Бауыржан Момышұлы Сталиннің қабылдауында болды ма

Аңыз әрдайым құлаққа жағымды естіледі. Алайда ол нақты деректерге сүйенбесе, жай ғана ойдан шығарылған әңгіме болып қала береді. Бұл пікірді батырдың немере інісі, Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану музейі жанындағы «Бауыржантану» ғылыми-зерттеу орталығының жетекшісі Бекет Момынқұл берік ұстанады.

Даңқты бабасының мұрасын ұзақ жылдар бойы зерттеген ғалым халық арасында тараған түрлі аңыз-әңгімелерді жиі естіген. Терең талдау нәтижесінде олардың басым бөлігі тарихи шындыққа жанаспайтыны анықталған.

Кең тараған аңыздардың бірі — Бауыржан Момышұлының Иосиф Сталиннің жеке қабылдауында болғаны туралы әңгіме. Зерттеушіні күмәндандырған тұсы кездесудің өзі емес, оның баяндалу барысы.

— Әңгімелерге қарағанда, Момышұлы Бас штаб академиясында оқып жүрген кезінде оны аяқ астынан армия генералы Захаров шақыртып алады. Кабинетте бейтаныс майор күтіп отырыпты-мыс. Сол майор Бауыржанды бірден Кремльге алып барады. Сөйтіп, полковник генералиссимустың кабинетіне кіреді. Сәлем беріп, орындыққа отырады. Ал Сталин артық сөзге келместен: «Қазақтардағы «ұлы» әзербайжандардағы «оғлы» секілді ме?» — деп сұрайды. Оң жауап алған соң, көсем: «Жарайды, бара беріңіз», — деген екен, — деп халық арасында кең тараған әңгімені Бекет Момынқұл баяндап берді.

Бүгінде бұл әңгіме әртүрлі нұсқаларымен интернет кеңістігінде бар. Уақыт өте келе ол ауыздан ауызға тарап, түрлі «нақтылайтын» детальдар қосылып, оқиға түрленген. Соның салдарынан бұл аңызды кейбір журналистер, тарихшылар мен саясаткерлер де еш күмәнсіз айтып жүр.

Алайда Бекет Момынқұл мұндай жағдайға сыни көзбен қарайды. Оның пікірінше, бұл оқиға шын мәнінде ресми дерекке емес, қиял мен ауызекі әңгімеге негізделген.

— Мен бұл әңгімені тіпті жоғары лауазымды тұлғалардан да естідім. Бірақ ой елегінен өткізсек, соғыстан кейінгі қиын кезеңде, ел экономикасын қалпына келтіру жүріп жатқан уақытта Иосиф Сталиннің бір минуттық мағынасыз сұрақ үшін полковникті арнайы шақыртуы қаншалықты қисынды? — деп орынды сауал тастайды зерттеуші.

Аңыздан ақиқатқа

Кейін архив құжаттары мұндай әңгімелердің халық қиялынан туған аңыз ғана екенін растады. Кең тараған тағы бір даулы хикая бар.

Аңыз бойынша, соғыс батырларын марапаттауға арналған салтанатты жиында Иосиф Сталин мінберден: «Полковник Момышев!» — деп дауыстайды. Алайда залдан ешкім жауап бермейді. Ол бірнеше рет қайталап шақырғаннан кейін, Бауыржан Момышұлы орнынан тұрып: «Мұнда полковник Момышев жоқ. Мен — полковник Момышұлы», — деп нақтылап жауап береді. Сол сәтте Сталин Михаил Калининге бұрылып: «Тыңдаңыз, мен ақымақ шығармын, бірақ мынау менен де өткен ақымақ екен», — деген көрінеді.

Алайда бұл дерек тарихи құжаттармен расталмаған.

Бұл әңгімелер Бауыржан Момышұлының ұлы Бақытжан Момышұлына да жеткен. Бірде ол осы тараптағы аңыздарды әкесінің өзіне тікелей айтып, Сталиннің қабылдауында болған-болмағанын анықтап сұрайды. Сонда Бауыржан Момышұлы қысқа да нық жауап берген екен:

— Жоқ, балам, мен Иосиф Сталиннің жеке қабылдауында ешқашан болған емеспін, — деді ол.

Жеңімпаздар шеруіндегі он бірінші адам

Әділдік үшін айта кету керек, бұл оқиғаның негізінде тарихи дерек бар. Бауыржан Момышұлы Иосиф Сталинмен жеке қабылдауда емес, салтанатты үкіметтік жиын барысында кездескен.

Ұлы Жеңіс парадынан кейін Георгий залында үкімет мүшелері мен жоғары әскери басшылық жиналды. Мемлекеттік әнұран орындалды. Одан кейін залға Иосиф Сталин мен маршал Георгий Жуков кіреді. Жуков әрбір қолбасшыны кезекпен таныстырады. Сталин қатысушыларды құттықтап, зал ішінде жүріп, олармен сәлемдескен екен.

— Олар Бауыржан Момышұлының қасына жақындағанда, Жуков оны таныстырды: «Бұл — 1941 жылы Волоколам тасжолындағы шайқастарға қатысқан 28-панфиловшы батальонының командирі. Қазіргі 9-гвардиялық дивизияның командирі, полковник Бауыржан Момышұлы. Ұлы қазақ халқының перзенті». Момышұлы сап түзеп, әскери сәлем берді. Сол сәтте Сталин бокал көтеріп, оны құттықтады: «Жеңісіңіз құтты болсын, полковник Момышев», — деді. Бауыржан Момышұлы бокалды түбіне дейін ішіп, нық дауыспен жауап қатты: «Отанға қызмет етемін, полковник Момышұлы», — деп естелікпен бөлісті Бекет Момынқұл.

Кейін Бауыржан Момышұлы бұл сәтті еске алып, Сталин келе жатқан жаққа көз салғанын айтқан. Оның алдында он адам тұрған екен. Маршалдар, генералдар және үкімет мүшелері. Сол кезде ол: «Ал он бірінші болып мен тұрмын — қарапайым, кішіпейіл полковник Момышұлы», — деп ойлағанын жеткізген.

Бекет Момынқұл жеке архивтерді зерттеу барысында жазушы Жорабек Мәмбетәлиевтің Бауыржан Момышұлы туралы жазбаларын тапқан. Ол деректерде Бауыржан Момышұлы Сталиннің қабылдауына үш рет барғанын, алайда әр жолы қабылданбай, кері кеткенін айтқан. Оның сөзінше, ол майданға немесе әскери оқуға қайта жіберіліп отырған.

Даңқ өзгерте алмаған адам

Шынайы өмір әрдайым ең әсерлі аңыздардан да қарапайым келеді. Алайда Бауыржан Момышұлының тұлғасы жасанды мифтерге мұқтаж емес. Оның шынайы биігі — адалдықта, кішіпейілдікте және жоғары талапшылдықта.

Оның темірдей берік мінезі өзі қалдырған жазбаларынан айқын сезіледі. Бұл ерекшелікті Бекет Момынқұл ерекше атап өтеді.

— «Мен өлгенде, мен жақсы Бауыржан болып қаламын». «Махаббат та, өлім де маған тек бір-ақ рет келеді». «Ер адамның қайғысы ұяң келеді, ол куәгерді ұнатпайды». «Мені орынсыз мақтады да, кінәсіз қинады да — екеуіне де төземін».

Ол қарапайым офицерден Волоколамск шайқасының аңызына айналған тұлға. Биік жетістіктерге жетті. Алайда марапаттардың сыңғыры оның ар-ождан даусын ешқашан баса алмады. Осы шынайы адалдығы үшін Отан оны ерекше құрметтеді. Ол өз халқының жадында мәңгілікке сақталды.

Айта кетейік, былтыр Бауыржан Момышұлының 115 жылдығы қарасаныңда Қаһарман мұрасы бізге нені үйреткенін жазған едік.