Кіріс жоспары 72 пайыз орындалған
Министрліктің есебіне сүйенсек, 2026 жылы республикалық бюджет кірістерін 22,89 трлн теңгеге жеткізу жоспарланған. 1 қазандағы түсім 16,53 трлн теңгеге жетіп, жылдық жоспардың 72,2 пайызы орындалған.
Салық түсімдерінің жоспары 18,89 трлн теңге болса, есепті кезеңдегі түсім 12,97 трлн теңге шамасында. Бұл жылдық жоспардың 68,7 пайызы деген сөз.
Салық емес түсімдер 330,7 млрд теңге болады жоспарланған. Нақты түсім 245 млрд теңгеге жуықтап, жоспардың 74,1 пайызы орындалған.
Ұлттық қордан республикалық бюджетке берілетін 2,77 трлн теңге кепілдендірілген трансферт толық түскен.
Бұл көрсеткіштер бюджет кірістерінің әртүрлі көздері бірдей қарқынмен орындалмай отырғанын көрсетеді. Салық түсімдері жылдық жоспардың 68,7 пайызына жетсе, трансферттер 90,5 пайызға жуық орындалған.
ҚҚС қалай салық түсімінің «зәкіріне» айналды
Қосылған құн салығының түсімі 10,01 трлн теңге деп жоспарланғанмен, нақты түсім 5,92 трлн теңге болды. Сонда ҚҚС бойынша жылдық жоспар 59,1 пайыз ғана орындалған.
ҚҚС түрі | 2026 жылғы жылдық жоспар | 1 қазанға дейінгі түсім | Жоспардың орындалуы |
Қазақстан аумағында өндірілген тауарлар мен қызметтер | 5,08 трлн ₸ | 2,69 трлн ₸ | 53,0% |
Импорттық тауарлардан алынатын ҚҚС (ЕАЭО-дан тыс импорт) | 2,70 трлн ₸ | 1,74 трлн ₸ | 64,5% |
ЕАЭО елдерінен импортталатын тауарлар | 1,87 трлн ₸ | 1,17 трлн ₸ | 62,6% |
Электрондық сауда және шетелдік цифрлық қызметтер | 56,3 млрд ₸ | 70,1 млрд ₸ | 124,6% |
Корпоративтік табыс салығы бойынша жылдық жоспар 5,18 трлн теңге болса, нақты түсім 3,57 трлн теңгеге жуық. Бұл – жоспардың 68,9 пайызы.
Табиғи және басқа ресурстарды пайдаланғаны үшін алынатын төлемдерден 1,32 трлн теңге түскен. Жылдық жоспар 1,04 трлн теңге болғандықтан, бұл бағыттағы түсім жоспардан асып отыр.
Кедендік түсімдерден 1,99 трлн теңге жиналған. Бұл бағыттағы жылдық жоспардың орындалуы 83 пайызға жуық. Мұнайға салынатын кедендік баждан 1,59 трлн теңге түскен.
Осылайша, салық кірістерінің жалпы орындалу көрсеткішіне ҚҚС-тың төмен қарқыны елеулі әсер етіп отыр. Ал ресурс төлемдері мен кедендік түсімдерде жоспардың орындалуы анағұрлым жоғары.
Шығыстар: жылдық жоспардың 71,5 пайызы төленген
2026 жылғы республикалық бюджеттің шығыс бөлігіне 26,28 трлн теңге бекітілген. Есепті кезеңге арналған төлемдер жоспары 18,81 трлн теңгеге жуық болса, нақты төленген міндеттемелер 18,74 трлн теңгеге жеткен. Бұл жоспардың 71,5 пайызы деген сөз.
Бюджет жоспарында жылдық кірістер 16,53 трлн теңге, шығыстар 18,74 трлн теңге болғанын ескерсек, шығыстар кірістерден шамамен 2,21 трлн теңгеге артық. Бірақ бұл айырмадан бюджет тапшылығы үлкен.
Жалпы сипаттағы мемлекеттік қызметтерге биыл 1,09 трлн теңге қарастырылған. Ал төлемдер 1,12 трлн теңгеге жеткен. Айырмашылық бюджетті кезең сайын нақтылау есебінен туындап отыр.
Жекелеген бағдарламалар бойынша да жоспар мен төлем арасында елеулі айырмашылық бар. Мысалы, Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің нақтыланған бюджеті – 10,15 млрд теңге, түзетілген бюджеті – 20,60 млрд теңге. Айырмасы – 10,45 млрд теңге.
Бюджет тапшылығы 2,9 трлн теңгеге жеткен
Есепте 2026 жылғы бюджет тапшылығының жылдық жоспары 4,59 трлн теңге деп көрсетілген. Ал есепті кезеңдегі тапшылық 2,9 трлн теңгеге жуық. Бұл жылдық тапшылық жоспарының көлемінен аз. Бірақ жылдың аяқталуына әлі екі ай бар.
Мұнайға қатысты емес бюджет тапшылығы бұдан да жоғары. Жылдық жоспардағы тапшылық 9,06 трлн теңге болса, есепті кезеңде оның көлемі 7,26 трлн теңгеге жуықтаған.
Үш жыл ішінде бюджет шығыстары 2,5 трлн теңгеге қысқаратыны мәлім болды. Премьер-министр Олжас Бектенов Құрылтай отырысында 2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап әлеуметтік көмек көрсетудің жаңа тәртібі енгізіліп, қолдау, нақты мұқтаждық деңгейіне қарай берілетінін айтты.
- Қазір көпбалалы отбасы бай болсын, кедей болсын, мемлекеттен бірдей қолдау алады. Біздің ойымызша, бұл - әділетсіз. Өзін-өзі қамтамасыз етуге мүмкіндігі бар ауқатты адамдар мемлекет көмегін алмауы керек, - деді Үкімет басшысы республикалық бюджеттің тапшылығы туралы сұраққа берген жауабында.
Қарыз себеті
2026 жылы қарыз есебінен келетін түсімдердің жылдық жоспары 8,72 трлн теңге. Есепті кезеңге арналған жоспар 6,7 трлн теңге болса, нақты түсім 6,72 трлн теңгеге жеткен. Бұл есепті кезең жоспарының шамамен 100,2 пайызы, ал жылдық жоспардың 77 пайызы.
Қарыз түсімдерінің құрылымы мынандай:
· ішкі мемлекеттік қарыздардан 5,57 трлн теңге;
· сыртқы мемлекеттік қарыздардан 1,15 трлн теңге түскен.
Ішкі қарыз тарту жоспарының орындалуы 86,9 пайызға жеткен. Ал сыртқы қарыз түсімдерінің жылдық жоспарға қатысты орындалуы 49,7 пайыз шамасында.
Мемлекеттік борышты өтеуге жылдық бюджетте 4,13 трлн теңге қарастырылған. Есепті кезеңдегі төлемдер 3,69 трлн теңгеге жуықтап, тиісті кезең жоспарының 89,4 пайызына жеткен.
Ескі қарызды жаңа қарызбен жабу
2026 жылы Ұлттық қордан республикалық бюджетке 2,77 трлн теңге кепілдендірілген трансферт беру жоспарланған. 1 қазанға қарай ол сома толық түскен.
Түйіндесек, 2026 жылдың тоғыз айындағы есептен төрт маңызды нәтиже көрінеді. Біріншіден, республикалық бюджет кірістерінің жылдық жоспары 72,2 пайыз, ал салық түсімдерінің жоспары 68,7 пайыз орындалған. Екіншіден, ҚҚС түсімі жылдық жоспардың 59,1 пайызына ғана жеткен, ал табиғи ресурстарды пайдаланғаны үшін алынатын төлемдер мен кедендік түсімдер анағұрлым жоғары қарқын көрсеткен. Үшіншіден, шығыстар 18,74 трлн теңгеге жетіп, жылдық жоспардың 71,5 пайызы орындалған. Төртіншіден, бюджет тапшылығы 2,9 трлн теңгеге жуықтап, оны қаржыландыру үшін 6,72 трлн теңге қарыз тартылған.
Экономист Андрей Чеботаревтің пікірінше, республикалық бюджет Ұлттық қор қаражаты мен мемлекеттік қарызға жоғары деңгейде тәуелді болып отыр.
- 2026 жылға жоспарланған Ұлттық қордың кепілдендірілген трансферті бюджетке толық аударылды. Ал жаңа қарыздардың едәуір бөлігі бұрын алынған қарыздарды өтеуге жұмсалады, - дейді сарапшы.