4 қыркүйекте БҰҰ Бас Ассамблеясы мемлекеттер мен құрлықтардың көлемін дәлірек көрсетуге бағытталған «Картаны түзетейік» қарарын қолдады. Құжатты 164 мемлекет қолдады, ал алты ел қалыс қалды. Құрама Штаттар қарарға қарсы дауыс берген жалғыз мемлекет болды.
Бастаманы қолдаушылардың басты уәждерінің бірі — көпшілікке таныс Меркатор проекциясына қатысты. Бұл XVI ғасырда теңізде жүзу мақсатында жасалған Жер бетін жазық картада бейнелеу тәсілі. Онда Африка мен Гренландия көлемі шамалас болып көрінуі мүмкін. Алайда шын мәнінде Африканың аумағы шамамен 14 есе үлкен: оның жер көлемі 30,4 млн шаршы шақырым болса, Гренландияның аумағы шамамен 2,2 млн шаршы шақырым.
Kazinform тілшісі мұндай бұрмаланудың не себепті пайда болғанын, бұл мәселенің неліктен БҰҰ деңгейіне шығарылғанын және енді әлемнің үйреншікті картасы шынымен өзгере ме деген сұрақтарды саралап көрді.
Меркатор картасы теңізшілер үшін жасалды
Көпшілікке таныс әлем картасының неге дәл осындай болып көрінетінін түсіну үшін XVI ғасырға оралу керек. Фламандиялық картограф Герард Меркатор өзінің әйгілі проекциясын 1569 жылы ұсынған. Ол ең әуелі теңізде навигация жасауға арналған. Оның ерекшелігі — бағытты картада түзу сызық бойымен белгілеуге мүмкіндік береді.
Мәселе Жердің шар тәрізді болуында. Оның бетін ешқандай бұрмалаусыз жазықтыққа түсіру мүмкін емес. Картографтар мұны апельсин қабығымен салыстырады: оны созбай немесе жыртпай аршып, үстелдің үстіне тегіс етіп жаю мүмкін емес.
Сондықтан кез келген жазық картаны жасағанда қандай да бір көрсеткішті дәлірек сақтауға тура келеді. Кейбір проекциялар аумақтардың көлемін жақсы көрсетсе, енді бірі бағытты, қашықтықты немесе нысандардың пішінін дәлірек береді.
Меркатор проекциясында бұрмалану экватордан алыстаған сайын арта түседі. Соның салдарынан жоғары ендіктерде орналасқан Гренландия, Канада және Ресей экваторға жақын аумақтарға қарағанда әлдеқайда үлкен болып көрінеді.
Мұны Африка мен Гренландия мысалынан анық байқауға болады. Үйреншікті картада олардың көлемі шамалас болып көрінуі мүмкін. Алайда Африканың аумағы Гренландиядан шамамен 14 есе үлкен.
Құрлықтардың көлемін басқаша да елестетуге болады: Африка аумағына АҚШ, Қытай, Үндістан, Жапония, Мексика және Еуропаның едәуір бөлігін бір мезетте орналастыруға болады. Ал Меркатор проекциясы бұл айырмашылықты визуалды түрде бәсеңдетеді.
Бұл оның бастапқы мақсатына байланысты. Проекция бағыттарды сақтайтындықтан навигация үшін өте қолайлы. Алайда оның көмегімен аумақтардың көлемін салыстыру дұрыс емес.
Уақыт өте келе оны қолдану аясы айтарлықтай кеңейді. Меркатор проекциясы атластарда, оқу және қабырға карталарында қолданыла бастады. Оның өзгертілген нұсқасы — Web Mercator цифрлық картографияда кеңінен тарады. Ол интерактивті карталарды экранда көрсетуге және масштабын өзгертуге ыңғайлы.
Осылайша, бұдан 450 жылдан астам уақыт бұрын теңізшілер үшін әзірленген қағида өзгертілген түрде қазіргі цифрлық картографияның бір бөлігі болып қала берді.
Бұл мәселе неге БҰҰ деңгейіне жетті?
Меркатор проекциясының кемшіліктері картографтарға бұрыннан белгілі. Осы уақыт ішінде оның көптеген баламасы әзірленді. Соның бірі — 2018 жылы жасалған Equal Earth проекциясы. Бұл — тең шамалы проекция, яғни аумақтардың арақатынасын дұрыс сақтауға мүмкіндік береді. Сондықтан мұндай картада Африка мен Гренландия арасындағы айырмашылық әлдеқайда анық көрінеді.
Алайда жаңа проекциялардың пайда болуы Меркатордан толық бас тартуға әкелген жоқ. Кейінгі жылдары бұл мәселе ғылыми пікірталастан шығып, саяси және қоғамдық сипат ала бастады. Бұған, әсіресе, Африка елдерінің бастамалары ықпал етті.
Солардың бірі — Africa No Filter және Speak Up Africa ұйымдары ілгерілетіп отырған «Correct the Map» — «Картаны түзетейік» науқаны. Оның жақтастары аумақтардың көлемін дұрыс салыстыру маңызды болған жағдайда Equal Earth және басқа да тең шамалы проекцияларды кеңінен қолдануды ұсынады.
Бастаманың білім беру саласына қатысты бағытына ерекше мән беріліп отыр. Ұйымдастырушылар мектеп оқулықтары мен оқу материалдарындағы карталарды жаңартуды, сондай-ақ аумақтардың арақатынасын дәлірек көрсететін проекцияларды бұқаралық ақпарат құралдарында, халықаралық ұйымдарда және басқа да мекемелерде қолдануды ұсынады.
Науқанды қолдаушылар үшін бұл тек картографиялық дәлдік мәселесі емес. Олардың пікірінше, адамның бала кезінен көріп өскен карталары оның әлем туралы түсінігіне әсер етеді. Егер картада Африка шынайы көлемінен әлдеқайда кіші болып көрінсе, бұл құрлықтың әлемдегі орны туралы түсінікке де ықпал етуі мүмкін.
2026 жылғы ақпанда бұл бастаманы Африка одағы мемлекеттері мен үкіметтері басшыларының ассамблеясы қолдады. Ұйым Equal Earth проекциясын пайдалануды жақтап, мүше мемлекеттерді тиісті оқу материалдарын қайта қарауға үндеді.
Одан кейін бастама Африка мемлекеттері тобының атынан БҰҰ Бас Ассамблеясының қарауына шығарылды.
Африка одағы комиссиясы төрағасының орынбасары Сельма Малика Хаддади бұған дейін Африка аумағының бұрмаланып көрсетілуі құрлықты қабылдауға — білім мен бұқаралық ақпарат құралдарынан бастап, кеңірек қоғамдық және саяси түсініктерге дейін әсер ететінін айтқан.
Қарар қабылданғаннан кейін Африка одағы комиссиясының төрағасы Махмуд Әли Юсуф та шешімді құптады. Ол XVI ғасырда навигация қажеттілігі үшін жасалған Меркатор проекциясы әлемнің әртүрлі өңірлерінің аумағын дұрыс салыстыруға мүмкіндік бермейтінін айтты. Африка одағы халықаралық ұйымдарды, білім беру мекемелерін, баспаларды және цифрлық платформаларды аумақтардың нақты көлемін дәлірек көрсететін картографиялық шешімдерді қолдануды біртіндеп кеңейтуге үндеді.
4 қыркүйекте қарар жобасы БҰҰ Бас Ассамблеясында дауысқа салынды. Оны 164 мемлекет қолдады, ал алты ел қалыс қалды. Құрама Штаттар құжатқа қарсы дауыс берген жалғыз мемлекет болды.
Reuters мәліметінше, Вашингтон бастаманың идеологиялық сипатын сынға алып, БҰҰ басқа мәселелерге назар аударуы керек екенін мәлімдеді.
Осылайша, ондаған жыл бойы негізінен кәсіби картографтар арасында талқыланып келген мәселе халықаралық саясат деңгейіне шықты.
Енді әлем картасы өзгере ме?
Қарардың қабылдануы үйреншікті карталардың бірден жойылатынын немесе барлық мемлекет Equal Earth проекциясына көшуге тиіс екенін білдірмейді. Құжаттың заңды күші жоқ. Сондай-ақ онда Меркатор проекциясына тыйым салу немесе мемлекеттерден картаның бір ғана нұсқасын қолдануды талап ету қарастырылмаған.
Қарар мемлекеттер мен құрлықтардың аумағын дұрыс салыстыру маңызды болған жағдайларда Equal Earth және басқа да тең шамалы проекцияларды кеңінен қолдануға шақырады.
Сонымен бірге Меркатор проекциясы практикалық маңызын, әсіресе навигация саласында, сақтап қалады. Өйткені оның ерекшеліктері бағыттарды көрсетуге және бағыт белгілеуге қолайлы.
Бастаманы БҰҰ деңгейіне шығарған тарап өзгерістерді білім беру саласынан бастауды көздеп отыр. Reuters мәліметінше, ел билігі география пәні бойынша мектеп материалдары мен карталарды жаңартуды, сондай-ақ басқа мемлекеттермен, халықаралық ұйымдармен және технологиялық компаниялармен жұмыс істеуді жоспарлап отыр.
Бұл ретте Жердің абсолютті дәл жазық картасы жоқ. Equal Earth аумақтардың арақатынасын жақсырақ сақтағанымен, ол да кез келген картографиялық проекция сияқты басқа параметрлер бойынша белгілі бір бұрмалануға ие. Сондықтан мамандар Жерді бейнелеу тәсілін нақты мақсатқа қарай таңдайды.
Егер навигация үшін Меркатор проекциясының қасиеттері тиімді болса, Equal Earth елдер мен құрлықтардың нақты аумағын салыстыру қажет болған жағдайда қолайлы.
Осылайша, БҰҰ қарары әлемнің географиясын өзгертпейді және мемлекеттердің шекарасын қайта сызбайды. Оның іс жүзіндегі ықпалы жекелеген мемлекеттердің, білім беру мекемелерінің, баспалар мен цифрлық платформалардың шешімдеріне байланысты болады. Сондықтан болашақтағы ең елеулі өзгерістер алдымен мектеп оқулықтарында, атластарда және цифрлық карталарда байқалуы мүмкін.
Еске салайық, мұның алдында БҰҰ Бас Ассамблеясы құрлықтардың нақты көлемін дәлірек көрсететін әлем картасын қолдануға көшу туралы қарарды мақұлдағанын хабалағанбыз.