Кадрмен өрілген уақыт: Президент телерадиокешеніне 30 жыл

Баспасөз қызметінен медиакешенге дейін

Телерадио кешенінің тарихы бүгінде көпшілікке таныс атау ресми құжаттарда пайда болмай тұрып-ақ басталған. 1990-жылдардың ортасында Қазақстан өзінің медиажүйесі мен мемлекеттік институттарын енді ғана қалыптастырып жатқан еді. Президенттің баспасөз қызметі жанында ресми іс-шараларды түсіріп, мемлекеттік телеарналарға материалдар дайындайтын шағын теле- және радиоұжым жұмыс істеді. Осылайша Президент қызметін тұрақты ақпараттық сүйемелдеуге арналған арнайы медианың негізі қаланды.

Шешуші кезең 1996 жылы басталды. Сол жылдың 29 желтоқсанында Үкімет қаулысымен «Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені» мемлекеттік мекемесі құрылды. Елімізде ресми іс-шараларды жедел түсірумен ғана шектелмей, мазмұнды әрі жүйелі контент әзірлейтін арнайы құрылым пайда болды. Оның міндетіне Президент қызметі, сондай-ақ мемлекеттің ішкі және сыртқы саясаты туралы хроникалар, репортаждар, сараптамалық және деректі фильмдер дайындау кірді.

1990-жылдардың соңына қарай Телерадиокешеннің қызмет аясы кеңейе түсті. Алғашында оның негізгі міндеті — басқа телеарналарды бейнематериалмен қамту болса, уақыт өте келе ұжым өз өнімдерін — деректі фильмдер, арнайы репортаждар мен авторлық бағдарламалар шығара бастады.

Бұл Телерадиокешеннің дамуындағы маңызды бетбұрыс еді. Осы уақыттан бастап Телерадиокешен жай ғана техникалық бөлімше болудан қалып, өз контентін әзірлейтін дербес құрылымға айнала бастады.

Ардагерлердің айтуынша, ол жылдары бүгінгідей ыңғайлы цифрлық архивтер де, жеңіл камералар да, жылдам байланыс арналары да болған жоқ. Фильмдер түні бойы монтаждалып, бейнекассеталар қалалар арасында тасымалданатын, ал ірі іссапарлардың бәрі мұқият ұйымдастыруды талап ететін. Соған қарамастан, ұжым өз жұмысының бір күндік еместігін, ұзақ мерзімге қызмет ететінін жақсы түсінді. Өйткені бүгін қарапайым сапар туралы сюжет ертең тұтас бір дәуірдің жалғыз бейнеайғағына айналуы мүмкін еді.

Адамдар мен деректер: әрдайым қасымызда жүретін медиа

Ондаған жыл бойы ҚР Президентінің Телерадиокешені техникамен және технологиямен ғана емес, түрлі тәжірибе мен мінезі бар адамдармен де толыға түсті. Бұл — көрермен реакциясы қай қырынан жақсы шығатынын білетін операторлар. Ондаған үзіндіні тұтас оқиғаға айналдыра алатын режиссерлер. Ұзақ хаттамалық түсірілім ішінен ең маңызды бір кадрды іріктеп алып, соған оқиға мағынасын сыйғыза білетін монтажерлер.

Сол аралықта өндіріс көлемі де арта түсті. Телерадиокешеннің түсірілімдері мен материалдары негізінде жүздеген деректі және қысқаметражды фильмдер, ішкі саясат пен халықаралық күн тәртібіне, өңірлер тарихына, мәдениет пен әлеуметтік бастамаларға арналған арнайы жобалар жарық көрді.

Соңғы жылдардың өзінде-ақ Президент телерадиоқорын толықтырған ауқымды хроника түсіріліп, монтаждалды. Бүгінде журналистер, зерттеушілер мен деректі фильм жасаушылар осы архивке жиі жүгінеді. Отыз жылдық күнделікті еңбектің нәтижесінде елдегі ең мықты деректі фильмдер мектебі қалыптасты. Бүгінде ұжым жылына шамамен 40 фильм шығарады.

Бүгінде Телерадиокешен бір ғана редакция емес, тұтас экожүйеге айналды. Оның құрамына «Kazinform» халықаралық ақпарат агенттігі, Jibek Joly және Silk Way телеарналары, Silk Way Cinema киноарнасы және Jibek Joly радиосы қосылды.

Jibek Joly телеарнасы халықаралық хабар таратуды сақтай отырып, ішкі аудиториямен жұмысын да күшейтті. Оның тұжырымдамасы жаңартылып, ақпараттық, мәдени және ағартушылық бағдарламаларды біріктіретін әмбебап отбасылық форматқа басымдық берілді.

Жаңғыртудың жеке бағыты — «Kazinform» агенттігін жалпы медиажүйеге интеграциялаумен байланысты. Елдегі ең көне ақпарат агенттігі жетекші мемлекеттік ресурс мәртебесін сақтап, теле және цифрлық платформалармен өзара іс-қимылды күшейтті. Соның нәтижесінде жаңалықтарды жедел әрі бірнеше арнадан тарату мүмкіндігі артты.

Алайда барлық осы бағыттардың негізінде камера артында еңбек ететін мамандар тұр. Олардың жұмысы экранға түсе бермейді, бірақ дәл соларсыз ешбір кадр да пайда болмас еді.

Пленкадан UHD-ға дейін: технологиялық серпіліс

Телерадиокешеннің алғашқы жылдарын бүгінгі кезеңмен салыстырсақ, айырмашылықты хас маман түгілі, қатардағы адамдар да анық байқай алады. Ауыр камералар, көлемді монтаж станциялары, кассеталар мен пленка сақталған архивтер біртіндеп цифрлық шешімдерге, заманауи студияларға және әлемнің кез келген нүктесінен тікелей эфир жүргізуге мүмкіндік беретін мобильді кешендерге жол берді.

Маңызды қадамдардың бірі — «Ақорда» резиденциясында жоғары сапалы технологиялар қолданылатын заманауи аппараттық-студиялық кешеннің іске қосылуы болды. Бұл сурет сапасын жақсарту ғана болған жоқ: әрбір кадрдың сапасы елдің халықаралық деңгейдегі бейнесін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады, сондай-ақ көрерменнің ресми іс-шаралар мен үндеулерді қабылдауына әсер етті.

Сонымен қатар жұмыс тәсілі де түбегейлі өзгерді. Бұрын бар назар тек теледидар эфиріне аударылса, қазір әрбір іс-шара бір мезетте бірнеше платформада — эфирде, сайтта, әлеуметтік желілер мен мессенджерлерде көрініс табады.

Телерадиокешен өз цифрлық арналарын дамытып келеді, соның ішінде эксклюзивті видеолар, инфографикалар мен архивтік кадрлар жарияланатын Telegram да бар.

Соңғы жылдардағы өзгерістер техникалық жаңарумен ғана шектелмей, тұтас мамандыққа да әсер етті. Енді журналист тек мәтін жазумен шектелмейді: ол тілші де, редактор да, мобилограф та, қажет болса монтажер да бола алады. Осындай конвергентті модель күн тәртібіне жедел жауап беруге және аудиторияға кең ауқымды деректі фильмдерден бастап, қысқа вертикалды видеоларға дейін әртүрлі формат ұсынуға мүмкіндік береді.

Протокол аясынан тыс: фильмдер, оқиғалар, адамдар

Ресми іс-шараларды түсіру қаншалықты маңызды болғанымен, Телерадиокешен әлдеқашан «қатаң протокол» аясынан шығып кетті.

Негізгі бағыттардың бірі — деректі кино: әлеуметтік, тарихи және мәдени тақырыптағы фильмдер, онда басты назар ғимараттар мен залдарға емес, адамдарға және олардың өмір жолына аударылады. Жобалардың бір парасы қоғамдағы ең нәзік тақырыптарды қозғайды: отбасылық қайғылы оқиғалар, әлеуметтік осал топтардың өмірі, қиын жағдайға тап болған балалар мен ересектердің тағдыры баяндалады. Тағы бір фильмдер Қазақстанды өңірлердің тарихы, шағын қалалар, салалар, еріктілер, ғалымдар мен кәсіпкерлер арқылы танытады.

Бұл ретте кадр сыртында детальға мән беру, архивпен жұмыс істеу, өткен мен бүгінді салыстыра көрсету сынды ТРК-ға тән айрықша стиль қалады.

Телерадиокешеннің көптеген фильмі мен арнайы жобалары фестивальдерге қатысады, сондай-ақ БАҚ пен әлеуметтік желілерде қызу талқыланады.

Кейіпкерлер үшін бұл — өз үнін естірту мүмкіндігі, ал көрермен үшін — елді әдеттегі жаңалықтар легінен бөлек қырынан тану, ал компания үшін — оның қызметі әлдеқашан «Президент қызметінен хабар тарату» деген тар ұғыммен шектелмейтінін көрсетеді.

Қазақстан әлем назарында

Бүгінде Телерадиокешен ішкі аудиторияға ғана жұмыс істемейді. Оның құрамында шетелдік көрерменге бағытталған телеарналар, сондай-ақ Қазақстан мен Орталық Азия туралы түрлі тілдерде ақпарат тарататын жобалар бар.

Бұл — елдің «жұмсақ күші» саясатының маңызды бөлігі. Қазақстанға өз ұстанымын түсіндіруге, аймақтық және жаһандық үдерістерге қатысты өз көзқарасын көрсетуге мүмкіндік береді.

Қарқынды дамып келе жатқан тағы бір бағыт — халықаралық ынтымақтастық. Бүгінде Телерадиокешеннің шамамен 60 шетелдік серіктесі бар, олардың қатарында әлемге танымал ақпарат агенттіктері мен телеарналар кездеседі. Бұл тек контент алмасумен шектелмейді, шетелдік медиа компаниялармен бірлескен жобалар, ірі ақпараттық науқандарға қатысу және Қазақстанның халықаралық бастамаларын жариялау жұмыстарын да қамтиды.

Мұндай жұмыс жоғары кәсіби деңгеймен қатар саяси ахуалды терең түсінуді де талап етеді, сондықтан Телерадиокешен мұнда сенімді серіктес ретінде танылады.

Шетелдік көрермендер мен әріптестер үшін Телерадиокешен көбіне Қазақстанның ресми ақпарат кеңістігіне ашылатын басты «терезе» қызметін атқарады. Бұл «терезенің» сапалы әрі жауапты жұмыс істеуі елдің сыртқы келбетіне тікелей әсер етеді.

«Президент туралы контент фабрикасы» және болашаққа арналған медиамектеп

Телерадиокешеннің басшылығы компанияны «Президент пен ел туралы контент өндіретін фабрика» деп жиі атайды. Бұл теңеу бүгінгі ахуалды дәл сипаттайды. Мұнда күн сайын терең сараптамалық материалдардан мобильді форматқа лайық қысқа видеоларға дейін түрлі платформаларға арналған ондаған контент жасалады.

Сонымен бірге ТРК жаңа мамандарды даярлайтын алаңға айналып келеді. Бейінді жоғары оқу орындары және сарапшылармен бірлесіп журналистерге, операторларға, режиссерлерге және цифрлық контент мамандарына арналған білім беру бағдарламалары әзірленіп жатыр. Бұл миссияның заңды жалғасы іспетті: тарихты таспалайтын медиа келесі ұрпаққа кәсіби стандарттарды да жеткізуі керек.

Компания ішінде де өзгеріс жалғасуда. Жұмыс процестері қайта қаралып, жаңа форматтар сынақтан өтіп жатыр, деректермен және аудиториямен жұмыс жүйесі жетілдіріліп келеді. Мақсат әрі қарапайым, әрі ауқымды: өзінің негізгі міндетінен — Президент пен мемлекет қызметі туралы сенімді ақпарат көзі болу миссиясынан айнымай, заманауи медиа болып қалу.

Архив — ел шежіресі

Телерадиокешен тарихында архивтің орны ерекше. Ондаған жыл бойы мұнда мыңдаған сағаттық бейне және аудиожазбалар, жүздеген мың фотосурет, ресми хроникамен қатар тұтас бір дәуірдің көрінісін сақтаған құжаттар мен материалдар жинақталды. Онда қалалар, адамдар, оқулықтарға көп түсе бермейтін, бірақ кадрда сақталып қалған детальдар бар.

Архивпен жұмыс — үздіксіз жүретін процесс. Ескі жазбалар цифрландырылып, сипатталып, метадеректермен толықтырылады, бұл оларды журналистердің, зерттеушілердің, режиссерлердің пайдалануына мүмкіндік береді. Болашақ ұрпақ үшін бұл 1990, 2000, 2010 жылдар мен кейінгі кезеңдердің атмосферасын сезінуге жол ашатын нағыз «уақыт машинасына» айналады.

Осы тұрғыда Телерадиокешен жедел ақпарат тарататын медиа ғана емес, елдің визуалды тарихын сақтап отырған бірегей қор қызметін атқарады.

Болашаққа көзқарас

Құрылғанына 30 жыл толған мерейтойлық дата — өткенді саралауға жақсы мүмкіндік. Алайда медиакомпания үшін одан да маңыздысы — болашақты бағамдау.

Алдағы жылдары Телерадиокешен жаңғырту жұмыстарын жалғастырады: цифрлық бағытты күшейту, жаңа форматтарды дамыту, халықаралық ынтымақтастықты кеңейту, техникалық базаны жаңартуға баса мән беріледі.

Аудитория өзгерген сайын мемлекет туралы баяндау тәсілдері де өзгереді. Жас көрермендер қысқа әрі динамикалық оқиғаларды, интерактивті форматтарды және «сырт көзге көрінбейтін тұстарды» көруге қызығады.

Сонымен қатар Президент пен негізгі мемлекеттік институттардың қызметі туралы сенімді, шынайы ақпаратқа деген сұраныс өзгеріссіз қалып отыр. ҚР Президентінің Телерадиокешені осы үдерістердің барлығымен қатар жүріп, оларды түсіріп, түсіндіріп, сақтап келеді. Бәлкім, тағы он жылдан кейін біреулер дәл осы сәтте түсіріліп жатқан кадрлар мен оқиғаларға сүйеніп, жаңа мерейтойлық мәтінді жазатын шығар.