Босану үстінде көз жұмған әйелдердің арасында көпбалалы аналар көп
АТЫРАУ. KAZINFORM — Еліміздің кейбір өңірлерінде ана мен бала өлімі азаймай отыр. Бұл мәселе Мәжілістің әлеуметтік-мәдени даму комитетінің көшпелі отырысында талқыға түсті.
Сәбилердің шетінеуі азайды ма?
Мәжіліс депутаты Нартай Сәрсенғалиев соңғы 6 жылдағы ана мен бала өліміне қатысты алаңдатарлық деректерді жайып салды. Оның айтуынша, Абай, Ақтөбе, Алматы, Жетісу, Ұлытау облыстарында бала өлімі көбейген.
— Қазақстанда 2019 жылы 3360 сәби шетінеп кеткен. Ал 2020 жылы 3286, 2021 жылы 3732 сәби қара жердің қойнына тапсырылған. 2022 жылы 3154 сәби көз жұмған, 2023 жылы 2998 сәби шетінеген, 2024 жылы 2598 бөпені құндақтаулы күйінде мәйітханадан алып шыққан. Әрине, ресми органдар сәби өлімінің азайғанын алға тартады. Бірақ соңғы жылдың өзінде 2 жарым мың бөпеден айрылып қалу көңіл көншітетін көрсеткіш емес. Кейде көпшілік перзентханалар мен дәрігерлерді айыптап жатады. Тірі барған аяғы ауыр әйелді табытпен қайтарғандар жауап берсін деп талап етеді. Кейде ел «перзентханада дәрігерге сыйақы бермесең, толғақ қысып жаның көзіңе көрінгенде көз қырын салмайды» деп шағымданады. Мұндай шағымдарды естімегендей елең-алаң болудың қажеті жоқ. Барлық ақ халатты жандарды айыптау да ағаттық, дегенмен саладағы солқылдақтықты жою қажет, — дейді Нартай Сәрсенғалиев.
Депутаттың пікірінше, Қазақстанда 2008 жылы ДДҰ ұсынған тірі туу критерийлері енгізілген.
Соның нәтижесінде елімізде дене салмағы 500 грамнан басталатын және жүктіліктің 22 аптасындағы гестация мерзімі бар балаларды аман алып қалу тәжірибесі жүзеге асырылып жатыр.
Мәселен 2024 жылы салмағы 500 граммнан 1 келіге дейінгі 1281 сәби туған. Соның 657-і аман қалған.
Денсаулық сақтау министрінің орынбасары Ержан Нұрлыбаевтың пікірінше, жыл сайын ана мен бала өлімінің көрсеткіші азайып келеді.
— Елімізде 2026-2028 жылдары облыстық ауруханаларды жаңарту жобасы жүзеге асырылады. Бұл жобаға перинаталдық орталықтар да кіреді. Өйткені перинаталдық орталықтар әр өңірдегі денсаулық сақтау саласының жетекші буыны болуы керек. Ең бастысы — ана мен баланың денсаулығын, өмірін сақтау. Бірақ қазір үй жағдайындағы нәресте өлімінің деңгейі әлі де жоғары деңгейде қалып тұр, — дейді Ержан Нұрлыбаев.
Оның дерегіне қарағанда, нәресте өлімінің 92 пайызы стационарларда тіркеледі. Ал үйде қайтыс болатындардың үлесі — 8 пайыз.
Алты жылда 563 ана қайтыс болған
Оның мәліметіне сүйенсек, былтыр жантәсілім еткен аналардың 54 пайызы қалада тұрған. Ал 46 пайызы — ауыл тұрғандары.
— Елімізде 2019 жылы 55 ана босану кезінде көз жұмған. 2020 жылы сәбиін дүниеге әкелемін деген 156 ана бақилық болған. 2021 жылы 200, 2022 жылы 70, 2023 жылы 45, 2024 жылы 37 ана босану үстінде жан тапсырған, — дейді Мәжіліс депутаты.
Соңғы 6 жылдың дерегін салыстырсақ, 10 облыста ана өлімі көбейген. Ана өлімі ең көп тіркелген облыстар қатарында Жетісу, Қостанай, Ұлытау мен Ақтөбе бар.
— Бір қорқынышты тенденция бар. Төрт немесе одан да көп баласы бар әйелдер арасында өлім-жітім көбейіп отыр. Соның салдарынан 97 бала тірі жетім боп қалды. Жас санаты бойынша бөлсем, сәби сүйемін деп барып, көз жұмған аналардың 28 пайызы 35-39 жас аралығында әйелдер екен. Қайтыс болған жері бойынша қарасақ, аналардың 38 пайызы облыстық перинаталды орталықтарда, 24 пайызы көпбейінді стационарларда бақилық болған, — дейді Нартай Сәрсенғалиев.
Мәжіліс депутатының айтуынша, өлім-жітімнің алдын алу, көрсеткішті азайту үшін мынадай екі мәселеге назар аудару қажет. Біріншісі — ана денсаулығы, екіншісі — ана жауапкершілігі.
— Жыл сайын 350 мыңға жуық әйел жүктілік бойынша есепке алынады екен. Оның ішінде жүкті әйелдердің 99 пайызы медицина қызметкерлерінің бақылауында болады. Демек, жыл сайын 3 500 жүкті әйел дәрігерлердің бақылауынан тыс қалады. Бұл — өте қауіпті құбылыс. Ал жауапкершілік мәселесіне тоқталсам, елімізде жүктілік бойынша ерте 12 аптаға дейінгі есепке аяғы ауыр әйелдердің 92 пайызы ғана тұрған. Осындай ресми дерекке қарасаң, аналар айыпты ма деген ой қылаң беруі мүмкін. Бірақ мен жатырына жан біткен жандарды айыптаудан аулақ болуға шақырамын. Себебі бұл жерде ақпараттық түсіндіру жұмыстарының шау тартып қалғанын да, аналар тұрғылықты жерін ауыстырса жүктілігі бойынша тіркеуге тұрудың мұң болатынын да қаперге алу қажет, — дейді депутат.
Диспансерлік есепте 3 млн әйел тұр
Мәжіліс депутаты Қазақстанда ауру бойынша диспансерлік есепте тұрған әйелдер санына да тоқталды. Қазір шамамен 3 млн әйел дииспансерлік есепке алынған.
Бұл — диспансерлік есепте тұрған ересек тұрғындардың 63 пайызы. Мәселен, жыл сайын тек қант диабетімен ауыратын 4 мыңға жуық жүкті әйел тіркеледі.
Ол ана мен баланың қажеттілігін қамтамасыз ету бағытындағы кем-кетіктерге тоқталды.
Біріншіден, еліміздегі перзентхана төсектерінің жалпы саны — 9 296. Оның 57%-ы қаладағы мекемелерде ашылған. Астана қаласындағы перзентханаларда 550 төсек тапшылығы бар.
Екіншіден, мамандар жетіспейді. Елімізде 4 702 акушер-гинеколог жұмыс істейді. Тағы 389 маман керек. Босандыру мекемелерінде жұмыс істейтін акушер-гинекологтардың саны — 1 679. Оның 560-ы ғана (35%) ампутация жасай алады. Ал акушерияда операциялық техниканың барлық түрін тек 438 дәрігер ғана (21%) орындай алады.
Үшіншіден, еліміздегі кей перзентханалар халықаралық талаптарға сәйкес келмейді. Себебі, инфрақұрылымы нашар, ғимараттар әбден тозған. Мәселен, орталықтандырылған оттегі жеткізгіші, сығылған ауа және сору вакуумы, қабылдау бөлімдері жоқ.
Төртінші проблема — 3-деңгейдегі босандыру мекемелерінде экспресс бак жоқ. Флора мен антибиотиктерге сезімталдықты уақтылы анықтауға арналған зертханалар да жоқ.
Бесінші мәселе, облыс орталығынан шалғайдағы ауылдық жерлерде және аудандарда жүктілігі ауыр өтіп жатқан әйелдерді алдын ала емдеуге арналған пансионаттар жоқ.
Алтыншы проблема — медициналық жабдықтардың тозуы және медициналық мекемелердің төмен жарақтандырылуы. Мысалы бірнеше орталықта УДЗ, КТГ аппараттары, анестезия аппараттары, ҚСТ анализаторлары, СМАД аппараттары жоқ.
Министрдің орынбасары мамандардың тапшылығын жоққа шығармады. Ал аудандардағы дәрігерлердің біліктілігі төмен.
— Тәжірибелі мамандар жетіспейді. Жоғары жауапкершілік пен ауыртпашылық шыдамаған кадрлар перзентханадағы жұмысынан кетіп жатыр. Ал аудандардағы дәрігерлердің практикалық дағдылары жеткіліксіз, тәжірибесі мен жауапкершілігі төмен. Перзентханаларды медициналық жабдықтармен қамту деңгейі — 87 пайыз. Жабдықтардың орташа тозу көрсеткіші 50 пайызды құрап отыр, — дейді Ержан Нұрлыбаев.
Ерте жүктіліктің алдын алуға бола ма?
Депутаттың мәліметіне сүйенсек, 2020-2024 жылдары Қазақстанда кәмелет жасына толмаған 11 567 қыздың аяғы ауыр екені анықталған.
Оның ішінде 2020 жылы — 2834, 2021 жылы — 2766, 2022 жылы — 2643, 2023 жылы 2288 жасөспірім жүктілік дерегімен тіркелген.
— Былтырдың өзінде мектеп жасындағы 2136 қыз жүкті болып қалған. 2020-2024 жылдары жүктілігі анықталған кәмелетке толмаған қыздардың 8378-і (2020 жылы — 1882, 2021 жылы — 1852, 2022 жылы — 1690, 2023 жылы — 1508, 2024 жылы — 1446) босанған. Ал 1 948-і түсік (2020 жылы — 385, 2021 жылы — 413, 2022 жылы — 403, 2023 жылы — 392, 2024 жылы — 355) жасатқан. Бұл — алаңдатарлық статистика. Бұл жерде тағы бір қатер бар. Кәмелетке толмаған қыздар жасанды түсікті жеке клиникаларда жасатады. Оның ресми есебі жүргізілмейді. Екінші проблема, жүктілікті алғашқы апталарды үзуге арналған препараттар дәріханаларда рецептісіз сатылады. Осылайша кәмелетке толмаған қыздардың денсаулығына орасан зиян келеді. Бұл мәселе жедел шешімін қажет етеді, — деді депутат.
Атырау облысындағы ахуал қандай?
Атырау облысының әкімі Серік Шәпкеновтің айтуынша, былтыр ана өлімінің көрсеткіші 3 жылмен салыстырғанда, 2 есеге төмендеген. Ал ал сәби өлімі 15%-ға азайған.
— «Ауылдық денсаулық сақтауды жаңғырту» ұлттық жобасы аясында 15 нысанның құрылысы жоспарланған еді. Өткен жылы 10 нысанның құрылысы аяқталды. Енді алдағы айдың соңына дейін 5 нысанның құрылысын аяқталады. Мамандар тапшылығын азайту үшін 2024 жылы жалпы 113 грант (82 бакалавр, 31 резидентура) бөлінді. Былтыр «Отбасы» банк арқылы жеңілдетілген несиемен 43 дәрігерге үй берілді. Ал Атырау қаласының медициналық мекемелерінде жұмыс істейтін мамандар үшін 93 қызметтік пәтер сатып алынды, — дейді Серік Шәпкенов.
Еске сала кетелік, бұған дейін Денсаулық сақтау министрлігі былтыр елде алғаш рет ана өлімінің ең төмен көрсеткіші тіркелгенін хабарлаған еді.