Зертханадан алқапқа дейінгі жол
Жаңа сұрып жасау үшін ғалымдар алдымен генетикалық материалды зерттеп, будандастыруға аталық және аналық жұпты таңдайды. Жұмысқа бұрыннан егіліп келе жатқан сұрыптар да, келешегі зор селекциялық өнім түрлері де тартылуы мүмкін.
Одан кейін 9-10 жылға созылатын іріктеу кезеңі басталады. Осы уақыт бойы мамандар өсімдіктерді бақылап, ондаған, тіпті жүздеген үлгіні салыстырады. Өнімділігін, құрғақшылыққа, аурулар мен зиянкестерге төзімділігін тексереді. Мұнда бір рет сәтті өнім беру жеткіліксіз, келешегі зор түр бірнеше жыл қатарынан мол өнім беруі тиіс.
— Жаңа сұрып жасау күрделі әрі қажырлы еңбекті қажет ететін процесс. Идеядан бастап фермерлердің алқабына шығуға дейін 12-ден 15 жылға дейін уақыт кетеді, — дейді Қарабалық ауыл шаруашылығы тәжірибелік станциясының мамандары.
Сұрыптың сипаттамалары тұрақталған кезде, оны Мемлекеттік сұрыпсынаққа береді. Онда жаңа түрді Қазақстанның әртүрлі өңірлерінде егіп, тексеріп көреді.
Бірақ бұдан кейін де жұмыс аяқталмайды. Қажетті мөлшерде тұқым алу керек. Ондаған тоннаға дейін көбейту тағы үш-бес жылды алуы мүмкін.
Сұрыптың климаттық сын-қатерге шыдамдылығы алға шықты
Қазіргі заман талаптары өнімнің болашақта ең ауыр жағдайларға да төтеп бере алуын талап етеді. Бұрын селекционерлер негізінен өнімділік пен дән сапасына басымдық берсе, бүгінде өсімдіктің ауа райы стрестерінен аман шығу қабілетіне көбірек көңіл бөледі.
Басты сын-қатерлердің бірі — ылғал тапшылығы мен жоғары температура. Заманауи сұрып ұзаққа созылатын ыстыққа (+35 градустан жоғары) төтеп бере отырып, негізгі қасиеттерін жоғалтпауы тиіс.
Сондықтан селекцияда өсімдіктің құрғақшылыққа шыдамдылығы мен климаттық жағдайларға бейімделгіштігіне барған сайын көбірек ден қойылып отыр.
Станцияда жаңа сұрыптардың тұтас қатары жасалып та қойған. Жұмсақ жаздық бидай арасында — «Кудесница», «Хазрет», «Інжу», «Тоқаш» және «Ламис», қатты бидайлар арасында — «Асанғали 20» және «Ахмет 150» сұрыптары бар. Басқа дақылдар бойынша да жаңа сұрыптар әзірленген: арпадан — «Ескендір» мен «Қайрат», жасымықтан — «Ханшайым».
Тұқымдар да емтиханнан өтеді
Тұқымдар да «емтихан» тапсырады. Элиталық тұқымдармен бөлек жұмыс жүргізіледі.
Көбіне үдеріс жеке масақтардан басталады. Селекционерлер қолмен ең сау және сұрыпқа сай өсімдіктерді таңдап алады. Содан кейін олардың тұқымын «тізбектелген масақ» қағидасы бойынша егеді, әр қатарды бөлек бақылайды.
Егер сұрып сипаттамаларынан ауытқу немесе ауру анықталса, материал жарамсыз деп танылады. Тексеруден өткен «жұптар» біріктіріліп, біртіндеп көбейтіледі.
Бақылау бірнеше деңгейде жүреді: алқаптар оқшауланады, сұрыптық тазарту жұмыстары жүргізіледі, жинау алдында егістер апробациядан өтеді. Комбайндар мен тұқым линиялары бір сұрыптан екінші сұрыпқа ауысу кезінде дән кездейсоқ араласып кетпес үшін мұқият тазаланады.
Ал соңында бәрі зертханаға түседі. Мұнда өну қабілеті, өну қарқыны бағаланады, фитосараптама жүргізіліп, сұрыптық тазалық расталады.
Станцияның деректері бойынша, элиталық тұқымдарды пайдалану қалған ауыл шаруашылығы жұмыстарына кеткен шығынды өзгертпей-ақ өнімді 15-20%-ға арттыруға мүмкіндік береді.
«Қарабалық» жыл сайын шамамен 5 мың тонна элиталық тұқым өндіреді. Аграршылар көбіне жаздық жұмсақ бидай мен арпаны сатып алады.
ДНҚ, дрондар және жасанды интеллект
Бүгінде селекционердің жұмысында ондаған жыл бұрын бидай алқабынан гөрі жоғары технологиялық зертханада көбірек қолданылған технологиялар жиі кездеседі.
ДНҚ зерттеуі өсімдіктердің төзімділігіне жауап беретін гендерді көруге және будандастыру үшін жұптарды дәлірек таңдауға мүмкіндік береді.
Фитотрондар, жылыжайлар және ұрпақтарды жеделдетіп ауыстыру технологиясы бір жылда бір емес, бірнеше буын өсімдік алуға мүмкіндік береді.
Далалық жұмыс та ұмыт қалмайды, ол да біртіндеп цифрландырылып жатыр. Өсімдіктердің жай-күйін бағалайтын құралдар, ИҚ-анализаторлар қолданылады, ал мультиспектрлі камералары бар дрондар көптеген тәжірибе алқаптарын тез зерттеуге мүмкіндік береді.
Жинақталған үлкен деректер массивін талдауға жасанды интеллект те тартылып жатыр. Алгоритмдер заңдылықтарды іздеп, ең перспективалы будандарды тануға көмектеседі.
Жаңа технологиялардың арқасында дәстүрлі түрде 12-15 жылға созылатын сорт жасау циклін шамамен 8-9 жылға дейін қысқартуға болады. Дегенмен технологиялар адамды толықтай алмастыра алмайды.
— Ешбір алгоритм, дрон немесе фитотрон сортты өз бетінше жасай алмайды. Бұл құралдардың барлығы дәл деректер беріп, уақытты үнемдейді. Ал соңғы іріктеу, ең бастысы қай сұрыпты қалдыру туралы шешімді әрқашан ғалым-селекционер қабылдайды, — деп атап өтті мамандар.
Бес жаңа сұрып дайын тұр
Қазіргі уақытта Қарабалық АТС-тың тағы 5 перспективалы сұрпы сынақтың соңғы кезеңінде тұр. Олардың екеуі дәнді дақылдарға жатады. Бұған қоса мамандар майлы зығыр, бұршақ және нұттың жаңа сұрыптарын дайындап жатыр.
Ішкі сынақтар аяқталғаннан кейін перспективалы әзірлемелерді Мемлекеттік комиссияға беру жоспарда тұр. Егер олар келесі тексеру кезеңдерінен сәтті өтсе, бірнеше жылдан кейін бүгінгі шағын тәжірибе үлгілері тонналап тұқым алатын, қазақстандық шаруашылықтардың алқаптарында егілетін өнімге айналады.
Айта кетейік, Қазақстанның қай өңірінде биыл бидай өнімі жоғары болатынын жазғанбыз.