Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, Қазақстанда қала халқының үлесі әсіресе 2024–2026 жылдары жылдам өскен. Шамамен 15 жыл бұрын бұл көрсеткіш жыл сайын 0,2–0,3 пайыздық тармаққа артса, 2024 жылы өсім 0,5, ал 2025 жылы 0,6 пайыздық тармаққа жеткен.
Қарағанды облысында қала тұрғындарының үлесі ең жоғары
Республикалық маңызы бар үш қаланы есептемегенде, қала халқының үлесі бойынша Қарағанды облысы көш бастап тұр. Мұнда тұрғындардың 82,8%-ы қалада тұрады. 2026 жылғы 1 қыркүйектегі мәлімет бойынша, облыста тоғыз қала бар.
Мұндай көрсеткіш өңірде өнеркәсіптің ерте дамуымен байланысты. Кезінде ірі кен орындарының маңында кеншілер кенттері пайда болып, кейін олар қалаларға айналған.
Қала халқының үлесі жоғары бес өңірдің қатарына Ұлытау (79,7%), Ақтөбе (76,7%), Павлодар (71,7%) және Шығыс Қазақстан (67,9%) облыстары да кіреді. Бұл өңірлердің экономикасында өнеркәсіп маңызды орын алады. Ал ауыл шаруашылығы басым оңтүстік облыстарда қала тұрғындарының үлесі төмен. Мәселен, Түркістан облысында халықтың 25,5%-ы, Алматы облысында 19,4%-ы қалада тұрады.
Дегенмен Алматы облысының көрсеткіші нақты жағдайды толық көрсетпеуі мүмкін. Өйткені өңір Алматы қаласына жақын орналасқан әрі онымен тығыз экономикалық байланыста. Облыс тұрғындарының бір бөлігі күн сайын Алматыға жұмысқа қатынайды. Алайда олар ресми түрде Алматы облысындағы елді мекендердің тұрғындары болып есептеледі.
Қай өңірлерде қала халқының үлесі жылдам өсіп жатыр?
2010 жылғы және 2026 жылғы қыркүйек айының басындағы деректерді салыстырғанда, қала тұрғындарының үлесі әсіресе солтүстік және батыстағы кейбір облыстарда айтарлықтай артқан. Мәселен, Қостанай облысында бұл көрсеткіш 11,6 пайыздық тармаққа өсіп, 64,2%-ға жеткен. Батыс Қазақстан облысында өсім 11,3, Ақмола облысында 10,7, Солтүстік Қазақстан облысында 10,1 пайыздық тармақты құраған.
2010 жылдан бері Қазақстан халқының саны төрттен бірінен астам көбейген. Бұл өсімге негізінен қала тұрғындарының көбеюі әсер еткен. Аталған кезеңде олардың саны 44,2%-ға артып, 13,2 млн адамға жетсе, ауыл халқы небәрі 4,6%-ға өскен.
Халық саны әсіресе еліміздің үш ірі қаласында едәуір артқан. Астанада тұрғындар саны 2,5 есе, Алматыда 60,2%, Шымкентте 75,3% көбейген. Бұл халықтың ірі қалаларға шоғырланып, олардың экономикалық және әлеуметтік орталық ретіндегі маңызы артып келе жатқанын көрсетеді.
Қала тұрғындарының саны Маңғыстау облысында 53%-ға, Түркістан облысында 45,5%-ға, Атырау облысында 44%-ға, Ақтөбе облысында 43,1%-ға өскен.
Ауыл халқының саны азайып келеді
2010 жылдан бері Қазақстанның 20 өңірінің онында қала тұрғындарының саны көбейіп, ауыл халқы азайған. Бұл үрдіс әсіресе солтүстік өңірлерде айқын байқалады. Мәселен, Қостанай облысында ауыл тұрғындарының саны 29,5%-ға қысқарса, қала халқы 13%-ға өскен. Осындай өзгеріс Қарағанды, Солтүстік Қазақстан және Павлодар облыстарында да тіркелген.
Ауыл халқының азаюына әсер ететін себептердің бірі – тұрғындардың ірі өнеркәсіп орталықтары мен мегаполистерге қоныс аударуы. Бұған өңірлердегі экономикалық мүмкіндіктер мен инфрақұрылымның даму деңгейіндегі айырмашылықтар да ықпал етеді.
Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2026 жылдың алғашқы жартысында республикалық маңызы бар үш қаланы қоспағанда, 17 облыстың екеуінде ғана көшіп келгендер саны көшіп кеткендерден көп болған. Олар – Алматы және Ақмола облыстары. Бұл аталған өңірлердің Алматы мен Астанаға жақын орналасуымен де байланысты.
Еліміздің үш ірі қаласы ішкі көші-қонның негізгі бағыттары болып қала береді. 2026 жылғы қаңтар–маусым айларында Астанаға 89,9 мың адам келген. Олардың ең көбі Түркістан облысынан (9,5 мың), Алматыдан (8,3 мың) және Шымкенттен (5,8 мың) қоныс аударған. Осы кезеңде 15 облыста көшіп кеткендер саны келгендерден асып түскен. Ең үлкен айырмашылық Түркістан облысында тіркелген. Мұнда көшіп кеткендер келгендерден 19,6 мың адамға көп болған. Жамбыл облысында бұл айырмашылық 9,2 мың, Жетісу облысында 5,7 мың адам болған.
2050 жылға қарай қала халқының үлесі 75%-дан асуы мүмкін
2022 жылы «Еңбек ресурстарын дамыту орталығы» АҚ-ның болжау және зерттеу департаменті Қазақстандағы демографиялық өзгерістерге болжам жасаған. Сол кездегі есеп бойынша, қала тұрғындарының үлесі 2026 жылы 63%-ға, ал 2029 жылы 63,9%-ға жетуі тиіс еді. Алайда бұл көрсеткіш болжанғаннан жылдам өсіп, 2026 жылғы қыркүйекте 64,2%-ға жетті.
Қазіргі үрдістер ескерілген жаңа болжамға сәйкес, 2035 жылы Қазақстан халқының 68,3%-ы, 2040 жылы 70,6%-ы, ал 2050 жылы 75,2%-ы қалада тұруы мүмкін. Қала халқы көбейген сайын тұрғын үйге, көлікке, коммуналдық қызметтер мен әлеуметтік нысандарға сұраныс артады. Сондықтан қалалардың инфрақұрылымын дамыту, сондай-ақ ірі қалаларға шамадан тыс салмақ түспеуі үшін көші-қонды тиімді реттеу қажет болады.
Болжам бойынша, өнеркәсібі дамыған өңірлерде қала тұрғындарының саны мен үлесі өсе береді. 2050 жылға қарай Қарағанды облысында қала халқының үлесі 94,8%-ға, Ақтөбе облысында 92,6%-ға, Павлодар облысында 85,3%-ға жетуі мүмкін.
Ал ауыл халқы басым өңірлерде жағдай басқаша болуы ықтимал. Мәселен, Алматы облысында қала тұрғындарының үлесі 2025 жылғы 19,3%-дан 2050 жылы 16,9%-ға дейін төмендеуі мүмкін.
Түркістан облысында бұл көрсеткіш 25,3%-дан 34,9%-ға дейін өседі деп болжанған. Мұндай өзгеріс өңірде ауыл шаруашылығының одан әрі дамуымен байланысты болуы мүмкін.
Еске сала кетейік, бұған дейін Астана халқының саны 1,7 млн адамнан асқаны туралы хабарлаған еді.