Қазақ ақынының бір міндеті бар: Қуандық Шаңғытбаевтың туғанына 100 жыл
АҚТӨБЕ. KAZINFORM — Қазақстанның халық жазушысы, ақын Қуандық Шаңғытбаев 1925 жылы 21 наурызда Ақтөбе облысының бұрынғы Қарабұтақ ауданында өмірге келген. Бүгін ақынның туғанына тура 100 жыл толды. Kazinform тілшісі Қуандық Шаңғытбаевтың қызы Гауһар Шаңғытбаевамен тілдесіп, әке туралы естелігін жазып алды.
«Абай» романының алғашқы кітабын баспадан шығарды
Қуандық Шаңғытбаев — тағдырлы ақын. Әкесі Төлеген 1937 жылы «халық жауы» деген желеумен ұсталып, айдауға кетті. Ал әкесінің үлкен ағасы ату жазасына кесілді. Сол кезде Қуандық Шаңғытбаев небәрі 12 жаста еді.
Арада үш жыл өткенде 15 жасында Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетіне оқуға түседі. Білімді әрі зерек студент оқытушысы Мәулен Балақаевпен бірге оқулық жазды. Оқулық 3-4 сынып оқушыларына арналды.
— Әкем университетте оқып жүрген кезде мемлекеттік баспаға жұмысқа орналасты. Бұл соғыс кезі еді. Елдің жағдайы жұтаң, күнкөріс төмен болды. Әкесі болса итжеккенде айдауда жүрді. Ол алғашқы еңбекақыларын ауылға жіберді, отбасына көмектесті. Осы баспада жұмыс істеп жүрген кезде әкем қазақ ақын-жазушыларымен танысты, жақын араласты. Сол жылдары бас редактор Бейсембай Кенжебаев пен жас редактор Қуандық Шаңғытбаев «Абай» романының алғашқы кітабын жасырын шығарды. Бейсембай аға әкемді баспаханаға жіберіп, кітапты тығып ұстаған. Бірінші данасын алып, ауруханада жатқан Мұхтар Әуезовке апарады. Оны естелігінде өзі айтқан. Апарған кезде жазушы балконға шыққан, Бейсембай аға мен әкем кітапты көрсеткен. Әзеуов «екеуіңнен де айналайын» деп айтқан. Қазақ әдебиеті тарихының бір парағы осы, — дейді Гауһар Шаңғытбаева.
«Абай» романы баспадан шыққан соң Бейсембай Кенжебаев мен Қуандық Шаңғытбаев алғашқы рецензиясын жазып, «Социалистік Қазақстан» газетіне береді. Содан қиын күндер басталды. Қуандық Шаңғытбаев жұмыстан да, оқудан да қуылды.
Жас ақынға Қаныш Сәтбаев араша түсіп, дереу аспирантураға ауыстырып жібереді. Сол кезде, 1943 жылы Мұхтар Әуезов 18 жастағы ақынның өлеңдер жинағына алғысөз жазып береді.
— Өз өлеңдерін топтастырып, жинақ етіп жарыққа шығармақ болды. Тіпті Мұхтар Әуезов әкемнің өлеңдер жинағына өз қолымен алғы сөзін жазып берді. Әкем қаймықпаған жан. Жинақта сол кезде «Мен — қазақ» өлеңін кірістірген екен. Бұл ерлікпен тең шешім еді. «Ер Едіге» поэмасының да прологі болды. Кеңес Одағы кезінде Ер Едігені жау көрді ғой. Сөйтіп 1943 жылы дайын болған кітап 1945 жылы жарыққа шықты. Алдымен М.Әуезовтің алғы сөзі жұлмаланды. Сонда да тепкіге ұшырып, барлық кітапханадан қайта жинап алып, өртеп жіберді. Кейін 23 жыл бойы әкемнің кітабы жарыққа шықпаған екен, — деді ақынның қызы.
Сол жылдары Жазушылар Одағының төрағасы Сәбит Мұқанов оны Ақтөбеге жіберіп, Н. Байғаниннің әдеби хатшысы етеді. Ақтөбеде педагогикалық институттың қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасында меңгерушісі болып еңбек етіп, үйленеді.
Гауһар Шаңғытбаева өз естелігінде әкесінің Ақтөбеде де үш жыл жұмыссыз отырып, Қарабұтақта А. Пушкиннің «Евгений Онегин» шығармасын аударғанын айтты. Бұл жазушы Мұхтар Әуезовтың ағалық ақылы еді. Ақын тек А. Пушкинді емес, Омар һаям шығармаларын тұңғыш рет қазақ тіліне аударды. Сөйтіп Халықаралық Пушкин сыйлығының иегері атанды.
«Қазақ ақынының бір міндеті бар. Өзінің өлеңін жазудан басқа ол өзі жақсы көретін ақындарды аударып, ана тіліне, қазақ тіліне аударып, таныстыру», — деп айтқан Қуандық Шаңғытбаев «Сөнбес сәуле» бағдарламасына берген сұхбатында.
Өмірде ондай адамды көрмедім — ақынның қызы
Ақынның қызы Гауһар Шаңғытбаева «Шайыр» атты кітабын шығарды. Онда ақынның өмірбаяны мен өлеңдері бар. Сонымен бірге фотоқұжаттарға толы құнды кітап.
— Әкем өмірде өте жұмсақ жан болды. Нағыз интеллигент еді. Үнемі жымиып, жадырап жүрді, өмірге ғашық адам болды. Әкемді бәрі жақсы көретін. Қайда барсам да «Қуан ағаның қызысың ба?» деп қарсы алады, жылы естеліктерін айтады. Сиқыршылық өнері болды. Балаларды мәз қылып, күлдіріп жүрді. Бірақ өте принципшіл. Өз айтқанынан қайтпады, табандығы таңқалдырды. Әкемнің жанында 19 жас ақын жүрді. Олардың арасында Есенғали Раушанов, Аманхан Әлімұлы бар. Бәрін өзі тәрбиеледі, өсірді. «Жаман нәрсе айтпа да, ойлама да» дейтін үнемі. Жүрегі таза ғой. Тағдыры қиын болса да өмірінің соңына дейін күлімсіреп, жанына шуық шашып жүрді. Маған хабарласып, дауысымның өзгергенін сезсе, «Гаухамана, дауысың ұнамай тұр? Қазір македонша палау жасап берем, құрбыңды ала кел» дейді. Мен өмірде ондай адамды көрмедім. Маған:
Құлдығым менің, Гауһарым,
Алыста жүрсем, аңсарым.
Шаршасам шалқар, шаттығым,
Шөлдесем шәрбат, кәусарым, — деп келетін өлең жолдарын арнады. Мен кенжесімін, әкемді өте қатты жақсы көрдім. Өзім күнделік жазатын едім. Уақыт өте келе оқып отырсам, «сен мен туралы кітап шығарасың» деп айтқан екен. Бұл туралы «Шайыр» кітабы шыққан соң біліп, таңқалып, көзіме жас алдым, — деп естелігін бөлісті ақынның қызы Гауһар Шаңғытбаева.
Айта кетейік, Қуандық Шаңғытбаев Жазушылар Одағының хатшысы, «Қазақ әдебиеті» газетінде, «Жұлдыз» журналында бас редактордың орынбасары, бас редактор, «Қазақфильм» киностудиясында, Қазақ радиосында бас редактор қызметтерін атқарған.
Алғашқы кітабы «Ар» деген атпен жарық көрді. Сонымен бірге «Өлеңдер», «Аққу әні», «Ар ма, республикам», «Лирика», «Жыр жаһаны», «Гүлтолқын», «Саршатамыз», «Жыл құсы» атты лирикалық шығармалары жарық көрді.
Шаңғытбаев драматургия саласында да еңбек етіп, Қ.Байсейітовпен бірге «Беу, қыздар-ай», «Ой жігіттер-ай», «Құтырғаннан құтылған» пьесаларын және «Алтын таулар», «Айсұлу» операларының либреттосын жазды. Ол — көптеген ән өлеңдерінің авторы.
Сондай-ақ А.Пушкиннің «Евгений Онегин» романын, М.Лермонтов, И.Гете, Р.Бернс лирикаларын, Омар Һаямның рубаяттарын, А.Горкийдің «Қыз бен ажал» поэмасын қазақ тіліне аударды.
Ақын есімі көше мен мектепке берілген
2013 жылы желтоқсан айында Ақтөбе Тахауи Ахтанов пен Қуандық Шаңғытбаевқа ескерткіш қойылды. Қазіргі кезде Т.Ахтанов атындағы облыстық театр маңында қос алыптың ескерткіші тұр.
2023 жылы Президент Қасым-Жомарт Тоқаев өңірге сапарында ескерткішке гүл қойып, тағзым кетті. Сонымен бірге Ақтөбе қаласының Оңтүстік батыс тұрғын алабында көше атауы берілген. 2018 жылы туған жері Қарабұтақта мектепке Қ.Шаңғытбаевтың есімі берілді.
Сонымен бірге Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейіндегі «1945-1991 жылдардағы Ақтөбе өлкесі тарихы» экспозициялық залында ақын-жазушылар экспозиция бар. Сонда ақын Қуандық Шаңғытбаевтың кітаптары мен өзі тұрынған заттары сақтаулы.
— Қуандық Шаңғытбаевқа арналған арнайы эспозициямыз бар. Замандастарымен, қаламгерлермен бірге түскен фотосы музей қорында сақтаулы тұр. Ал көшірмелері эскпозицияға қойылды. Сонымен бірге өз қолымен табыстаған қаламы, шақшасы бар. Мүсінші Ж.Жұбанқосов Т.Ахтанов пен Қ.Шаңғытбаев ескерткішінің шағын нұсқасын 2014 жылы музейге тапсырды. Музейдің бұрынғы ғылыми қызметкері Рысты Досова Алматыға барып, үйінде кездесіп, жеке заттарын, кітаптарын әкелді. Бұл 90-жылдардың аяғында болды. Биыл ақынның өміріне, шығармашылығына арнап ақпан айында арнайы тақырыптың экскурсия өтті. Оған колледж студенттері мен Назарбаев зияткерлік мектебінің оқушылары қатысты. Бұл жұмыс жыл бойы жалғасады, — деді Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейінің бөлім меңгерушісі Айбек Ертеміров.
Еске сала кетейік, жуырда ғана сыршыл ақын Тұманбай Молдағалиевтің туғанына 90 жыл толған еді.