Алматы маңындағы Ақсай карьері опырылды: үйлерге қауіп төніп тұр ма

Шілде айының басында өзен жағасының шайылуына байланысты Алматы облысы Қарасай ауданы аумағындағы карьердің солтүстік-батыс бөлігінде топырақ опырылып, соның салдарынан жергілікті ауқымдағы төтенше жағдай жарияланды. Жақын маңдағы үйлердің тұрғындары уақытша басқа жерге көшірілді.

Бұл оқиғадан кейін жақын маңдағы тұрғын үйлердің қауіпсіздігі және карьердің болашағына қатысты сұрақтар пайда болды.

Kazinform Қарасай ауданының әкіміне ресми сауал жолдап, тұрғындарға қазір қауіп бар-жоғын, үйлерді тексеру нәтижелерін, карьер учаскелерінің кімге тиесілі екенін және оның маңында тұрғын үй салуға қандай негізде рұқсат берілгенін сұрады.

Агенттік сұрақтарына Қарасай ауданы әкімінің міндетін атқарушы Бексұлтан Ақылбек жауап берді.

Ақсай карьерінде не болды?

Аудан әкімдігінің мәліметінше, оқиғаға Іле Алатауының таулы аймағындағы нөсер жаңбыр себеп болған. Жауын салдарынан Ақсай өзеніндегі су деңгейі күрт көтерілді. Осыдан кейін карьер шұңқырының шекарасы бұзылып, өзен арнасын өзгертті және су аумақты басып қалып, беткейлерді шая бастаған.

Кейіннен аумақта визуалды және аспаптық тексеру жұмыстары жүргізілді. Бұл шараларға аудан әкімдігінің төтенше жағдайлар бөлімі, Қарасай аудандық Төтенше жағдайлар басқармасы, Райымбек ауылдық округінің басшылығы, «Үшқоңыр — Ирригация» коммуналдық кәсіпорны, мамандандырылған жобалау институттары және тиісті мекемелер тартылды.

Биіктігі 15 метрлік бөгет салынды

Әкімдік мәліметінше, оқиғадан кейін нысанда тәулік бойы шұғыл қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. Қабылданған негізгі шаралардың бірі — карьер шұңқырының шекарасын қалпына келтіру мақсатында қорғаныш бөгетін салу. Оның ұзындығы — 82 метр, биіктігі — 15 метр. Құрылыстың ені жоғарғы жағында 20 метрге, ал табанында 35 метрге жетеді. Бөгетті салуға 74 000 текше метрден астам топырақ жұмсалды.

Сонымен қатар ауыр техника арқылы шамамен 124 000 текше метр топырақ қазылып, басқа жерге көшірілді. Ал тағы 14,8 мың текше метр топырақ айналма арнаны кеңейту және тереңдету жұмыстарына жұмсалды.

Жергілікті билік өкілдері қазіргі уақытта жағдайдың тұрақталғанын хабарлады. Өзендегі су ағыны қауіпсіз деңгейге (секундына 1,57-ден 4,54 текше метрге дейін) түсті. Ақсай өзенінің жаңа қауіпсіз арнасын бір шақырым учаскеде кеңейту және тереңдету бойынша механикаландырылған жұмыстар аяқталды.

Тұрғын үйлерді тексеру нәтижелері

Негізгі мәселелердің бірі — карьерге жақын орналасқан Жаңатұрмыс ауылы тұрғындарының қауіпсіздігі. Жағалаулар шайылғаннан кейін ведомствоаралық комиссия құрылды. Мамандар Нұрпейісов көшесіндегі 11 тұрғын үйді тексерді.

2026 жылғы 17 тамызда комиссия жылжымайтын мүлік нысандарының техникалық жай-күйіне қатысты қорытындысын жариялады. Жеті үй (№ 4А/1, 11, 11/2, 11/4, 11Б, 19Б және 16Г) тұруға жарамды деп танылды. Олардың техникалық жағдайы қанағаттанарлық деп бағаланып, үйлердің опырылу қаупі жоқ екені анықталды. Оларды әрі қарай пайдалануға рұқсат берілді.

Ал № 5А, № 77Б, № 77А және № 8 үйлерге қатысты жағдай басқаша.

— Тұрғын үй құрылымдарына жүргізілген визуалды және аспаптық талдау нәтижелері бойынша комиссия олардың жалпы пайдалану сенімділігін төмендететін құрылымдық өзгерістер мен ақауларды анықтады, — деді Бексұлтан Ақылбек өз жауабында.

Бұл үйлердің инженерлік-техникалық жұмыстар жүргізілетін аймаққа жақын орналасуына байланысты және сырғыманың алдын алу шаралары толық аяқталғанға дейін үй иелеріне уақытша тұруды шектеу ресми түрде ұсынылды.

Тұрғындарды басқа жерге көшіру мәселесі қарастырылып жатыр

Жаңатұрмыс ауылы үшін төтенше жағдайға ден қою жоспары әзірленді. Халықты жинау пункттері мен эвакуациялау бағыттары белгіленді. Билік өкілдері техникалық жай-күйінде өзгерістер анықталған төрт үйге қатысты қосымша шараларды қарастырып жатыр.

Әкімдіктің мәліметінше, қазір мүліктік шығынды өтеу және азаматтарды қоныстандырудың құқықтық тетігі пысықталып жатыр. Төрт нысанның иелеріне ведомствоаралық комиссияның шешімі таныстырылып, олар құжатқа қол қойған.

Алайда әкімдік жауабында ықтимал қоныстандырудың нақты шарттары, өтемақы мөлшері мен мерзімі көрсетілмеген.

Карьер маңына үйлер салуға кім рұқсат берген?

Kazinform редакциясының сұрағы тұрғын үйлердің карьерге жақын жерде қалай және қандай негізде салынғанына, сондай-ақ тиісті рұқсат құжаттарының қалай берілгеніне қатысты болды.

Белгілі болғандай, қазір бұл шешімдердің заңдылығы тексеріліп жатыр.

Жер қатынастары бөлімі сәулет-құрылыс бақылау органдарымен және аудандық прокуратурамен бірлесіп, карьердің қорғаныш аймағындағы жер учаскелерін бөлу мен рұқсаттар берудің заңдылығын тексеруде. Атап айтқанда, тексеріс сәулет-жоспарлау талаптары мен жобаларды бекіту мәселелерін қамтиды.

Егер бұрынғы лауазымды тұлғалар тарапынан заңбұзушылықтар анықталса, тиісті органдар материалдарды процессуалдық шаралар қабылдау үшін құқық қорғау органдарына жолдауға уәде берді.

Ақсай карьері кімге тиесілі?

Әкімдіктің жауабында «Ақсай карьері» деп аталатын аумақтың шын мәнінде бірнеше жеке учаскеден тұратыны көрсетілген.

Бұл топтамада жалпы ауданы 78,1 гектар болатын төрт карьер учаскесі орналасқан. Олардың ішіндегі ең үлкені «Ақсай карьер» ЖШС-не тиесілі (ауданы 40,8 гектар). Құм мен қиыршық тас өндіруге арналған жалға алу шарты 2017 жылдың қаңтарына дейін жарамды болған. Әкімдіктің мәліметінше, қазір өндірістік жұмыстар тоқтатылған.

Бұл ретте учаске 1996 жылғы 28 желтоқсандағы мүлікті сатып алу-сату шарты негізінде жеке меншік құқығымен тіркелген. Аталған мүлік бұрынғы «АДК» АПСК-ға тиесілі болған.

Тағы 13,7 гектар аумақты «МП Карьер» ЖШС-нің учаскесі алып жатыр. Оның жалға алу мерзімі 2027 жылы 28 ақпанда аяқталады. Алайда жердің нысаналы мақсаты карьерді рекультивациялау және жою жұмыстарын жүргізуді көздейді. Қазіргі уақытта бұл жерде кен өндіру жұмыстары жүргізілмейді.

Бұл учаске 1996 жылғы 28 желтоқсандағы «АПСК АДК»-ның бұрынғы активтеріне қатысты мүлік сатып алу шарты негізінде жеке меншік ретінде тіркелген.

Тағы 13,7 гектар аумақты «МП Карьер» ЖШС-не тиесілі учаске алып жатыр. Жалдау мерзімі 2027 жылдың 28 ақпанына дейін созылады. Дегенмен жерді мақсатты пайдалану үшін қалпына келтіру және карьерді пайдаланудан шығару жұмыстары қажет. Онда өндіру жұмыстары жүргізілмейді.

«Меркур Пром» ЖШС-не тиесілі 12,6 гектарлық учаске бұрын құм мен қиыршық тас өндіруге арналған. Жалға алу мерзімі аяқталғаннан кейін жерге рекультивация жасалып, ауданның жер қорына қайтарылды.

Тағы бір 12,65 гектарлық учаске «Өндірістік-технологиялық жабдықтау басқармасы» АҚ-на тіркелген. Құм мен қиыршық тас өндіруге арналған жалға алу мерзімі 2018 жылдың 3 ақпанында аяқталды. Өндірістік жұмыстар тоқтатылған.

Қарасай ауданы әкімінің ресми жауабына сәйкес, қазіргі уақытта төрт карьер учаскесінде де өндіру жұмыстары тоқтатылған. Билік өкілдері эрозиядан келген зақымдарды жоюды және аумақты кезең-кезеңімен инженерлік тұрғыдан қалпына келтіруді басым міндеттер ретінде белгіледі.

Тұрғындардың шағымы қандай?

Kazinform карьер жұмысына қатысты Жаңатұрмыс ауылының тұрғындарынан былтыр қанша шағым түскені туралы сұрастырды. Әкімдіктің жауабында нақты сан көрсетілмеген. Дегенмен тұрғындардың негізінен ауыр жүк көліктерінің қозғалысына, шу деңгейіне және жолдардың санитарлық жағдайына қатысты алаңдаушылық білдіргенін атап өтті.

Шенеуніктер осы шағымдарға байланысты оқиға орнына барып, ауыр техниканың кестесін реттеу үшін көлік компанияларымен жұмыс жүргізді. Айта кетерлігі, әкімдік ұсынған және шілдедегі оқиғаға дейінгі кезеңді қамтитын тұрғындар шағымдарының тізімінде карьердің опырылу қаупі немесе тұрғын үйлерге төнетін қауіп-қатер туралы арнайы айтылмаған.

— Жаңатұрмыс ауылы тұрғындарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету және Ақсай шатқалындағы жағдайды тұрақтандыру мәселесі Қарасай ауданы басшылығының тікелей бақылауында, — деп атап өтті Бексұлтан Ақылбек.

Еске салайық, Алматыда Ақсай өзенінде тәулік бойы бақылау жүргізіліп жатқанын хабарлағанбыз.

Сондай-ақ Алматыда Непалдағыдай алапат сел жүру қаупі бар-жоғы және бөгеттің салынуына қатысты мамандардың алаңдаушылығы туралы жазған едік.