлер пәтерімен бірге банкіге ақша салғаны үшін сыйақы алады. Сыйақының рөлі - пәтердің бір шаршы метрінің бағасын арзандату. Бүгінгі таңда, жасыратыны жоқ, көп алданған соң үлескерлер бұл жүйеге сенімсіздікпен қарайды.
Яғни, әр түрлі жағдайлармен үй салынбай қалса, үлескер өз ақшасын міндетті түрде қайтарып алады. Себебі төрт жақты келісім-шарт бойынша құрылыс біткеннен кейін үлескер пәтерінің кілтін алған соң, банкі қаражатты құрылыс компаниясының есепшотына аударады.
- Бұл дұрыс екен, тұрғындарға өте тиімді. Дегенмен ол кезең ішінде құрылыс компаниясына қиын болып кетпей ме?
- Бұл жерде банкіге қомақты қаржы түседі. Яғни, банкі ұтылмайды.Өз кезегінде банкі құрылыс компаниясына үй салу үшін төмен пайызбен несие береді. Егер қазір үлескердің ақшасын пайдаланбай, өз қаражатымен салатын компаниялар банкіден қарызды 20 пайыздық өсіммен алады. Біздің есептеуімізше, төрт жақты келісім жасасқан жағдайда, берілетін несие 12-13 пайыздық өсімнен аспауы керек. Жұмыс тобына банкі қызметкерлерін, құрылысшыларды шақырып, саралай келгенде, 13-14 пайыздан өспейтіні анықталды. Сондықтан құрылыс компаниясына осындай тәсілмен банктен несие алу тиімді болады.
- Жақсы заңдар қабылданып жатады. Кейде кейін осы заңға сәйкес қабылданған қаулыларға байланысты ол заң жүзеге асқанда өзгеріп, тиімсіз жақтары байқалып қалып жатады. Сіз айтып отырған заңның осал жақтары болуы мүмкін бе?
- Әрине, біз заң жобасымен жұмыс істегенде барлық пікірлерді ескеруге тырыстық. Заң жобаны талқылауға, түзетулер енгізуге үлескерлер мәселесімен айналысып жүрген қоғамдық ұйымдардың жетекшілері, құрылыс компанияларының ассоциациясының өкілдері мен мамандары қатысты. Бәрі де өз ұсыныстарын берді. Депутаттар маңызды ұсыныстарды осы заң жобасына енгізді. Осал тұсы заң жұмыс істеп кеткенде баып байқалады. Біздің ойымызша, заң жан-жақты жетілдірілген сияқты. Мен дәл қазір мына жері кемшін жатыр деп айта алмаймын. Жалпы, жаңа заң жүйелі жұмыс істеп кетсе, елімізге келтірер пайдасы зор, халыққа өте тиімді болмақ.
- Әңгімеңізге рақмет.