- Нарықтық экономиканың бүгінгі әдебиетке тигізіп жатқан әсері туралы не айтар едіңіз?
Қажығали Мұхамбетқалиұлы:
- Жұрт бүгінгі әдебиетіміздің хал-ахуалы туралы немесе әдебиетшілердің жай-жағдайы жөнінде әңгіме бола қалса, бұл саладағы келеңсіздіктердің бәрін «нарықтық экономика деген бәленің» қырсығынан болып жатқандай көреді. Меніңше, осы - қате пікір! Неге? Өйткені, экономикаңыз капиталистік пе, социалистік пе, оның әдебиет дейтін рухани әлемге тіпті де қатысы жоқ. Қатысы болса, осы екі әдістің бірімен дамыған қоғамдық формацияның жақсысының әдебиеті көкке шырқап кетер еді де, жаманының әдебиеті мешел күйде қалып қояр еді. Олай болған емес, болуы мүмкін де емес. Сондықтан болса керек, нарықтық экономика жайлаған капиталистік елдерде де, жоспарлы экономикамен жұмыс жасаған социалистік елдерде де, таланттар туғызған талай-талай тамаша туындылар аз емес. Осыдан-ақ, ешқандай экономика түрінің әдебиет дейтін ерекше сфераға ешқашан тікелей әсер етпейтінін айқын аңғаруға болады. Ал енді... әңгіме мемлекеттің белгілі бір кезеңдегі әдебиет пен мәдениетке байланысты ұстанып отырған саясатына, яки қоғамның өз әлеуметтік жағдайына қарай әдеби-мәдени өмірге деген көзқарасына байланысты айтылып отырса, онда сөз басқа! - Ақиқатты мойындауымыз керек: өкінішке қарай, қазір біздегі құзырлы органдар әдебиетке жеткілікті көңіл бөлмей отыр. «Әдебиеті ұлы болмай, ұлт ұлы болмайтыны» (Ғ.Мүсірепов. - Қ.М.) ескерусіз қалған. Кітап дегеніңіз халыққа жетпей жатыр. Тираж мүлде қанағаттанғысыз. Кітап саудасы жүйесі қираған. Осылардың салдарынан шығармашылық қауымда ілгерілеуге деген не материалдық, не моральдық ынта жоқ. Ондай ынта қайдан болады, айлап-жылдап отырып жазған шығармасына алаңсыз тіршілік етуіне қажетті қаражат таба алмаса?! Оның отбасын, қатын-баласын «А.С.Пушкин асырамайды ғой...». Демек, кінә нарықтық экономикада емес. Нарықтық экономика - қоғамдағы еңбек тәсілі ғана. Гәп - қандай әдіс-тәсілмен болса да табылған табысты тиімді, орын-орнымен, әділ бөле білуде. Көше сыпырушыға да, базарда арба сүйрегендерге де немесе такси айдаушыға да тиісінше еңбекақы төленеді... Неге көз мойын тауысып, ақылын сарқып кітап жазған қаламгер ақ-адал еңбегі үшін тиісті ақысын алып, өмір сүруіне болмайды. Болуға тиіс! Рухани жалғастықтың шама-шарқы қандай?
Қажығали Мұхамбетқалиұлы:
- Қазақ әдебиетіндегі осы рухани жалғастық, буындар арасындағы әдеби байланыс жәйлі ойланғанда, мен өз басым, сол «жалғастық», «байланыс» деген ұғымдардың жәй шартты ғана нәрсе екенін және олардың мән-мағынасы соңғы жылдары мүлде өзгеріп кеткенін байқаймын. Сондықтан қазір «рухани жалғастық» туралы әңгіме еткеннен гөрі, бұл ұғымның не себепті мүлде басқа бағытқа қарай ауытқып, қалам ұстаған әрбір шығармашылық адамы неге тезірек өзіндік бет-бағдары бар «индивидке» айналуға тырысатынын зерделеуге ден қойғанымыз оңды болатын сияқты. Өйткені, кейінгі буын өкілдерінің бұл әрекеттері нәтижелі бола ма, болмай ма? - оған қарамастан, жаппай осыған ұмтылушылық үрдіс бар. Әрі мұны - оң талап демеске әддіңіз жоқ. Себебі, соңғы жарты ғасырдай уақыттан бері әдебиетке кілең оқыған, білімді ұрпақ келді. Және ашығын айтайық: олар тек қана туған әдебиетіміздегі аға ұрпақтан үйренуді өздеріне місе тұтпайды. Керек десеңіз, аға буынның күні кешеге дейін мақталып келген көптеген туындыларын социалистік реализмнің шырмауынан шыға алмай қалған шығармалар деп бағалайтыны да еш құпия емес. Бәлкім, жастыққа тән максимализм де бар шығар, әйтеуір олардың нысанасы - әлемдік әдебиеттегі үздік туындылардың (классикалық шығармалардың) көтерген проблемаларымен үндестік тауып, солармен рухани туыстыққа ұмтылу. Ең кемі - біздің әдебиетімізде бұрын-соңды көрінбеген тың құбылыстарға зер салып, адам психологиясының терең иірімдеріне үңілу; жаңа стильдік арналар мен бейнелеу әдістерін игеру талабы болып отыр. Илаһим, осы жолда қай қаламгердің де табысқа қол жеткізуіне тілектес екенімізді айта кетейік. - Бүгіндері неге ірі жазушылар шықпай отыр?
Қажығали Мұхамбетқалиұлы:
- Бұл - өте даулы сұрақ. Ешкім де шешесінен туа сала, арғымақ мініп, алты айшылық жолға шығып кетпейтіні секілді, әдебиет табалдырығынан аттай сала, ешкім де «ірі жазушы» боп шыға келмейді. Ірі жазушы болу үшін жұрттың жұлын-тұтасын дүр-р еткізетін, ең құрығанда, бір... бәлкім, бірнеше туынды беру керек шығар... Оның үстіне, оқырман атаулыға ұлылардың бәрі бұ фәниден баяғыда көшіп кеткен секілді көрінеді де, қасында жүрген замандасы (ең көтеріп айтқанның өзінде) солардың бір жұқанасы ғана тәрізді сезілетіні бар. Әйтпесе, «алыптар тобын», олардың ізін басқан Т.Ахтанов, Ә.Нұрпейісов, С.Шәймерденов, Б.Соқпақбаевтарды берген қазақ әдебиетінде, ендігі буынға арқатірек болатын ірі жазушылар неге шықпай отыр? - деп алақан жаюға бола ма?! Артық айтсақ, Құдай кешірсін! Арамызда жүрген Әбіш Кекілбайұлы, Мұхтар Мағауин, Қабдеш Жұмаділов, Шерхан Мұртаза, Әкім Тарази, Әнес Сарай, Төлен Әбдікұлы, Дулат Исабековтерді қазақ әдебиетіндегі ірі қаламгерлер демегенде, не дейміз?! Осылардың қай-қайсысы да кез келген елдің әдебиетінің маңдайына тарлық қылар ма еді?! Сондықтан «Неге ірі жазушылар шықпай отыр?» - деп, ауызды қу шөппен сүрте беруге болмас. Ырысы мол қазақ әдебиетінде бұлардан соң да «Абайдың інілері-ай, қазақтың ірілері-ай!» - дегізетін талай таланттар туарына біздің еш күмәніміз жоқ.
Әңгімелескен Әлібек БАЙБОЛ.