Қазақстан футбол чемпионатының жоғарғы дивизионының атауы төл тарихымызда төрт рет өзгерді. Бұл өзгерістер лига құрылымындағы ірі реформаларға және басты коммерциялық демеушілердің ауысуына байланысты болды.
Тәуелсіз Қазақстан тарихындағы алғашқы ұлттық футбол чемпионаты 1992 жылы өтті. Турнир ел тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылы КСРО чемпионатының екінші лигасының «8-аймағы» негізінде ұйымдастырылды. 2001 жылға дейін ұлттық футбол чемпионатының негізгі дивизионы жай ғана Жоғарғы лига (кейбір құжаттарда Жоғарғы дивизион) деп аталды.
2002 жылы қазақ футболында тарихында бетбұрыс болды: Қазақстан Футбол Федерациясы Азия Футбол Конфедерациясынан (AFC) Еуропалық Футбол Қауымдастықтары Одағына (UEFA) ауысты. Осы тұста бүкіл ішкі жарыстар жүйесіне ірі реформалар жасалды, ал жоғарғы дивизионға еуропаша жаңғырған Суперлига атауы берілді.
2008 жылғы маусым қарсаңында Футбол Федерациясының Атқару комитеті ережелерге қосымша өзгерістер енгізді. Доданың беделін арттыру және оны әлемдік стандарттарға сәйкестендіру (Англия немесе Ресей лигаларына ұқсас ету) үшін бас турнирдің аты Қазақстан Премьер-лигасы (ҚПЛ) болып өзгертілді.
2020 жылдың наурыз айында елдің жоғарғы дивизионы өз тарихында алғаш рет атауын коммерциялық ұйымға сатты. Букмекерлік ұйыммен титулдық демеуші болу туралы жасалған үш жылдық келісім аясында лига атауы ресми түрде өзгертіліп, «Қазақ чемпионаты» сөздерінің жанына демеуші компанияның аты қосылды.
2024 жылдың басында турнир ұйымдастырушысы (Қазақстанның Кәсіпқой футбол лигасы) ребрендинг жүргізіп, ұйымның атауы QFL (Kazakhstan Football League) деп өзгертілді. 2025 жылы букмекерлік атаудан бас тартылып, жоғарғы дивизионға дәстүрлі Қазақстан Премьер-лигасы атауы қайтарылды.
Қазақстан футболы тарихының ерекшелігі сол, ол белгілі бір орталыққа шоғырланбаған. Яғни, 35 маусымда (1992 жылдан 2026 жылға дейін) чемпионаттың «алтын тәжі» республика аумағына түгел саяхатады —еліміздің батысы мен шығысына да, түстігі мен теріскейіне де барды, орталықтағы ірі қалалардың да қуанышына куә болды. Небәрі 35 жыл ішінде елдің сегіз қаласының тоғыз клубы Қазақстан чемпионы атанды.
Көштің хронологиясы: 5 негізгі дәуір
Егер әр жылдары атауы өзгерген клубтардың (мысалы, тарихи «Жеңіс» «Астана-1964» және қазіргі «Астана» ФК) жетістіктерін біріктірсек, Қазақстан футболының алтын медаліне куә болған қалалардың қорытынды кестесі төмендегідей болмақ:
Астана (10 титул) — жеке дара көшбасшы. Қазіргі «Астананың» өзі жеті мәрте чемпион атанған, ал «Жеңістің» еншісінде үш алтын бар.
Алматы (5 титул) — барлық жеңіс «Қайратқа» тиесілі.
Павлодар (5 титул) — «Ертіс» бес дүркін чемпион (бір мәрте «Ансат» деген атпен) болған.
Ақтөбе (5 титул) — 2000 жылдардың екінші жартысындағы «Ақтөбе» ФК-ның алтын дәуірі.
Семей (3 титул) — 1990 жылдарда «Елімай» үстемдік еткен еді.
Қостанай (2 титул) — «Тобыл» 2010 және 2021 жылдары чемпионатта жеңіске жеткен.
Қарағанды (2 титул) — «Шахтер» 2011–2012 жылдардағы қос тарихи чемпиондығы.
Шымкент (2 титул) — «Ордабасының» екі алтын жүлдесі.
Тараз (1 титул) — «Тараздың» 1996 жылғы сенсациясы.
Қазақстан чемпиондарының толық хронологиялық тізімі төмендегідей:
1992 жылғы маусым: «Қайрат» (Алматы)
1993 жылғы маусым: «Аңсат» (Павлодар)
1994 жылғы маусым: «Елімай» (Семей)
1995 жылғы маусым: «Елімай» (Семей)
1996 жылғы маусым: «Тараз» (Тараз)
1997 жылғы маусым: «Ертіс» (Павлодар)
1998 жылғы маусым: «Елімай» (Семей)
1999 жылғы маусым: «Ертіс-Бастау» (Павлодар)
2000 жылғы маусым: «Жеңіс» (Астана)
2001 жылғы маусым: «Жеңіс» (Астана)
2002 маусымы: «Ертіс» (Павлодар)
2003 жылғы маусым: «Ертіс» (Павлодар)
2004 жылғы маусым: «Қайрат-Алматы» ҚТЖ (Алматы)
2005 жылғы маусым: «Ақтөбе» (Ақтөбе)
2006 жылғы маусым: «Астана» (тарихи «Жеңіс», Астана)
2007 жылғы маусым: «Ақтөбе» (Ақтөбе)
2008 жылғы маусым: «Ақтөбе» (Ақтөбе)
2009 маусымы: «Ақтөбе» (Ақтөбе)
2010 жылғы маусым: «Тобыл» (Қостанай)
2011 маусымы: «Шахтёр» (Қарағанды)
2012 маусымы: «Шахтёр» (Қарағанды)
2013 жылғы маусым: «Ақтөбе» (Ақтөбе)
2014 жылғы маусым: «Астана» ФК (жаңа елордалық клуб, Астана)
2015 жылғы маусым: «Астана» ФК (Астана)
2016 жылғы маусым: «Астана» (Астана)
2017 жылғы маусым: «Астана» ФК (Астана)
2018 жылғы маусым: «Астана» (Астана)
2019 жылғы маусым: «Астана» (Астана)
2020 жылғы маусым: «Қайрат» (Алматы)
2021 жылғы маусым: «Тобыл» (Қостанай)
2022 жылғы маусым: «Астана» (Астана)
2023 жылғы маусым: «Ордабасы» (Шымкент)
2024 жылғы маусым: «Қайрат» (Алматы)
2025 жылғы маусым: «Қайрат» (Алматы)
2026 маусымы: «Ордабасы» (Шымкент)
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы онжылдықта Қазақстан футболында шығыс және солтүстік аймақтардың айқын басымдығы байқалды. Семей 1990-шы жылдардың негізгі державасына айналды, атап айтқанда «Елімай» чемпионаттың бас титулын үш мәрте жеңіп алды. Артынша көшбасшылық тізгінін Павлодар өз қолына алды. «Ертіс» («Ансат») ғасыр басында басым күшке айналып, 2003 жылға дейін бес алтын медаль жеңіп алды. Ара-тұра Алматы (1992 жылы «Қайрат») мен Тараз (1996 жылғы сенсация) солтүстік-шығыс гегемониясына қарсылық танытып тұрды.
2000 жылдардың басында елдің саяси орталығының Ақмолаға (қазіргі Астана) ауысуы футболға да елеулі өзгеріс әкелді. Астаналық «Жеңіс» 2000 және 2001 жылдары тарихта алғаш рет чемпиондық кубогін елдің орталығына әкелді, 2006 жылғы жеңіспен (қазір «Астана» атауымен) табыстарын нығайтты. Бұл астананың ірі футбол орталығына айналуды көздеген амбициясының ілкі нышаны еді.
Алайда 2000 жылдардың орта тұсында футболдың аңсары Батыс Қазақстанға ауды. Владимир Муханов басқарған «Ақтөбе» ФК дәуірі басталды. Клуб керемет нәтиже көрсетіп, чемпионатта хет-трик жасады (2007–2009) және 2013 жылы бесінші алтын медальді қанжығасына басты. Бірнеше жыл бойы лигадағы ең қызу әрі адал көрермендері бар «Ақтөбе» республиканың футбол астанасына айналды. Ақтөбедегі дүркін дамудың лебі көрші отырған Қостанайға да ықпалын тигізді деуге болады — 2010 жылы «Тобыл» 2010 жылы алғашқы алтынын жеңіп алды.
2010 жылдары тәуелсіз Қазақстан тарихында мүлдем жаңа футбол күші пайда болды, ол — «Астана» ФК. «Астана Аренаның» орасан зор ресурсы мен заманауи инфрақұрылымының арқасында жаңа елордалық клуб лигада бұрын-соңды болмаған рекордтарды орнатып, қатарынан алты мәрте чемпионат титулын жеңіп алды (2014–2019). Осы жылдары «Астананы» Еуропа да танып үлгерді. Басқа өңірлер, оның ішінде бұрынғы күш иесі Алматы да алты жыл бойы «Астананы» өкшелеп қуумен ғана шектелді.
Соңғы маусымдарда «алтынның» географиясы соны өзгерістерге ұшырап, күш орталығы оңтүстікте мықтап орнықты. Атап айтқанда, Алматы қайта күш жинап келеді. «Қайрат» 2020 жылы «Астананың» гегемониясын алғаш рет бұзды, ал 2024 жылғы маусымда «алтынды» ару қалаға қайтарып, сол чемпиондық атағын 2025 жылы да қорғай білді.
Соңғы кездегі басты жаңалық шымкенттік «Ордабасы» болып отыр. 2023 жылы алғашқы тарихи титулын жеңіп алған клуб, биылғы маусымда Андрей Мартиннің басшылығымен сол жетістігін қайталады. Маусым аяқталуына бір тур қалғанда, шымкенттіктер жарыс жолында «Қайрат» жете алмастай озып шығып, ресми түрде екі дүркін чемпион атанды.
Ең көп марапат алған ойыншылар мен сұрмергендер
Әрине, команданың ұлттық чемпионатта жеңіске жетуінде көптеген фактор маңызды рөл атқарады. Соның ең маңыздысы дұрыс трансферлік саясат дер едік. Өйткені бапкердің басшылығымен алаңда гол соғатын да, қарсыластың шабуылын тойтаратын да — футболшылар.
1992 жылдан бергі Қазақстандағы ұлттық чемпионат тарихында жоғары дивизионда көптеген жергілікті және шетелдік футболшылар ойнады. Дегенмен, соның тек сегізі ғана 100 голдық межеден аса алды.
Нұрбол Жұмасқалиев — 167 гол
Лиганың абсолютті және теңдессіз рекордшысы. Ол өзінің бүкіл саналы мансабын Қостанайдың «Тобылына» арнады. Оның голдар рекорды көп жылдар бойы өзге шабуылшылар үшін қол жетпес арман болып келеді әрі алдағы онжылдықтарда жаңара қоюы екіталай.
Мұрат Тілешев — 148 гол
Үздік мергендер арасындағы нағыз «көшпенді». Тілешев елдің барлық жетекші клубтары сапында гол соғып үлгерді. «Жеңіс», «Ертіс» және «Ақтөбе» командаларында маусымның ең үздік бомбардирі болды.
Олег Литвиненко — 147 гол
1990-2000 жылдарда аты аңызға айналған шабуылшы. Ол Семейдің «Елімай» және Тараздың «Фосфат» командаларында нағыз сұрмерген ретінде танылды. Оның гол соғу қабілеті керемет еді.
Нұркен Мәзбаев — 142 гол
Қазақ футболының алғашқы онжылдығындағы ең айбынды шабуылшылардың бірі. Оның табысты жылдарының шыңы туған жері Таразда, Қостанайдың «Тобылында» және Қызылорданың «Қайсар» клубтарына тура келді.
Андрей Мирошниченко — 115 гол
Қазақ чемпионатының алғашқы кезеңінің жұлдызы, ол «Елімай» және «Ақтөбе» командаларымен қорғаушылардың қорқынышты түсіне айналды.
Кейінірек, 2010 жылдары Қазақстан Премьер-лигасында шетелдік ойыншылар гол соғу рекордтарын жаңарта бастады. Ең үздік шетелдік ойыншылар:
Ұлықбек Бақаев (Өзбекстан) — 111 гол
Қазақ футболының «100 гол соққандар клубына» енген жалғыз шетелдік ойыншы. Ол «Тобыл», «Жетісу» және «Ертіс» сапында жүріп төрт мәрте Қазақстан чемпионатының үздік сұрмергені атанды.
Марин Томасов (Хорватия) — 95 гол
«Астана» сапындағы аңызға айналған жартылай қорғаушы, голдары санын жыл сайын арттырып келеді.
Жерар Гоу (Кот-д'Ивуар) — 88 гол
2010 жылдардың ортасында алматылық «Қайраттың» негізгі шабуылдаушы күші болған ол небәрі үш жарым маусымда 88 гол соғып, қатарынан үш рет ҚПЛ «Алтын бутсасын» жеңіп алды.
Жоао Пауло (Бразилия) — 75 гол
Алдымен Шымкенттің «Ордабасы» командасында көптеген голдар соққан, кейін 2026 жылға дейін «Қайрат» сапында ойнаған қазіргі бразилиялық ардагер.
Ең көп марапатталған қазақстандық футболшылар:
Абзал Бейсебеков (15 титул)
Астананың көп жылғы капитаны және символы. Ол кәсіби марапаттар саны бойынша ұлттық рекордтың иесі. Оның жеке музейінде чемпионаттың алтын медалі, сондай-ақ көптеген кубоктар, суперкубоктар және Лига кубогі бар.
Серікжан Мужиков (12 титул)
Өз буынының ең техникалық шебер жартылай қорғаушыларының бірі, ол «Астананың» гегемондық дәуірінде атақты футболшы болды. Сондай-ақ, «Тобыл» және басқа да жетекші ҚПЛ клубтарымен жеке кубоктар жинағын толықтырды. [1, 2]
Дмитрий Шомко (12 титул)
2010 жылдары астаналық командамен алтын медальға кенелген жұлдызды сол жақ қорғаушы. Мансабының шыңында ол өз клубы үшін де, Қазақстан құрамасы үшін де маңызды ойындар өткізді. [1]
Асхат Тағыберген (11 титул)
Бірегей жартылай қорғаушы және ұлттық құраманың қазіргі көшбасшысы. Ол — ол төрт түрлі клубпен — «Ақтөбе», «Астана», «Тобыл» және «Ордабасы» командаларымен бірге Қазақстан чемпионы атанды, бұл оның ҚПЛ-дың «алтын тұмары» мәртебесін растады.
Сергей Малый (10 титул)
ҚПЛ тарихындағы ең сенімді орталық қорғаушылардың бірі. Тағыберген сияқты, ол да лиганың ең мықты командаларының арасында ойнап, астаналық клубпен де, «Тобыл» мен «Ордабасы» сияқты өңірлік көшбасшылармен де чемпиондық титулдарды жеңіп алды.
Егер тек чемпионаттың алтын медальдары туралы айтсақ (кубоктік турнирлерді қоспағанда), «Астананың» үстемдік дәуіріне дейін елдің жетекші рекордшысы — аңыз қорғаушы әрі Қазақстан құрамасының көпжылдық капитаны Самат Смақов (алты дүркін чемпион) болмақ. Ол төрт рет жылдың үздік футболшысы атанды және үш түрлі клубпен: «Елімай», «Ертіс» және туған қаласының «Ақтөбе» командасымен алтын медаль жеңіп алды.
2026 жылғы маусым ҚПЛ географиясы үшін тарихи бетбұрыс кезеңіне айналды. ҚФФ-ның жаңа ұзақ мерзімді стратегиясына сәйкес, клубтар («Ақтөбе», «Ордабасы», «Тобыл», «Елімай» және басқалар) жаппай стратегиялық жеке инвесторлардың басқаруына берілді. Мысалы, «Ордабасының» 2026 жылғы екінші алтын медалі ірі қазақстандық бизнестің футболға бет бұруымен тұспа-тұс келді.
Күміс медаль иегері болып отырған «Қайраттың» да жекеменшік клуб атанғанына 10 жылдан асып қалды. Ал 2026 жылы үздік 4-тікке енген «Оқжетпес» те бизнестен қаржыландырылады. Бұл жаңа коммерциялық модельдің тиімділігін көрсетіп отыр.