17:00, 23 Тамыз 2023

«АЭС-ті 20 жыл бұрын салу керек еді»: Үлкен ауылынан фоторепортаж

АЛМАТЫ. ҚазАқпарат – Алматы облысы Жамбыл ауданы Үлкен ауылында АЭС салу бойынша жария тыңдауға қатысқан ҚазАқпарат тілшісі жиында не айтылғанын және Үлкен ауылының қазіргі жай-күйін өз көзімен көріп, жағдайын біліп қайтқан еді. Толығырақ тілшіміз дайындаған репортаждан біле аласыздар.

Қазақстанда атом электр стансасын салу – неше жылдан бері айтылып, шешімін таппай келе жатқан мәселенің бірі. Бүгінгі күні бұл мәселе бойынша қоғамның пікірі екіге жарылған. Бірі уранға бай Қазақстанда АЭС салу еліміздің электр энергия тапшылығы мәселесін шешіп, өзге елдің энергия көздеріне тәуелділіктен арылтады әрі ол экологиялық таза, қоршаған орта мен халыққа зиян тигізбейтінін алға тартады. Оның үстіне расымен еліміздің жарқын болашағын ойласақ, АЭС салудың уақыты жеткенін, оны сағызша соза берудің қажеті жоқ екенін айтады. Екінші тарап болса, АЭС елімізге төтенше жағдай қаупін туғызып, экологияға орасан зардап әкелетінін айтып дабыл қағуда.

Сонымен, Алматы облысында АЭС салу бойынша жария тыңдау өтеді деген соң БАҚ өкілдері Үлкенге жетуге асықты. Алматы мен Үлкен ауылының арасы жақын емес, 4-5 сағаттық жер. Жиынға қатысу үшін Алматыдан түнгі үште, республикаға танымал баспасөз, агенттіктер мен сайттардың тілшілері бас қосып, жолға шықтық (ол үшін Алматы облысының әкімдігі арнайы «спринтер» көлігін бөлген екен).

Алматы мен Үлкен ауылының арасы 360 шақырым. Екі арадағы жол сапасын керемет деп айта алмайсыз. Құрылысы бітпеген, асфальт құюға дайындап қойған шұңқыры көп, жалаңаш, тақыр жолмен жүресің. Алматыдан асып, тәтті ұйқыға батып бара жатқан сәтте, әлгі жолға түсесің, одан соң ұйқыңыз шайдай ашылады. Себебі белгілі, дедең қағып, безілдеп бара жатқан көлікте селкілдеп отырсаң қайдағы ұйқы?! «АЭС-тен бұрын жолдың жырын неге бітірмейді» деген ойда қаласың. Осылайша келе жатып, таң атты, күн де шықты, Үлкенге де аман-есен жеттік.

Фото: Жамбыл ауданы әкімінің баспасөз қызметі

Ауылға кірер кезде алғаш байқағанымыз, жол бойында «Үлкен» деген ешқандай жазуды байқамадық. Құдды бір құпия, тығылып қалған ауыл секілді. Негізгі жолдан оңға бұрылып, біраз жүріп барып, ауылға тақаған тұста ғана «Үлкен» емес, «у» әрпімен басталған «Улкен» деген жазуды оқыдық. Бұл біріншіден.

Екіншіден, ауылдың ішіне кірген кезде, бос, қаңырап тұрған көпқабатты үйлердің көп екенін көрдік, құрылысы аяқталмай қалған үйлер де бар екен.

Ауылдың ар жағында Балқаш көлі де алыс емес.

Фото: "Алатау арайы" газеті. Аслан Қажеке

АЭС салу бойынша жария тыңдау ауылдың орта мектебінің мəжіліс залында өтеді деген соң, мектепке жол тарттық.

Барсақ, мектептің залы халыққа лық толы екен. Отыратын бос орын жоқ. Тіпті, демалатын ауа болған жоқ. Қапырық. Маңдайдан тер де ақты. Бірақ, оған назар аударып жатқан ешкім жоқ. Бәрінің көңілі өткелі тұрған жария тыңдау отырысында. Айтпақшы, жария жиын басталмай жатып, мектеп алдында плакат ұстаған белсенділер «АЭС салуға қарсымыз» деп ойларын айтып жатты.

Көп ұзамай, белгіленген уақытта «АЭС салу жоспар бойынша жария тыңдалым жиыны басталды. Оған әкімдік өкілдері, ядролық физика мамандары, депутаттар, ауыл халқы, БАҚ өкілдері, қоғам белсенділері мен экологтар қатысты.

Жиын барысында жиналған халық екіге бөлініп, бір-біріне дес бермей, нағыз пікірталас сайысын өткізді дерсіз. Алайда, Үлкен ауылының халқының көпшілігі АЭС салуды қолдайтындарын жеткізді. Себебі, АЭС құрылысы басталса, қаңыраған ауылға жан бітіп, тұралаған тіршілік түзелер еді дейді. Сондай-ақ құрылыс кезінде 8 мың жұмыс орны ашылып, АЭС салынған соң, екі мың адам тұрақты жұмыспен қамтылмақ екен. Оның 20-30%-ы физиканың тілін білетін білікті мамандар болса, қалғаны электрик, сантехниек, күзетші, монтер, инженер, еден жуушы, шопыр сияқты қарапайым адамдардың қолынан келетін кәсіп болмақ.

«Қазақстан атом электр станциялары» ЖШС-ның бас директоры Тимур Жантикин қазіргі уақытта екі жоба әзірленгенін айтты.

«Атом электр стансасын салу үшін екі аумақ зерттелді, олар Қазақстанның шығысы және оңтүстігінде. Екі аумақ та атом объектілерін салуға жарамды. Біздің компания Ядролық технологиялар қауіпсіздігі орталығының мамандарын тарта отырып зерттеулер жүргізді. Үкіметтің өтініші бойынша көне жапондық атом компаниясының күшімен тәуелсіз техникалық және экологиялық сараптамалар жүргізілді. Яғни, барлық зерттеу нәтижелері расталды. Біздің компания Оңтүстік Қазақстанды ұсынды. Сондықтан біз осында жиналып, тұрғындардың пікірлерін тыңдағымыз келді», - деді Тимур Жантикин.

АЭС құрылысына наразылық танытқан топқа келер болсақ, олар «Фукусима мен Чернобыльдың кебін киеміз» деп қауіптеніп, «халық қарсы» деп ұрандатып мектеп залында қарсылық акциясын ұйымдастырды. Қысқаша айтқанда, жарты ғасырға жуықтаған мектеп залы эмоциялар мен пікірталастың нағыз алаңына айналды. Екі тарап бір жақты келісімге келе алған жоқ. Енді АЭС салу мәселесі бойынша ақырғы шешімді Алматы облысының мәслихаты шығармақ.

Жария тыңдау отырысы біткен соң, АЭС салу бойынша жергілікті халықтың ой-пікірі қандай екенін сұрап білген едік.

«Үлкен ауылында тұрып келе жатқаныма 40 жыл болды. Бізге атом электр стансасы керек әрі оның салынуын қолдаймын. Ол біздің ауылға ғана емес, бүкіл Қазақстанға керек. АЭС арқылы Қазақстан дамитын болады. Ол біздің еліміздің болашағы үшін керек. Біздің жеріміз уранға бай. Бұл ретте мен Президент пен Үкіметтің АЭС салу шешімін қолдаймын. Себебі, мен Қазақстанды дамыған ел ретінде көргім келеді. Оның үстіне Үлкен ауылымның гүлденуін қалаймын. Жалпы, бәріміз ұрпағымыздың болашағы жарқын болуын қалаймыз ғой», - деді ауыл тұрғыны Рахима Қайырбек.

Фото: Жамбыл ауданы әкімінің баспасөз қызметі

Ал Үлкен ауылының тағы бір тұрғыны Ғалия Қабылдиеваның айтуынша, олар АЭС-тың салынуын күтіп жүргенімізге 40 жыл болды.

«Себебі, бұған дейін жылусыз, электр жарығынсыз өмір сүрген күндеріміз болды. Үлкендіктер соның бәрін көрді. Мен өзім энергетикпін. Біздің ауыл сейсмотұрақты жерде орналасқан. Жапонияда 15 атом стансасы бар. Ал оларда жер сілкінісі, цунами жиі болып тұрады. Сонда АЭС -тері жұмыс істеп тұр ғой. Одан бөлек, қазір бүкіл әлем Жапонияның көлігін мініп, олар шығарған ұялы телефонды қолданады. Біз Қазақстанға бес Франция сыяды дейміз. Сол Францияның өзінде қаншама АЭС салынған. Ал біздің кең байтақ жерімізде әлі бірде-бір АЭС жоқ. Қазіргі таңда электр энергиясының бағасы қымбаттап жатыр. Сондықтан Қазақстанға АЭС салу керек. Біз бәріміз бейбіт атомды қолдаймыз», - дейді ол.

Осы ауылдағы «Балқашэнерго-1» ЖШС директоры Тоқтархан Әлиевтің пікірінше, Қазақстанда халық саны өсіп келе жатқандықтан, елімізде үлкен зауыттар салынады. Бұл жағдайда электр тоғының жетіспеуі анық байқалатын болады.

«Қазір әлемнің көп жерінде АЭС салынып жатыр. Уайымдайтын ештеңе жоқ. Мысалы, АҚШ-та кішкентай өзеннің үстіне де АЭС салып жатыр. Ал бізде Балқаштың суы жеткілікті. Бүгінгі күні ауылымыздан көп адам кетіп қалды. Үйлер қаңырап бос тұр. Егер АЭС салынса, халық қайта оралып, мамандар келе бастайды. Бүгінде ауылдың мектебі үлкен болса да, оқушылар жетіспейді. АЭС салу керек. Әйтпесе ауылымызды жоғалтып аламыз. АЭС салынса, еліміздің экономикасына да оң әсер етеді. Меніңше, ауылымыздың 100% тұрғындары АЭС-тың салынуын қалайды», деп атап өтті ол.

Фото: "Алатау арайы" газеті. Аслан Қажеке

Үлкеннің аға буын өкілдері де станса салу керек деп отыр. Соның бірі - зейнеткер Тамара Проженко

«Мен бұл ауылда АЭС-тың салынуын күтіп жүрген адаммын. Оның салынып біткенін көрермін деген үмітім бар. Әрине, біздің ауылға АЭС салынғаны дұрыс. Бізге жаңа жұмыс орындары керек. Біз балалар мен немерелердің болашағы үшін алаңдаймыз. АЭС салынған соң өміріміз бұдан да жақсы жаққа ауысады деп ойлаймын. АЭС салынған әлем елдері жақсы өмір сүріп жатыр ғой. Біз де солай жақсы өмір сүретін боламыз, құдай бұйырса. Мен бәрі жақсы болады деп есептеймін. Жаңа жұмыс орындары ашылатын болады. Ал қазір ауыл халқы балық шаруашылығымен айналысып жүр. Бұрын мен өзім де онымен айналысқам. Шамамызға қарай тіршілік еттік қой. Енді АЭС салынса біздің балалар мен немерелер жұмыссыз қалмайды деп ойлаймыз», - деп пікір білдірді зейнеткер.

Фото: "Алатау арайы" газеті. Аслан Қажеке

Үлкен ауылы ақсақалдар алқасының төрағасы Болаттай Рахимов АЭС-ты мұнда 20 жыл бұрын салу керек еді деп есептейді.

«Мен осы ауылда 21 жыл әкім болдым. Ата-бабам барлығы осы өңірдің тумасы. АЭС-ты мұнда 20 жыл бұрын салу керек еді. Содан бері бұл мәселені әлі талқылап келеміз. Ары қарай да осылай талқылай береміз бе? Оның салынуына қарсы адамдарды мен түсінбеймін. Қазақстан дүниежүзі бойынша ураннан екінші орын алады. Жастар уран, атом саласын игеруі керек.»Білекті бірді жығады, білімді мыңды жығады«деген жақсы сөз бар. Бұл - Қазақстанның болашағы», - дейді ол.

Айта кетейік, Үлкен ауылы - Алматы облысы Жамбыл ауданының оңтүстік-шығыс бөлігінде, Балқаш көлінің жағасында орналасқан ауыл. Аумағы 47399 шаршы метр. Аудан орталығы Ұзынағаш ауылымен арақашықтығы - 343 шақырым, Алматы қаласымен арақашықтығы - 360 шақырым. Ауылда 1 738 тұрғын бар, оның – 837-сі ер, 911-і – әйел (242- зейнеткер), экономикалық белсенді халық саны – 711 адам. Ауылда 31 көпқабатты тұрғын үй бар (28 үй, 3 жатақхана). 1 мектеп бар (1987 жылы салынған). 2022-2023 оқу жылында 280 оқушы оқыды. Ауылда сондай-ақ 1 аурухана жұмыс істеп тұр.

Еске салсақ, ҚР Энергетика министірлігі Қазақстанда алғашқы атом электр станциясы Алматы облысы, Үлкен ауылында салынатыны туралы хабарлаған болатын.

Сондай-ақ Алматы облысы Үлкен ауылында атом электр станциясын салу бойынша жария тыңдау өткенін хабарлағанбыз

АЭС Алматы облысы Талдау Энергетика

Думан Арғынгелді

2008 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін тәмамдаған. «Қазақстан» ұлттық арнасының Алматы қалалық филиалында, «Аягөз жаңалықтары», «Алматы ақшамы» газеттерінде қызмет атқарды. Мақалалары республикалық, облыстық, аудандық газет беттерінде жарияланды. 2021 жылдан бері «KAZINFORM» ХАА-де жұмыс істейді.