Тауар айналымы 30 пайыз өсті
Тәжікстан Президенті жанындағы Статистика агенттігінің мәліметінше, 2026 жылдың қаңтар-тамызында екі елдің тауар айналымы 1,02 миллиард долларға жетті. Оның 950,5 миллион доллары Қазақстаннан Тәжікстанға жеткізілген импортқа, ал 70,3 миллион доллары Тәжікстанның Қазақстанға жасаған экспортына тиесілі. Былтырғы сегіз айда тауар айналымы 773,4 миллион доллар болған. Демек, бір жылда көрсеткіш 34,6 пайыз өсіп отыр.
Соңғы жылдары екі ел арасындағы тауар айналымы негізінен 1,2-1,4 миллиард доллар аралығында болып келеді. 2023 жылы екі ел президенттері белгілеген 2 миллиард долларлық меже әлі орындалған жоқ. Ай сайынғы сауда көлемі қазіргі деңгейде сақталса, 2026 жылдың аяғында тауар айналымы 1,5 миллиард долларға жуықтауы мүмкін.
Қазақстан үшін Тәжікстан әзірге экспорт көлемі салыстырмалы түрде шағын нарық саналады. Ал Тәжікстан үшін Қазақстаннан келетін тауардың маңызы зор – ел импортының шамамен 13 пайызы Қазақстанның үлесіне тиеді. 2026 жылдың қаңтар-тамызында Тәжікстанның жалпы импорты 42,5 пайыз өсіп, 7,26 миллиард долларға жетті.
Қазақстан Тәжікстанға не сатады?
Қазақстанның Тәжікстанға жеткізетін негізгі тауары – астық. Тәжікстанның ішкі өндірісі елдің бидай мен ұнға деген қажеттілігін толық өтей алмайды. Сондықтан Қазақстан бұл ел үшін негізгі астық жеткізушілерінің бірі болып отыр. 2025 жылы Тәжікстан Қазақстаннан 1,2 миллион тонна астық сатып алды. 2026 жылы тәжік тарапы бұл межені 1,3 миллион тоннаға дейін арттыруды көздеп отыр. Сонымен қатар Тәжікстанда ұн тарту өндірісі кеңейіп келеді: 2026 жылдың бірінші жартысында ұн өндіру көлемі 31,6 пайыз өсті. Бұл үрдіс қазақстандық өндірушілерге екі жол ашып тұр. Бір жағынан, Тәжікстанда астықты өңдеу қуатының артуы дайын ұн импортын шектеуі мүмкін. Екінші жағынан, ұн тарту кәсіпорындарының дамуы астыққа деген сұранысты арттыра алады. Нақты нәтиже жергілікті өндірістің қаншалықты жылдам өсетініне, шикізатпен қамтамасыз етілуіне және импорт құрылымының өзгеруіне байланысты болады.
Тәжікстан Қазақстаннан бидай ғана емес арпа, ұн, макарон өнімдері, күріш, күнбағыс майы және кондитерлік өнімдер сатып алады.
Екінші маңызды бағыт – энергетикалық ресурстар. Қазақстан Тәжікстанға табиғи газ, мұнай өнімдері мен көмір жеткізеді. Келтірілген мәліметтерге қарағанда, Тәжікстанның сұйытылған газ импортының 60,1 пайызы Қазақстанның үлесіне тиеді.
Үшінші бағыт – металдар мен құрылыс материалы. Алюминий оксидтері мен гидроксидтері өнеркәсіпте, соның ішінде TALCO алюминий зауытында пайдаланылады. Ал цианидтер алтын өндіретін кәсіпорындарға қажет. Қазақстан, сондай-ақ, болат прокатын, арматура, цемент және басқа да құрылыс материалдарын жеткізеді. Бұл өнімдерге сұранысты Тәжікстан қалаларындағы құрылыс жұмыстары мен Рогун су электр станциясының құрылысы арттырып отыр.
Қазақстан экспортты қай бағытта ұлғайта алады?
Қазақстандық бизнес үшін негізгі мүмкіндік – дайын өнімдер мен қосылған құны жоғары тауарлардың экспортын кеңейту. QazTrade пен Қазақстанның Сауда және интеграция министрлігінің мәліметтері бойынша, Тәжікстанға жеткізу көлемін ұлғайтуға болатын 85 тауар түрі анықталған.
Перспективалы бағыттардың бірі – астық өңдеу өнімдері. Олардың қатарына жоғары сұрыпты ұн, жарма, макарон өнімдері мен құрама жем кіреді. Дайын азық-түлік нарығында да мүмкіндік бар. Атап айтқанда, май өнімдерін, сүт және ет өнімдерін, консервілерді жеткізуді арттыруға болады.
Мысалы, 2026 жылдың бірінші жартысында Тәжікстанның тауық еті импорты 64,7 пайыз өсті. Бұл нарықтағы Қазақстанның үлесі 8,1 пайыз болса, Ресейдің үлесі 58,2 пайызға жетті. Мұндай арақатынас қазақстандық өндірушілер үшін бос нарықтық орын бар екенін аңғартады. Алайда экспортты ұлғайту үшін компанияларға баға бәсекесін, логистика шығындарын және тәжік нарығының талаптарын ескеру қажет.
Тағы бір мүмкіндік – мұнай өнімдері. 2025 жылы Тәжікстан 959,3 миллион доллардың мұнай өнімдерін импорттады. Оның шамамен 84 пайызы Ресейден жеткізілген. Қазақстанның үлесі небәрі 3 пайыз шамасында болды.
Қазақстанның бұл нарықтағы үлесінің аздығына жекелеген отын түрлерінің экспортына қойылған шектеулер де әсер етеді. Ресей бензинінің жеткізілімі азайған тұста Тәжікстан Иран мен Қытайды қоса алғанда, балама жеткізушілерді қарастырып отыр. Алайда Қазақстанның мүмкіндігі қолданыстағы экспорттық шектеулерге, жеткізуге болатын отын көлеміне және коммерциялық шарттарға байланысты.
Машина жасау саласының да әлеуеті бар. Қазақстандық кәсіпорындар Тәжікстанға автомобиль, теміржол техникасын, крандар мен сорғы жабдықтарын ұсына алады. Тәжікстанда көлік құралдарына сұраныс жоғары болғанмен, Қазақстанда шығарылған автомобильдердің үлесі әзірге аз.
Соған қарамастан, ірі көлемде жеткізу тәжірибесі бар. Қостанайда құрастырылған JAC маркалы мың автомобиль Душанбедегі такси қызметіне арналған. Мұндай жобалар екі елдің өнеркәсіп ынтымақтастығын одан әрі кеңейтуге негіз бола алады.
Құрылыс саласы да экспортты ұлғайтуға мүмкіндік береді. Қалалардың өсуі мен инфрақұрылымдық жобалардың іске асуы металл прокатына, цементке, шатыр және қасбет жабдықтарына, құбыр мен лак-бояу өнімдеріне сұранысты арттырады.
Қазақстан қызметтер экспортын да кеңейте алады. Сауда және интеграция министрлігі перспективалы бағыттардың қатарына IT шешімдерін, цифрландырылған мемлекеттік басқаруды, Жерді қашықтан зондтау технологияларын және ауыл шаруашылығына арналған спутниктік байланысты жатқызады. Бұл нарықта орнығу үшін қазақстандық технологияларды ілгерілетумен шектелмей, оларды енгізіп, кейін техникалық қызмет көрсете алатын жергілікті серіктестер табу қажет.
Қазақстан Тәжікстаннан не сатып алады?
Екі ел арасындағы кері сауда көлемі Қазақстан экспортымен салыстырғанда әлдеқайда аз. Соңғы сегіз жылда Тәжікстанның Қазақстанға экспорты төрт есеге жуық қысқарды: 2017 жылғы 324,3 миллион доллардан 2025 жылы 85 миллион долларға дейін төмендеді. 2026 жылдың қаңтар-тамызында бұл көрсеткіш 70,3 миллион доллар болды.
Негізгі тауарлардың бірі – қорғасын мен мырыш концентраттары. Оларды Қазақстанның металлургиялық кәсіпорындары пайдаланады. 2026 жылдың бірінші жартысында Тәжікстанның Қазақстанға жеткізген экспортының үштен екісін осы өнімдер алған.
Екі ел саудасында жеміс-көкөніс өнімдері де бар. Алайда олардың көлемі өнімнің түсіміне, бағасына және бәсекелестікке қарай өзгеріп отырады. 2024 жылы Тәжікстанның кептірілген жеміс экспорты 5,6 пайыз, жаңа піскен жеміс импорты 32 пайыз өсті. Ал пияз бен сарымсақ жеткізілімі үш есе азайды. Бұған Қазақстанда өнім түсімінің мол болуы, басқа жеткізушілермен бәсеке және жекелеген өнімдерді әкелуге қойылған шектеулер әсер етуі мүмкін.
Тәжікстан экспортында маңызды орын алатын бірқатар тауар Қазақстан нарығында әзірге айтарлықтай үлес иелене алмай келеді. Олардың қатарында алюминий, мақта талшығы және электр энергиясы бар. Осы бағыттардың әрқайсысында сауданы кеңейтуге мүмкіндік болғанымен, оларды іске асыру шарттары әртүрлі.
Электр энергиясы – әлеуеті жоғары бағыттардың бірі. 2024 жылғы қарашада тараптар Рогун су электр станциясынан Қазақстанға алдағы 20 жыл бойы электр энергиясын жеткізу туралы келісім жобасын талқылады. Жоба шартында энергия тапшылығы туындаған сағаттарда бір киловатт-сағат электр энергиясын 3,4 центтен сатып алу қарастырылған. Мұндай жобаны жүзеге асыру үшін электр энергиясын Өзбекстанның энергетикалық жүйесі арқылы транзитпен өткізу мәселесін келісу қажет. Жаз айларында электр энергиясы тапшылығы байқалатын Қазақстанның оңтүстік өңірлері үшін Тәжікстанның су энергетикасы қосымша энергия көзіне айналуы мүмкін. Жалпы 2025 жылы Тәжікстан 5,36 миллиард киловатт-сағат электр энергиясын экспорттаған.
Жаңа генерация қуаттарының іске қосылуы елдің экспорт әлеуетін арттыра алады. Дегенмен Қазақстанға нақты қанша электр энергиясы жеткізілетіні өндірістің маусымдық ерекшеліктеріне, электр желілерінің өткізу қабілетіне және келісілген коммерциялық шарттарға байланысты болады. Оның үстіне Энергетика министрлігі 2027 жылы электр қуатының тапшылығын жойып, 2029 жылға қарай профицитке шығуды көздеп отыр.
Екінші перспективалы бағыт – жеміс-көкөніс өнімдері. Тәжікстан әсіресе маусымаралық кезеңде Қазақстан нарығын жеміс-жидек пен көкөністің кейбір түрлерімен толықтыра алады. Олардың қатарында ерте пісетін өрік пен шие, лимон, анар, жүзім, кептірілген жеміс және жаңғақ бар.
Жеткізілімді ұлғайту үшін өнім түсімінің көлемі ғана емес, оны сақтау, тасымалдау және өткізу жағдайлары да маңызды. Тәжікстанның Экспорт агенттігі жалпы ауданы 50 мың шаршы метрден асатын, төмен температурада сақтауға арналған қоймалары бар логистикалық орталықтар салуды жоспарлап отыр. Мұндай нысандар қазақстандық сауда желілері мен дистрибьюторлардың жұмысын жеңілдетіп, өндірушілермен тікелей келісімшарт жасауға мүмкіндік бере алады.
Үшінші бағыт – Қазақстан өнеркәсібіне қажет шикізат пен материалдар. Қорғасын-мырыш концентраттары қазірдің өзінде қазақстандық зауыттарға жеткізіліп жатыр. Сондықтан ұзақ мерзімді келісімшарттар сауданы тұрақты әрі болжамды етуі мүмкін. 2025 жылы Тәжікстан экспортының қысқаруы жалпы сауда көрсеткіштерінің жекелеген тауар топтарына қаншалықты тәуелді екенін көрсетті.
Мақта талшығы мен иірілген жіп те қосымша мүмкіндік ашады. Бұл өнімдер Қазақстанның оңтүстігіндегі тоқыма кәсіпорындарына қажет болуы мүмкін. Алюминий саласындағы өндірістік ынтымақтастықты да дамытуға болады. Алайда мұндай өндірістік тізбектердің экономикалық тиімділігін жеке бағалау қажет.
Бұл бағыттарды дамыту Тәжікстанның 2025 жылғы желтоқсанда қабылданған 2026-2030 жылдарға арналған экспортты дамыту бағдарламасының басымдықтарына сәйкес келеді. Бағдарламада ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу, тоқыма өнеркәсібі, металл өңдеу, электр энергетикасы және қызмет көрсету салалары белгіленген.
Бағдарламадағы жоспарлы көрсеткіштер бойынша, Тәжікстан тауар экспортын 2025 жылғы 2,5 миллиард доллардан 2030 жылға қарай қалыпты сценарийде 2,8 миллиард долларға, ал белсенді сценарийде 4,5-4,8 миллиард долларға дейін жеткізуді көздейді.
Қазақстан үшін бұл Тәжікстаннан сатып алатын тауарлар көлемін арттырумен қатар, екі елдің кәсіпорындары қатысатын бірлескен өндірістік тізбектер құруға мүмкіндік береді. Дегенмен нарыққа шығу шарттарын, соның ішінде тариф жеңілдіктерін, әр тауар санаты мен қолданыстағы сауда келісімдерін ескере отырып бағалау қажет.
Әлеует неге игерілмей жатыр?
Екі елдің экономикалық байланыстарын кеңейтуге қажетті саяси негіз қалыптасқан. 2024 жылы тамызда Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Душанбеге мемлекеттік сапары кезінде тараптар одақтастық қатынастар туралы шартқа қол қойды. Сонымен қатар 2025-2027 жылдарға арналған жол картасы әзірленді. Екі ел арасында бизнес-форумдар мен үкіметаралық комиссия отырыстары тұрақты өткізіліп тұрады.
Алайда саяси келісімдердің өзі бизнеске кедергі келтіретін практикалық мәселелерді шешпейді.
Негізгі кедергілердің бірі – логистика. Қазақстан мен Тәжікстанның ортақ шекарасы жоқ, сондықтан жүк Өзбекстан арқылы транзитпен өтеді. Бұл жеткізу мерзімін ұзартып, тасымалдау шығындарын арттырады. Әсіресе шағын партиялар мен тез бұзылатын өнімдерді жеткізу қымбатқа түседі. Шағын және орта бизнес стандарттардағы, сертификаттау тәртібіндегі және фитосанитариялық талаптардағы айырмашылықтарды да ескеруі керек.
Өзара саудадағы шектеулер де қосымша кедергі келтіреді. Қазақстанның жекелеген отын түрлерін экспорттауға қойған шектеулері жеткізілімді тежеуі мүмкін. Ал көкөніс импортына арналған квоталар мен өзге де реттеу шаралары тәжік өнімдерінің Қазақстан нарығына шығуына әсер етеді. Әр жағдайда салдары нақты тауарға және қолданыстағы ережелерге байланысты.
Бәсекелестік те маңызды рөл атқарады. Ресей Тәжікстанның отын және азық-түлік нарығындағы позициясын мығым қалпында сақтап отыр. Тәжікстан импорттайтын мұнай өнімдерінің 84 пайызы, ал тауық еті импортының 58,2 пайызы Ресейге тиесілі. 2025 жылы Ресей мен Тәжікстан арасындағы тауар айналымы 2,47 миллиард долларға жетті.
Қытай Тәжікстанның ең ірі сауда серіктесі болып отыр. Екі ел арасындағы тауар айналымы 2,9 миллиард долларға жуықтады. Қытайдың артықшылығы – тауар түрлерінің көптігі және нарықтың әртүрлі сегменттерінде орныққан кең сауда желісі.
Өзбекстан транзитсіз алыс-берістің арқасында ұтып отыр. 2026 жылдың қаңтар-тамызында Тәжікстан мен Өзбекстан арасындағы тауар айналымы 517 миллион доллар болды. Сонымен қатар Өзбекстан Тәжікстан тауарларын өткізетін маңызды нарықтардың бірі саналады.
Түрікменстан да Тәжікстанға жеткізетін тауар көлемін ұлғайтып келеді. Бір жыл ішінде бұл елдің жеткізілімі 4,4 есе артқан. Соның салдарынан жекелеген сегменттерде, соның ішінде сұйытылған газ нарығында бәсеке күшейіп отыр.
Мұндай жағдайда қазақстандық компаниялар бір реттік келісімшарттармен шектелмеуі керек. Нарықта тұрақты жұмыс істеп, жергілікті серіктестермен байланыс орнатып, сервистік орталықтар ашып, өнімді сатып алушылардың сұранысына бейімдеу қазақстандық жеткізушілердің бәсекеге қабілеттігін арттыра алады.
Халқының саны 10 миллионнан асатын, экономикасы өсіп келе жатқан Тәжікстан Қазақстан бизнесі үшін перспективалы нарық болып қала береді. Астыққа, азық-түлікке, отынға және құрылыс материалдарына деген сұраныс екі ел арасындағы сауданың негізін құрайды. Ал өнеркәсіп пен инфрақұрылымның дамуы дайын өнімдерді, жабдықтар мен қызметтерді жеткізуді кеңейтуге жол ашады.
Алайда тауар айналымын 2 миллиард долларға жеткізу үшін экспорт көлемін арттыру ғана жеткіліксіз. Оның құрылымын да өзгерту қажет. Қазақстандық компаниялар тың бағыттарды белсендірек игеріп, жергілікті серіктестермен тікелей байланыс орнатып, бірлескен өндіріс мүмкіндіктерін іздеуі керек. Сауданың одан әрі өсуі Өзбекстан арқылы өтетін транзит құнына, екі ел нарықтарына өзара қол жеткізу шарттарына және қазақстандық жеткізушілердің Ресей, Қытай мен Өзбекстан компанияларымен бәсекеге түсе алуына байланысты болады.