Бұл мекен парсы халқы үшін киелі. Неге? Ол жартаста: «Мен теңіздің арғы жағындағы сақтар еліне бардым, бұл ел шошақ бөрік киеді. Содан кейін теңізге жақын жердегі кеме көпірін қалпына келтірдім. Сол көпірден мен екінші елге жеттім. Сөйтіп, сақтарды ойсырата талқандадым, олардың біразын тұтқынға алдым, енді біразын байлап-матап маған алып келді, ал олардың ең үлкен көсемі Скунһаны тұтқындап, менің құзырыма бас игіздім. Өзімнің көңіліме жаққан екінші біреуді ел билігіне тағайындадым. Бұдан кейін бүкіл ел маған бағынды», деп жазылған.
Бұл б.д.д 518-517 жылы тасқа шекілген еді. Алып жартастың бетіндегі осы жазу екі жарым мың жылдан кейін ғылымға белгілі болып, Дарийдің жорығы туралы зерттеулерге кең жол ашты. Сақ даласына аттанып бара жатқан Дарий Вавилоннан Хамаданға апаратын керуен жолының шетіндегі қос өркешті Бехистун құз жартасына үш тілде өз жорығы жөнінде бәдіздетеді. Әйгілі «Бехистун жазуы» осылайша дүниеге келген. (Тұрсын Жұртбай. «Дулыға») Біз мұны не үшін келтіріп отырмыз, оның өзіндік себебі бар.
Қазақ үшін де дәл осы Бекхистундай киелі жартас бар. Бұл жөнінде қазақтың ғұлама ғалымы Әлкей Марғұлан былай деп жазған: «Қазақ сахарасындағы мәдениеттің бір жарқын түрі - тарихи дәуірлерде осы араны қоныстанып келген тайпалардың тас бетіне жазып қалдырған белгілері. Қазақстанның байтақ өлкесінде төрт түрлі жазудың үлгісі сақталған. Ескі ғұн, үйсіндер пайдаланған руна жазуы, Орхон дәуіріндегі руна жазуы, шығыс Түркістанда ұйғырлар пайдаланған арамен жазуы (Жұбан ана, Батағай) араб жазулары (Айша Бибі, Бабаша хатын, Болған ана, Көк кесене, т.б.). Бұл - тасқа не мавзолейдің қабырғасына жазып қалдырған тарихи сөздер қазақ мәдениетінің орта ғасырдағы бір үлкен белгісі, «қазақта жазу болмаған, шикі, тағы ел» деп айтушылардың сөзін теріске шығаратын ашық белгілер.
Осындай тасқа жазылған қазақ сөздерін біріктіріп, жеке кітап етіп шығарса, қазақты білмейтіндер өзінен-өзі таңғалып жүрер еді. Бұл саяси, мәдени тіршілікті айқын түрде суреттейтін араб қарпімен тасқа жазылған сөздер Бетпақдала сахарасында ХІ ғасырдан ХІХ ғасырға дейінгі дәуірдің таңбалары кездесіп отырады.
Мұндағы қалың жазудың тұрған жерін қазақтар ерте заманнан бері қарай «Таңбалы тас», «Таңбалы жар» деп атайды. Ол Бетпақдаланың ортасын қия кесіп, ұзыннан созылған шың-жартас. Сарысу өзенінен 20 шақырымдай жоғарырақ.
Ескі дәуірден келе жатқан «Таңбалы тас» жазуы ғасырлар бойында Қазақстан өлкесін қоныстанған тайпалардың тасқа жазып түсірген мыңдаған таңбалары, ел басқарушылардың қол қойған аттары, ұрандар, тасқа қиып түсірген, әдемі өрнектер, «қошқар мүйіз», «түйе табан», «кісінің ізі», «аттың ізі», т.б.
Мұндай көп таңбалар қазақ өрнегінің үлгілерімен нақышталған. Бұл тасқа әрқашан бас иіп, адамдар таңбасын түсіріп, аттарын жазып жүрген. «Таңбалы тастың» зор атқа ие болуының себебі - бұл жерде қазақтар ұлы мереке жасап, ұран шақырып, бір ел болып қосылған жер дейді. Сондықтан бұл тасты көп ғалымдар «тарихтың зор куәлігі» деп атаған». Иә, Әлкей Марғұлан осылай дейді. Ол жартаста «қыпшық, найман, алшын, арғын, қаракесек, үйсін, табын, илахи қар рәсигә һамиша хайа рахмет қыл сен алтауын» деп жазылған. Былайша айтқанда, « О, Ием, үмітіңе жету үшін осы алтауына рахметіңді бере гөр!» деген жазу. 1895 ж. Л.Кузнецов пен Х.Бекхожин тас бетіндегі 500-ге тарта таңбалардың көшірмесін жасаған. Жалпы, 1895 жылы ақмолалық әскери дәрігер Л.Кузнецовты Бетпақдаладағы Таңбалы тасқа ертіп келген Атбасар уезінің тілмашы Хасен Бекхожин деген кісі екен. Ал осы тасты алғаш зерттеген - Ресей ғалымы А.Шренк.
Қазақтың біртуар ұлы Қаныш Сәтбаев «Қазақтың қазақ болған, ту тіккен жері - осы «Таңбалы тас» өңірі» десе, тарихшы, академик Манаш Қозыбаев «Ұлытауда үш жүз тайпалары өкілдері қол қойған «Таңбалы тас» - шын мәніндегі, қазақтың тұңғыш Конституциясы» депті. Осыдан-ақ «Таңбалы тастың» исі қазақ үшін орны алабөтен екенін көруге болады. Қазір осы «Таңбалы тас» қандай күйде?
Осы мекен жайында жазылған мақала, зерттеулерге қарағанда, жағдай оңып тұрмаған секілді. Әлкей Марғұлан өз жазбасында «кейінге дейін жартастағы сурет-таңба-жазулар жақсы сақталған» деп еді. Бірақ кейіннен осы Бетпақдаладан уран іздегендер жартастарды сындырып керегіне жаратқан, жер қопарған жарылыстардан тақта тастар құлап, шашылып қалған секілді. Қазақтың тасқа қашалған көне тарихы осындай сорақы тірлікке тап болған.
Ал иран халқы ондай бассыздыққа жол бермеген. Соның арқасында Бекхистун жартасы сақталды. Жартастағы жазу арқылы екі жарым мың жылғы Дарийдің жеңімпаз жорығы белгілі болды. Тек Дарийдың қанды жорығы ғана емес, жартасқа шекілген жазудан сол заманда да парсы жұрты кемелденген, мейманасы тасқан ел болғанын, өзіндік жазуы болғандығының куәсіміз. Ал біз одан кембе едік?! Бабаларымыз, арысы сақ-ғұн, берісі түркілерде де өзіндік жазу болды. Оған Орхон-Енисей-Талас ескерткіштері куә, деп жазады "Айқын" газеті.
Бүгінде белгілі болғандай, Түркі жазуы бір-бірімен қосылмай жазылатын 38 әріптен тұрған. Атақты «Күлтегін», «Білге қаған» сияқты тасқа жазылған дастандарды еске алсақ та жетеді. Ғалымдар көрсеткеніндей, тасқа қашалып жазылған жазулар, таңбалар Алтай, Тарбағатай, Ұлытау, Қаратау, Маңғыстау өңірінде өте көп. Бірақ соларды біз жеріне жеткізе зерттеп, ел игілігіне жарата алып отыр-мыз ба? Қайдам? Тіпті 1972 жылы Іле бойынан табылған бір жарым метрлік үлкен жайпақ тастың бетіне мұқият қашалған жүзден аса руна таңбалары болған көрінеді. Сол тарихи тас Ғылым Академиясының ауласына орналастырылып, біраз күн тұрған соң үшті-күйлі жоғалып кетіпті... Міне, біздің ата-бабалар заманынан хабар беретін жәдігерге деген көзқарасымыз...
Биыл Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың пәрмен беруінің арқасында тұңғыш рет қазақ хандығының 550 жылдығын тойлағалы жатырмыз. Осы орайда ғалымдарымыз қазақтың көне тарихынан мағлұмат беретін мекендерге экспедиция жасаса, соның бірі «Таңбалы тасқа» барса, сол жерде қираған, сынған, бірақ бетінде таңбалар белгіленген тастарды жиыстырса, зерттесе бұл да бір тойға үлкен тарту, сүбелі іс болар еді. Өйткені «Қазақтың қазақ болған, ту тіккен жері - осы «Таңбалы тас» өңірі» деп тарихшы-ғалымдарымыз бекер айтпаса керек-ті. Ұлы жіңгір тойдың беташары осы жерде жасалғаны жөн-ау.