Жәмилә Садықова - Темекі қорабындағы қорқынышты суреттердің әсері бар

Осыдан екі ай бұрын темекіге қарсы күрес ұйымдары 2017 жылдың күзінде темекі қорап­тарында үрей туғызатын жаңа 12 суреттің пайда болатынын айтқан еді.

Алайда бұл эскиздер­дің темекі құмарларға әсер ететіндігіне күмәнмен қарағандар да табылды. Қазіргі жүргізіліп жатқан темекіге қарсы күрес шаралары тиімсіз екендігі де айтылып жүр. Бұған қатысты «Темекі түтінінен азат Қазақстан үшін» ұлттық Коалиция­сы не дейді? Соған орай ұйым басшысы Жәмилә Садықованы әңгімеге тартқан едік.

- Статистикаға келейікші, бү­гінгі таңда темекіге әуес жандар қанша пайызға азайды? 
- Темекіге тәуелді болып қал­ған адамдар үшін темекіні бірден тастап, мінез-құлықты өзгерту өте қиын келеді. Саламатты өмір салтын қалыптастыру проб­ле­ма­лары ұлттық орталығының мәлі­меті бойынша 2011 жылдан бас­тап, бес жыл ішінде темекі шеге­тіндер 6 пайызға азайды. Сауал­нама 15 жастан асқан тұрғындар арасында жүргізілді. Жасөспі­рімдерге келетін болсақ, зерттеу 13 - 15 жас аралығындағылар арасында ұйымдастырылды. Бұл өте жақсы нәтиже болып есеп­теледі. Біріншіден, еліміздегі дұ­рыс саясаттың арқасы деп ой­лай­мын. Яғни, бізде 2009 жылдан бері қоғамдық орындарда теме­кі шегуге тыйым салынған, сол қазір жұртшылық арасында қа­лыпқа айналды. Екіншіден, бір қорап темекі бағасының өсуі әсер етті. Ол 2014 жылы 200 пайызға қымбаттаған болатын. Үшін­ші­ден, 2013 жылы күшіне енген те­мекінің зияны туралы графи­ка­лық ескертулердің енгізілуінің пай­дасы мол. Сондай-ақ 2014 жылдан бастап, Қазақстанда үрей туғызатын суреттер енгізіле бастағалы темекі өндірісі 25 па­й­ыз­ға төмендеді. Өйткені нарықта темекі өнімдеріне деген сұраныс төмендеді, темекіні аз тұтынатын болды. Бұған графикалық ескер­тулердің, яғни қорқынышты су­реттердің де пайдасы тиді деп ой­лаймын. Сонымен қатар те­­-мекі шегу сән еместігі жөнінде қалыптасқан жалпыәлемдік тренд бар. Сондықтан темекі ше­гетіндер арасында жастардың қатары азаюда және шылымқұ­мар жандардың өзі темекі шегу­ден бас тарта бастады.
- Кейде осы кескіндеме ес­кер­тулердің шылымқұмарларға әсер ететіндігіне күмәнмен қарайтындар жоқ емес. Шынымен, сіздің ойы­ңыз­ша, солардан пайда бар ма? Сол суреттерден кейін шылымды тастағандар бар ма? Оның адамға әсер ететінін қалай анықтайсыз­дар? 
- Бұған темекі компаниялары қаржыландырған қарсы пікір білдірушілер (оппонент) ғана кү­мәндануы мүмкін. Темекі өнді­рі­сіне үңілетін болсақ, кескіндеме ескертулердің әсер етуі күмән тудырмайды. Өйткені темекі ин­дустриясының өзі темекі өндірісі екі жыл ішінде 25 пайызға төмен­дегенін көрсетіп отыр. Бұл - көр­сеткіштің айтарлықтай өзгерге­-нін байқатады. Әрине, бұл бір­неше фактордың әсерінен болды, оған қорқынышты суреттердің де өзіндік рөлі бар. Содан да темекіні тастағандар бар екеніне сенемін. Оған қазір біздің қол жеткізіп отыр­ған нәтиже себеп. Зерттеулер тайлықтардың әдісі бойынша өткізіледі. Өйткені «қорқынышты суреттерді» Тайландтан алдық. Адамды үрейлендіретін сурет­терді жабыстырғаннан кейін шылым тартатындардың 4 па­й­ызы улы затты тастайды, бұл қа­тарға, негізінен, енді ғана әуесте­ніп жүрген жасөспірімдер жа­та­ды. Олар суреттен темекі шегудің арты қандай жағдайларға алып келетінін көргенде, сол күйі экс­перимент жасауды қойып, шы­лымға жуымайды. Жалпы, үш жыл ішінде шылымқұмарлар­дың 20 пайызы біртіндеп темекіні қоя бастайды. Үш жылдан кейін қо­рап сыртындағы суреттерді бас­қасына ауыстыру керек болады. Ал зерттеуді Саламатты өмір салтын қалыптастыру ұлттық ор­талығы (СӨСҚҰО) ұйымдасты­рады. Зерттеу тек Алматы бой­ынша оқушылар арасында өт­кізіледі. Сондағы қорытынды бой­ын­ша оқушылардың 82 пайыздан астамы темекі қорабындағы гра­фикалық ескертпелер өте қорқы­нышты және тиімді деп есептейді. Негізі, факторлық сараптама жа­саған дұрыс, бірақ ол қымбатқа шығады, оған қаншама топ қа­тыстырылуы керек, ал мұндай зерттеуге елімізде қаржы жоқ. Сондай-ақ темекімен күрес ша­ра­ларының пайдасын сатылым нарығының төмендегеніне, сауал­нама нәтижелеріне қарап анықтаймыз. Тағы да айтамын, мұны Коалиция емес, СӨСҚҰО өткізеді. 
- 2017 жылдың қараша айынан бастап Кеден одағындағы елдерде темекі қорабында жаңа эскиздер пайда болмақ. Қорап сыртындағы суреттердің барлығы бірдей өзгере ме? 
- Жаңадан 12 сурет салынады. Бұл туралы сайтымызда да ақ­па­раттар бар. Ескі жиынтықтан қа­ла­тыны - белсіздікке қатысты су­рет, мұнда ер адамның бұл­шықетті денесі бейнеленген. Қал­ғандарының бәрі ауыстырылды. Бұл үрей туғызатын суреттер Қа­зақстанда ғана емес, Кеден одағы елдері - Армения, Беларусия, Ресей, Қырғызстандағы темекі шегетіндерге де әсер етеді деп ойлай­мыз. Шыны керек, темекі индустриясы бұған барынша ке­дергі жасады, демек, бұл қолға алынып жатқан жұмыстардың 
зая еместігін, темекі өнімдерін тұ­тынатындардың қатары кемі­генін, темекіге енді әуестенуші­лерге жағымсыз ой қалыптасты­ратынын көрсетеді.
- Өзіңіз білесіз, жақында қо­ғамдық ұйымдар өкілдері темекі­мен күрес жүргізушілер, яғни сіз­дердің жұмыстарыңызды тиімсіз, мемлекеттен бөлінген ақшаны бос­қа шашу деп бағалады. Олар­дың сөзіне қарағанда, темекіге қарсы күрес бағдарламалары се­німсіздік тудырады және нысана­-лы түрде іске асып отырған нәрсе ғана екен. Бұған не дейсіз? 
- Біріншіден, бұл қоғамдық ұйымдар, менің білеуімше, жаңа­дан ашылған. Бар болғаны - бір күндік ұйымдар. Менің жолымда, мұндайлардың біразы кездесті. Тексере келе, тіпті кейбірінің есеп­тері де жоқ екенін білдік. Мысалы, белгілі бір демеушіден қолдау көріп отырған қоғамдық ұйым өкілдері қаражатты қайдан алып жатқанын сұрағанда, олар бізге нақты ештеңе айта алмады. «Атын атамауын сұраған демеу­шілер қолдады» деп қана қойды. Біздің жұмысымыздың тиімді­лігіне күмән келтіріп отырған сол ұйым жемқорлықпен күреседі екен-мыс. Бірақ сөйте тұра, қай­дан қажыландырылып отырға­нын жасырады. Сол себепті «қар­жы­ландыру темекі индустриясы тарапынан болып жатқан жоқ па?» деген ой келеді. Яғни олар белгілі бір демеушілер қаржы­ландырып отырған қоғамдық ұйымдар. Олар ұсынған зерттеу деректері, анықтауымызша, ға­ламторда пікір алмасу алаңшала­рынан ғана алынған. Яғни мұны нақты ақпараттар деп айту қиын. Мемлекеттің миллиондарын да­ла­ға шашып жатыр дегені шын­дыққа жанаспайды, мұндай сұ­рақты бұлыңғыр қоғамдар ғана қояды. Зерттеу нәтижелерімізді уақытылы шығарып отыруымыз, жұмысымыздың тиімділігін көр­се­теді деген ойдамын. Оған темекі шегушілердің азайғаны да дәлел.
- Темекімен күрес шаралары­-на қанша қаражат бөлінеді?
- Оны мен бақылай алмай­мын. Себебі темекіге қарсы күрес шараларын Денсаулық сақтау министрлігі, СӨСҚҰО, аймақ­тар­дағы ведомстволар қаржы­ландырады. Сондықтан респуб­лика көлемінде қанша қаражат бөлініп жатқанын білмеймін. Мен өзім атқаратын бағытқа бөлінетін қаражат бойынша ғана жұмыс істеймін. Биыл 4 миллион ұтып алдық. Бұл тек Алматыға және рейдтер жүргізу үшін ғана қарастырылған қаражат. Қазір қаражат алу интернет портал арқылы жүзеге асады. 
- Қазақстандағы темекі өнді­рісінің бүгінгі жағдайы қалай?
- Қазір екі өндіруші бар - аме­рикалық Филип Морис пен япон­дық JTI. Сондай-ақ British Ame­rican Tobacco, Imperial Tobacco деген импорттаушылар бар. «Мил­лиондаған қаражат тиімсіз жұмсалып жатыр» деп шулап жүргендерді белгілі бір қоғамдық ұйымдар қаржыландырады. Олар да қаржы болғанда ғана шулап шығады да, біткенде үнсіз қалады. Үшінші қаржыландырылатын үлкен ұйым - «Атамекен». Өйт­кені олар темекі өндірісінен жар­на алады. Әрине, мәжілісте заң жобасы қаралғанда олардың қар­сы пікір білдірулері де заңды. Мысалы, Азат Перуашев бір жыл бұрын Қазақстанда кальянға тыйым салу бойынша заңға түзету енгізудің алдын кесті. Сонымен қатар темекі компанияларының демеушілік көрсетуіне байла­нысты да түзетулерді қолдамады. Өйткені өзі темекі өндірісінен демеушілік қаржы алады. Оған қоса, темекі бұйымдары акцизін көтеруге байланысты да ұсыны­сымызды қолдамаған еді. 
- ІІМ-нің мәлімдеуінше, қап­талмаған балкондарда шылым тартқандарға айыппұл салынады. Мысалы, заңды түрде тыйым са­лынған орындарда темекі шеккені үшін 2016 жылдың екі айында 23 321 адамға айыппұл салған екен. Сол сияқты жұрт біле бер­мейтін тағы қандай орындарда темекі шегуге рұқсат жоқ? 
- Бұл, негізінен, жеке үйлердің емес, қоғамдық ұйымдар мен кең­селердің балконына қатысты айтылған шығар деп түсінемін. Өйткені полицейлер әрбір үйге барып, темекі шеккен адамға айыппұл салады деп ойламай­мын. Негізі, елімізде жеке пәтер­лер мен қоғамдық орындардағы шылым шегуге арналған орын­дардан басқа, барлық жерде те­мекі шегуге тыйым салынған. Бү­гінде темекіге қарсы күрес бойынша көптеген жұмыстар атқарылды. Екі айдың ішінде заң­ның орындалуын қадағалау бойынша 70 рейд өткізілді. 
242 мекемеге қатысты шағым түс­ті. Оның бәрін құқық қорғау ор­гандары аралады. Барлығы - 35 әкімшілік айыппұл және 92 жеке адамдарға айыппұл са­лын­ды. Айыппұл 650 АЕК-ты құрады. Яғни 650 АЕК-ты қала бюджеті­-не қайтарып бердік. Коалиция аты­нан Алматы әкімдігіне қолдау білдіргендері үшін алғыс білдіргім келеді.