– Тектану жай ғана жеті атаны білу ме, әлде адамның өзін тануына көмектесетін құрал ма?
– Тектану – адамның өзін, отбасын және өмірлік ұстанымдарын терең тануына көмектесетін бағыт.
Шежіре «Ата-бабам кім болған?» деген сұраққа жауап берсе, тектану олардың өмір жолы мен тәжірибесінің бүгінгі ұрпаққа қалай әсер еткенін түсінуге бағытталған. Қазақ үшін тегін білу – тарихи жадты сақтау, туыстық байланысты нығайту және ұрпақ сабақтастығын жалғастыру.
– Әулетінің тарихын зерттегісі келетін адам неден бастауы керек?
– Ең алдымен, отбасындағы үлкендермен әңгімелесіп, ата-бабаның аты-жөнін, тұрғылықты жерін, кәсібін және өміріндегі маңызды оқиғаларды жазып алған жөн. Отбасылық құжаттар, хаттар, фотосуреттер, құлпытастағы жазулар, архив деректері мен шежіре кітаптары да құнды дереккөз бола алады. Ауызша мәліметтерді мүмкіндігінше құжаттармен салыстырып, нақтылаған дұрыс.
Сонымен қатар тек әке жағының емес, ана жағының тарихын да зерттеуге кеңес беремін. Өйткені адамның отбасылық тарихы мен дүниетанымының қалыптасуына екі жақтың да ықпалы бар.
– Қазақтың ру жүйесі мен шежірені әке жағынан тарату дәстүрі қалай қалыптасты? Оның бүгінгі қоғамдағы маңызы қандай?
– Дәстүрлі көшпелі қоғамда ру жүйесі туыстық қатынастарды реттеуге, өзара көмек көрсетуге, ел мен жерді қорғауға мүмкіндік берген. Ал шежірені әке жағынан тарату әулет сабақтастығын есепке алу тәртібімен байланысты. Жеті атаны білу жақын туыстар арасындағы некенің алдын алуға септескен.
Бұл дәстүрдің бүгінгі маңызы – тарихи жад пен туыстық байланысты сақтау. Шежірені білу адамдарды руға бөліп, бір-біріне қарсы қою үшін емес, ортақ тарихымызды түсіну үшін қажет.
– Қазір ДНҚ арқылы ата-тегін анықтауға қызығушылық артып келеді. Генетикалық тест дәстүрлі шежірені қаншалықты толықтыра алады?
– ДНҚ тесті адамның ықтимал географиялық шығу тегі туралы мәлімет беріп, биологиялық туыстарын табуға көмектесуі мүмкін. Алайда ол ата-бабалардың есімдерін немесе толық шежірені өздігінен анықтап бермейді.
Нәтиженің дәлдігі тест түріне және салыстыруға алынған деректер базасына байланысты. Әсіресе адамның белгілі бір халыққа тиесілілігін пайызбен көрсететін нәтижелерді абсолютті ақиқат ретінде қабылдамаған жөн. Олар компанияға және қолжетімді деректерге қарай өзгеруі мүмкін.
Тәжірибемде генетикалық зерттеу арқылы әке жағынан шыққан руын нақтылауға тырысқан адам болды. Мамандар ДНҚ нәтижелерін салыстырмалы деректермен зерттеп, оған көмектесті. Дегенмен мұндай зерттеудің мүмкіндігі қолда бар деректерге тәуелді.
Сондықтан генетикалық тестті шежірені толықтыратын құрал ретінде қарастырған дұрыс. Адамның болмысын тек генетикалық көрсеткіштермен бағалау мүмкін емес.
– Қоғамдық орындарда тегін тамақ таратқанда адамдардың таласып жатқанын көреміз. Мұның себебі неде? Бұл ашкөздік пе, әлде «өткеннен» қалған қорқыныш па?
– Мұндай әрекетті бірден ашкөздік деп бағалауға болмайды. Кейде адамның «маған жетпей қалады» деген қорқынышы немесе бұрын тапшылық көргендіктен, барды жинап қалуға тырысуы осындай мінез-құлыққа әкелуі мүмкін.
Мысалы, ашаршылық пен жоқшылықты бастан өткерген отбасыларда тамақты үнемдеу, азық-түлікті жинап қою әдеті қалыптасуы ықтимал. Бұл ұстанымдар кейінгі ұрпаққа тәрбие арқылы берілуі мүмкін. «Тамақты тастама, ертең болмай қалуы мүмкін» деген сөздер де баланың санасында қорқыныш сезімін қалыптастыруы мүмкін.
– Демек, әулетте қалыптасқан мінез-құлық үлгілері кейінгі ұрпаққа әсер етуі мүмкін. Ал «адам тағдырының 90 пайызы әулетіне байланысты» деген пікір қаншалықты негізді?
– Тұжырымды ғылыми дәлелденген көрсеткіш ретінде айтуға негіз жоқ. Әулеттің ықпалы маңызды болғанымен, адамның өміріне жеке тәжірибесі, әлеуметтік ортасы, тұрмыстық жағдайы мен таңдауы әсер етеді.
Ата-ананың ауыр тәжірибесі балаға отбасындағы қарым-қатынас, тәрбие және мінез-құлық үлгілері арқылы ықпал етуі мүмкін. Ал психологиялық жарақаттың эпигенетикалық механизмдер арқылы ұрпақтан ұрпаққа берілуі әлі де зерттеліп жатыр. Сондықтан ата-бабаның қателігі кейінгі ұрпақта міндетті түрде қайталанады деу дұрыс емес.
Тектану барысында менің мақсатым – кінәліні іздеу емес, адамның отбасынан қандай құндылықтар мен әдеттерді қабылдағанын түсінуіне көмектесу. Тегіміз бізге ықпал етеді, бірақ тағдырымызды толық айқындамайды.
– Сонда неге кейбір отбасыларда бірдей қарым-қатынас мәселелері, жанжалдар мен өмірлік қиындықтар қайта-қайта қайталанады? Мұндай сценарийді өзгертуге бола ма?
– Бала отбасында көрген қарым-қатынасты қалыпты үлгі ретінде қабылдайды. Мысалы, ренішті іште сақтау, бірін-бірі тыңдамау немесе келіспеушілікті айқаймен шешу кейін оның өз отбасында да қайталануы мүмкін.
Мұндай сценарийді өзгертуге болады. Ол үшін адам өз әрекетін байқап, қайталанатын жағдайлардың себебін түсінуге тырысуы керек. Сезімін ашық айту, жеке шекарасын белгілеу және жанжалды шешудің жаңа тәсілдерін үйрену маңызды. Қажет жағдайда психологтың немесе басқа тиісті маманның көмегіне жүгінуге болады.
Әулет тарихын зерттеу осы үлгілерді тануға көмектеседі. Өткенді өзгерте алмаймыз, бірақ оның бүгінгі әрекетімізге әсерін түсініп, келер ұрпаққа дұрыс қарым-қатынас үлгісін жеткізе аламыз.
– «Психологиялық жарақаттың салдары үшінші ұрпақта айқын көрінеді» деген тұжырымдар айтылады. Ал бұл пікірдің қаншалықты ғылыми негізі бар?
– Ауыр оқиғалардың кейінгі ұрпаққа ықпалы генетикалық және эпигенетикалық механизмдер тұрғысынан зерттеліп жатыр. Бірақ белгілі бір психологиялық жарақат немесе мінез-құлық үлгісі міндетті түрде үшінші ұрпақта көрінеді деген тұжырым толық дәлелденбеген.
Тектанудың түпкі мақсаты – адамды өткенге байлау емес, әулеттен жеткен жақсы құндылықтарды сақтап, өзгертуге болатын үлгілерді саналы түрде қайта қарауына көмектесу.
– Сұхбатыңызға рахмет!