Қазақстан-Словения: Келіссөзден не күтеміз?
АСТАНА. KAZINFORM – 31 наурызда Словения Президенті Наташа Пирц Мусар Қазақстанға ресми сапармен келмек. Екі ел басшылары жоғары деңгейде келіссөз жүргізіп, саяси серіктестікті жаңа деңгейге шығаруға ниетті. Кездесуде сауда-экономикалық, мәдени-гуманитарлық мәселелер талқыланады және іскерлік байланысты нығайту мақсатында Қазақстан-Словения бизнес-форумы өтеді. Осы тұста Kazinform тілшісі қос мемлекеттің қарым-қатынасының басым бағытына шолу жасап, кейінгі көрсеткішке үңіліп көрді.
Берік байланыс
Қазақстан Республикасы мен Словения Республикасы арасындағы дипломатиялық қатынас 1992 жылы орнады. Содан бері жан-жақты байланысы мығым, президенттердің бір-біріне барыс-келісі толастаған емес. 2002 жылдың күзінде Словенияның бұрынғы мемлекет басшысы Милан Кучан алғаш рет елімізге келгені есте.
«Кәрі құрлықтағы» серіктесіміздің келесі президенті Данило Тюрк те Астанада екі мәрте қонақ болды. Сапар барысында «Халықаралық автомобиль тасымалы туралы», «Экономикалық ынтымақтастық туралы», «Дипломатиялық паспорт иелерінің визасыз сапарлары туралы» үкіметаралық құжаттарға қол қойылды. Сондай-ақ екі елдің экономика министрліктері мен сауда-өнеркәсіп палаталары арасындағы ынтымақтастық туралы меморандумдар жасалды.
Бұдан өзге сауда-экономикалық қатыстарға арналған үкіметаралық отырыстар жүйелі жүргізіліп келеді. 2017 жылы Қазақстан мен Словения арасындағы сыртқы істер министрліктері арасындағы алғашқы саяси консультациялар өтті. 2023 жылы екі елдің заң шығару органдарында парламенттік достық топтары құрылды.
Ескеретін жайт, Словения – еліміздің саяси аренадағы басты жақтаушыларының бірі. Дәл осы мемлекет Қазақстанның Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымына (ЕҚЫҰ) төрағалық етуіне, «ЭКСПО-2017» халықаралық көрмесін өткізуіне болысқандардың қатарында. 2017-2018 жылдарға Қазақстанның БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты емес мүшелігіне кандидатурасын лайықты қолдай білді. Ал 2022-2024 жылдары еліміздің БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесі мүшелігіне өтуіне септесті. Өз кезегінде Қазақстан 2021-2022 жылдарға арналған МАГАТЭ басқарушылар кеңесіне Словенияның енуі үшін дауыс берді.
Есте болса, 2023 жылы Қасым-Жомарт Тоқаев БҰҰ Нью-Йорктегі штаб-пәтерінде Словения Президенті Наташа Пирц-Мусармен келіссөз жүргізген болатын. Сонда Мемлекет басшысы Наташа Пирц-Мусарды Қазақстанға ресми сапармен келуге шақырғанын білеміз. Әдепкіде Астана халықаралық форумына қатысуға жасалған ұсыныс кейін наурыздағы мәмілеге ойысты.
Осы орайда Наташа Пирц-Мусардың сапары - өзара байланысты одан әрі тереңдете түсуге таптырмас мүмкіндік. ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ Еуропалық және америкалық зерттеулер бөлімінің басшысы Бекжан Садықовтың пікірінше, Словенияның экожүйелерді қорғау және орнықты даму бастамалары сапардың жаңалығы болмақ.
– Словения мен Қазақстанның өзара қарым-қатынасы күрделі геосаяси контекст аясында дамуда. Любляна БҰҰ қауіпсіздік кеңесінің тұрақты емес мүшесі ретінде халықаралық қауіпсіздік мәселелерінде айқын ұстанымын білдірсе. Президенттер кездесуінде қауіпсіздіктің мәселелері, оның ішінде Еуропа мен Таяу Шығыстағы түйткілдер туралы пікір алмасу мүмкіндігі бар, – деді сарапшы.
Алғашқы әйел президент
Реті келгенде Наташа Пирц-Мусардың билікке келу жолын бағамдап көрейік. Себебі саясаткер тұсында қоғамдық көзқарас өзгеріске бет алды және демократиялық ұстындар ауысқан шақ еді. Мысалы, Наташа Пирц-Мусар – Словенияның алғашқы әйел президенті. 2022 жылы сайлау науқаны кезінде партиясыз үміткер есебінде жеке әрекет етті. Басты қарсылысы – бұрынғы сыртқы істер министрі Анже Логардан басым түсіп, 53,86 пайызбен жеңіске жеткеннің өзі халықтың тың талапқа дайын екенін білдіргенін жоққа шығара алмаймыз. Оның заңгер әрі құқық қорғаушы мансабындағы тәжірибесі де президенттік лауазымға кіріскенде бірқатар реформаға көмек болды.
Кәсіби мансап дегеннен шығады, Наташа Пирц-Мусар Еуропада білікті заңгер ретінде беделді. Біраз бұрын әлемдік БАҚ оның АҚШ-тың бірінші ханымы Меланья Трамптың заңгері болғанын жарыса жазған-ды. Оған қоса АҚШ-тың арнаулы қызметтің бұрынғы маманы Эдуард Сноуденнің атышулы оқиғасына қатысты келіссөзде Еуроодақ делегациясының құрамында болды.
Форум: таразы теңесер тұс
Словенияның инновация мен тұрақты даму бойынша салмағы басым. Орталық Еуропадағы орналасу орайы, ғылымдағы ізденісі елді жаңа сатыға көтерді. Алыс-жақын елдермен тиімді алыс-берістің арқасында экономикасын ілгерілетіп отыр. Енді Қазақстанмен энергетика, цифрландыру бойынша екіжақты келісімдерге үміт артуда. Бекжан Садықов достас елдің инновациялық әлеуетін пайдалану маңызды деген ойда.
– Словенияның географиялық орналасуын және Жерорта теңізіндегі порт инфрақұрылымының маңызын ескерсек, инфрақұрылымды дамыту және орнықты логистикалық бағыт құру перспективасы бар. Өйткені, Словения – ЕО-ның ең экологиялық бағдарланған елінің бірі. Менің ойымша, Наташа Пирц-Мусардыңсапарындағы негізгі жайт Қазақстан-Словения бизнес-форумы болмақ. Дегенмен, словен кәсіпкерлері Қазақстанда «жасыл» технологиялар нарығы қалыптасып жатқанын түсінуі маңызды, – деді ол.
Сыртқы істер министрлігінің дерегінше, Қазақстанда Словениямен байланысты 19 кәсіпорын тіркелген. Басым дені фармацевтика, жаңартылатын энергия көздері, инженерия, телекоммуникация салаларына тиесілі. Олардың 8-і – бірлескен жоба, 11-і толық словен капиталына құрылған.
Алайда Бекжан Садықов қос тараптың сауда балансында теңсіздік барын айтып отыр. Себебі словениялық бизнес өкілдері елде жобалар бастағанымен, отандық кәсіпкелер серіктес мемлекеттің нарығына енуге онша құлықты емес.
– Словения – Еуропадағы негізгі инновациялық хаб.Қазақстан экономикасы модернизациялау сатысында екенін ескерсек, мүмкіндікті пайдаланған дұрыс. Ал Словения өздерінің фармацевтикалық және технологиялық компанияларын біздің нарыққа кіргізуге мүдделі. Қазір елімізде KRKA, Gorenje, Lek, BisolGroup, DUOL, Iskrat секілді словен компаниялары жұмыс істеп жатыр. Достас елдің Қазақстанға салған инвестициясы да ұлғайып келеді. Өкініштісі, отандық кәсіпкерлер Словенияда бизнес жүргізуде аса белсенді болмай тұр, – деді спикер.
Аталған уәжді статистика дерегі де айғақтайды. Мысалы, 2005 жылдан бері Словения елімізге 36 млн АҚШ доллары көлемінде тікелей инвестиция салған. Өткен жылы екі елдің тауар айналымы 105,7 млн АҚШ долларын құраса, ондағы Қазақстан экспортының үлесі 5,7 млн АҚШ доллары ғана.
Словения елімізге 20 түрлі тауар әкеледі, біздің тарап тек 5 түрлі экспорттан аспай отыр:
· Желімделген фанера;
· Тамақ өнімдері;
· Қарақұмық, тары және өзге де дәнді дақылдар;
· Шеллак және табиғи шайырлар;
· Титан және титан бұйымдарымен шектелуде.
Сондықтан 1 сәуірде өтетін Қазақстан-Словения бизнес-форумы таразы басын теңестіруге таптырмас мүмкіндік болмақ. Сарапшылардың айтуынша, жиында ауқымды экономикалық келісім орнап, кәсіпкерлердің өзара байланысы форум өзегіне айналуы мүмкін. Бұған қоса жаңа логистикалық бағыттарды құру мәселесі де қалыс қалмайтын секілді.
Ортақ тарих пен рухани жақындық
Екінші дүниежүзілік соғыс – Қазақстан мен Словенияның ортақ тарихи жады. Зұлмат жылдарының естелігі ретінде Словенияның Трново қаласында кеңес жауынгерлеріне арналған мемориал орнатылған. Онда қаза тапқан қазақстандық жауынгерлердің есімдері естелік тақталарға қашалуы тарихи тіннің мызғымас беріктігінен хабар беретіндей.
2018 жылы Словенияның Повир ауылында 1943 жылы фашизмге қарсы күресте қаза тапқан қазақстандық «Касса Себеро» (Қасым Жақыпов) батырын еске алуға арналған салтанатты шара өтті. Сол жылы «Жырақта жатсаң да, өшпес ерлігің еліңнің жадында!» атты мемориалдық тақта орнатылып, Қазақстанның Ұлттық пантеонынан алынған топырақ капсуласы қойылды.
Мәдени байланыс кешенді жүріп жатыр. 2015 жылдан бастап Қазақстанның Словениядағы елшілігі «Қазақстанның інжу-маржандары – Ұлы дала әуендері» жобасын іске асырып келеді. Жоба аясында Словенияда Қазақстанның халық әртістері Айман Мұсақожаева және Димаш Құдайберген бастаған Қазақ ұлттық өнер университеті ұжымының концерттері өтті.
2023 жылдың сәуірінде Шмарьешке Топлице қаласында әртістердің әлемдік гастролі аясында «Тұран» этно-фольклорлық ансамблінің концерті ұйымдастырылды. Сол жылы «Астана Опера» балет труппасы Люблянада гастрольдік сапар жасаған болатын.
Словения президентінің алғашқы сапары саяси-экономикалық жаңалықтың бастауы боларына сенім мол. Олай дейтініміз, кездесулерде ел үшін маңызды салалар келелі келісім орнамақ.