Семей орманы, аспалы көпір жайы, Алакөлде туризмді дамыту — Абай облысы әкімімен сұхбат
СЕМЕЙ. KAZINFORM — Екі жыл бұрын Президент Жарлығымен құрылған Абай облысында қордаланған мәселе әлі де аз емес. Оларды шешу үшін қандай жұмыс атқарылып жатыр? Өңірдің келбеті, тыныс-тіршілігі келешекте қалай өзгереді? Облыс әкімі Нұрлан Ұранхаевпен сұхбат құрып көрдік.
— Нұрлан Телманұлы, жуықта Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев «Әділетті Қазақстан: заң мен тәртіп, экономикалық өсім, қоғамдық оптимизм» атты Жолдауын жария етті. Соған байланысты өңірде қандай жұмыстар қолға алынды?
— Президент биылғы Жолдауында 2025 жылды жұмысшы мамандықтары жылы деп жариялады. Осы орайда айта кетсем, ертеден жеңіл өнеркәсібі дамыған біздің облыста жұмысшы мамандарын даярлаумен айналысатын 33 колледж бар. Онда 22 мың студент білім алып жатыр. Тек осы оқу жылында 2000 студент қабылданды. 2022 жылдан бастап кәсіпорындардың сұранысына орай кадрларды мақсатты оқыту жүйесі енгізілді. Мұның бір пайдасы, студент колледжді бітіргеннен кейін тапсырыс беруші кәсіпорынға жұмысқа орналасады. Биыл нысаналы мемлекеттік тапсырыс және кәсіпорындардың сұранысы бойынша 719 студент оқуға түсті. Өңірдегі 20 колледж 4200 студентті қамтитын 22 кәсіпорынмен меморандум бекіткен.
Қазіргі еңбек нарығы IT саласын толық меңгерген, заманауи жабдықтарда жұмыс істей алатын мамандарды қажет етеді. Жақында Семейде Жоғары IT және жаңа технологиялар колледжі ашылды. Онда кез келген идеяны дайын өнімге айналдыруға мүмкіндік беретін, цифрлық өндіріске арналған ең озық жабдықтары бар Fab зертхана жұмыс істейді. Студенттер мен қызметкерлерді бақылау және тану үшін Face ID жасанды интеллект жүйесі, оқу процесінде студенттердің интеллектуалды, шығармашылық дамуына арналған «Smart Environments» және «Жасыл технологиялар» заманауи технологиялары енгізілді. Ауыл және орман шаруашылығын дрондармен қамту мақсатында ірі қазақстандық-қытайлық компаниямен меморандумға қол қойған колледж биылғы оқу жылында жаңа мамандықтарды ашуды жоспарлап отыр.
Мемлекет басшысы «Семей орманы» табиғи резерватындағы орман тұқым бағының тәжірибесін басқа да орманды аймақтарда жүзеге асыруды тапсырды. Бүгінде резерват аумағында 8 орман тәлімбағы мен 1 орман тұқымы тәлімбағы кешені жұмыс істейді. Қарағай көшеттері өсіріледі. Резерват бойынша орман тәлімбағының жалпы ауданы — 109,45 гектар.
— Семей дегенде, орман резерватында болған алапат өрт ойға оралмай қоймайды. Апат қайталанбас үшін қандай жұмыстар қолға алынды?
— «Семей орманы» табиғи резерваты Экология және табиғи ресурстар министрлігіне қарайды. Өткен жылы «Ақ Ертіс» қоғамдық қоры есебінен резерватқа 11 өрт сөндіру техникасы мен 363 жабдық сатып алынды. Сондай-ақ пилотсыз ұшу аппараты мен орман алқаптарында жылдам әрекет ететін JAC T6 маркалы 2 автомобиль облыстық Төтенше жағдай департаментінің қарамағына берілді.
Өрт кезінде жедел әрекет ету үшін елді мекендерде 64 өрт сөндіру бекеті құрылды. Бородулиха мен Бесқарағай аудандарының орманшылықтарының өрт сөндіру бөлімдерінде жедел әрекет ету автомобильдері дайын тұр. Әуеден бақылауды күшейту мақсатында «Қазавиақұтқару» АҚ-мен тікұшақ тарту жөнінде келісімшарт жасалды. Семей қаласындағы әуежай мен Қорғаныс министрлігінің облыстық филиалының авиабазасында су төгетін құрылғылары бар МИ-8 тікұшағы кезекшілік етеді.
Қарағайлы орманды қалпына келтіру үшін облыс әкімдігі Жол картасын әзірледі. Қазір табиғи резерватта өртенген ағаштарды кесу, өңдеу жұмысы жүргізіліп жатыр. Кесілген ағаштарды тереңдете өңдеу үшін зауыт қажет. Соған жеке инвестор қарастырып жатырмыз. Инвестициялық жобаны жүзеге асыру үшін «Өндіріс» индустриалды аймағынан жер бөлінді.
— Абай облысының жеке облыс болып құрылғанына 2 жылдан асты. Осы уақыт ішінде атқарылған негізгі жұмыстар қандай?
— Мұны бір сөзбен айту қиын болатын шығар. Президент жүктеген міндеттерді жүзеге асыру үшін өткен жылы Үкіметте Абай облысының әлеуметтік-экономикалық дамуының кешенді жоспары бекітілді. Осыған сәйкес 2023-2027 жылдары жалпы сомасы 1,9 трлн теңгеге 9 негізгі бағыттағы 102 іс-шараны іске асыру жоспарланған.
Өткен жылдың қорытындысында облыс экономикасының өсуі 5,6% немесе 2,8 трлн теңгеге жетті. Екі жылда облыс экономикасына 1 трлн теңгеге инвестиция тартылды. Үш мыңнан астам шағын және орта бизнес нысаны ашылды. Жолдар, мектептер мен денсаулық сақтау нысандарын салып жатырмыз.
Шығыс Қазақстан облысынан бөлінгенде бюджетіміз 256 млрд теңге болған. Бір жылда 63%-ға өсіп, 419 млрд теңгеге дейін жетті. Биылғы бюджет — 476 млрд теңге, 2022 жылмен салыстырғанда 220 млрд теңгеге ұлғайып отыр. Қосымша кіріс көздерін табу шаралары атқарылып жатыр. Нәтиже де жоқ емес. Меншікті кірістер 2022 жылы 76 млрд теңге болса, бүгінгі күні — 135,2 млрд теңге немесе 178%-ға өсіп отыр.
Өңірге инвестиция тарту мақсатында көрші Қытай елімен ынтымақтастық байланыс орнады. Бұған дейін Абай облысы мен Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық аймағы арасында бірқатар бірлескен іс-шара өткізіліп, бірнеше келісімдерге қол жеткізілді.
Өткен жылдың соңында ұзындығы 272 шақырым болатын «Бақты — Аягөз» бағытындағы жаңа теміржол желісінің құрылысы басталды. Жаңа желіні салу барысында Қытаймен «Бақты — Шәуешек» үшінші шекара өткелін ашу жоспарланып отыр. Ауқымды жоба жеке инвестордың қатысуымен жүзеге асырылады.
Осыдан біраз уақыт бұрын Премьер-Министрдің қатысуымен жылдық қуаты 300 мың тонна болатын мыс балқыту зауытын салу туралы келісімге қол қойылды. Бұл кәсіпорын Аягөз ауданында Ақтоғай кентінің маңында салынады. Су электр станциясының құрылысы жоспарда бар.
— Абай облысында мектеп тапшылығы мәселесінің бар екенін білеміз. 9 мыңға жуық балаға орын жетіспейді. Осы мәселені шешу үшін қандай жұмыстар қолға алынып жатыр?
— Жақында Семейде 1200 орындық IT мектеп-лицейі ашылды. Жаңа мектеп облыс әкімдігі мен «KAZ Minerals Demeu» корпоративтік қоры арасындағы ынтымақтастықтың нәтижесінде бой көтерді.
«Жайлы мектеп» ұлттық пилоттық жобасы аясында 2024-2025 жылдары өңірде 11 мектеп салу жоспарланған. Бұл 5 700 оқушы орны мәселесін шешеді.
Облыста 2023 жылы 3000 орындық 5 мектептің құрылысы басталған болатын. Қазіргі уақытта Семей қаласының Қарағайлы тұрғын ауданында 1200 орындық, Водный кентінде 600 орындық мектептердің қабырғалары көтеріліп жатыр. Бесқарағай ауылы мен Аягөз қалаларында жаңа білім ордаларының құрылысы жүргізіліп жатыр. Бұдан бөлек білім беру инфрақұрылымын қолдау қорын қаржыландыру шеңберінде 2026 жылға дейін 510 орындық 6 шағын мектеп салынады.
Өткен жылы облыста жаңа форматтағы екі мектеп ашылды. Мемлекет басшысының тапсырмасы аясында Шәкәрім атындағы университет базасында «Shakarim High Schооl», Ә. Бөкейханов атындағы университет базасында 10, 11 сынып бағдарламалары бойынша «Abay IT School» инновациялық мектептер жұмысын бастады.
— Облыс орталығы — Семей жиырма бес жыл бойы облыстағы маңызы бар қала ретінде болғаны рас. Осы уақыт аралығында қордаланған мәселе де жетеді. Солардың бірі — халықты баспанамен қамту. Қазір жаңа тұрғын үй кешендерінің салыну қарқыны жақсы. Облыс құрылғалы бері баспаналы болып қуанғандардың қарасы қаншалықты қалың?
— Бұл бағыттағы жұмыс жүйелі түрде жүргізіліп келеді. Облыс құрылғаннан бергі уақытта 700 мың шаршы метрден астам тұрғын үй, яғни 2 274 пәтер пайдалануға берілді. Бүгінде облыс бойынша 20 мыңға жуық адам үй кезегінде тұр. Оның 14 мыңы Семейге тиесілі. Бір жылда кезекте тұрғандар саны 880 адамға өсіпті. Демек, ай сайын орташа есеппен 73 адам тұрғын үйге кезекке тұрады.
Өткен жылы облыстың мемлекеттік тұрғын үй қорынан 695 баспана берілді. Қазіргі уақытта аймақта барлық қаржыландыру көзі есебінен 404,7 мың шаршы метр тұрғын үйдің құрылысы жүргізіліп жатыр. Оның 294,9 мың шаршы метрі көппәтерлі (3 432 пәтер), 109,8 шаршы метрі жеке тұрғын үй (570 үй). Семей қаласында жеке инвесторлар есебінен 24 коммерциялық үй салынып жатыр.
Жалпы, соңғы екі жылда өңірде 86 жаңа нысан пайдалануға берілді. Бұдан бөлек 3,8 млрд теңгеге 30 әлеуметтік нысанға жөндеу жүргізілді.
— Қалада жылу мәселесі әлі өзекті. Желілер ескірген, халық үйлерінің суықтығына шағымданып жатады. Бұл мәселені шешу үшін не істелмек?
— Өңірдің инфрақұрылым саласында қордаланған мәселе аз емес. Тұрғындарды толғандырған өзекті мәселелер біртіндеп шешімін тауып келеді. Облыстағы жылу желілерінің жалпы ұзындығы — 401 шақырым. Желілердің орташа тозуы — 64,2 пайыз, яғни 257 шақырымы жаңартуды қажет етеді.
Семейге келсек, қаладағы жылу желілерінің ұзақтығы — 325 шақырым, тозуы — 66 пайыз. Әсіресе, шаһардың оң жағалауына сағатына 147 Гкал жылу жетіспейді. Жылу тапшылығын жою үшін «Ғаббасов» және «Орталық» жылу орталықтарына жаңа қазандықтар қойылды. Өткен жылы жалпы сомасы 24 млрд теңгеге өңірдегі 45 шақырым жылу желісі жаңғыртылды. 20 жылу қазандығы жөнделді. Осы жұмыстың нәтижесінде жылу желілерінің тозуы 70,5 пайыздан 64,2 пайызға дейін төмендеді. Биыл 37,9 шақырым желіні жаңғыртуға, 11 жылу қазандығын жөндеуге 10 млрд теңгеден астам қаржы бөлінді. Осы жұмыстар аяқталса, жылу желілерінің тозуын 56%-ға дейін азайтуға мүмкіндік туады.
Семейдегі «Қарағайлы» шағын ауданында тұрғын үй құрылысы қарқынды. Ықшам ауданды жылумен тікелей қамтамасыз ететін қазандықта (РК-3) және № 5 мектеп-интернат қазандығында жалпы тапшылық — сағатына 16,97 Гкал. Оған қоса, биыл бұл ауданда 44 көппәтерлі тұрғын үйді, 1200 орындық мектепті және нефрология орталығын пайдалануға беру жоспарланып отыр. Осы нысандар уақтылы іске қосылса, жалпы жылу энергиясына қосымша қажеттілік сағатына 20,8 Гкал болады. Осыған орай, шағын ауданда жаңа блоктық-модульді қазандықтың құрылысы жүріп жатыр.
— Семейдің танымал көпіріне сын аз айтылмайды. Бұл көпір қашан жөнделеді?
— Аспалы көпір 2000 жылы салынған. Қаланың символына айналған нысанды жапон мамандары көріп, жай-күйін бағалап кетті. Нысан облысты дамытудың кешенді жоспары шеңберінде жөнделеді. 2024 жылдың соңына дейін жобалық-сметалық құжатын әзірлеп, мемлекеттік сараптамадан өткізу жоспарланып отыр. Мемлекеттік сараптаманың оң қорытындысы алынғаннан кейін жобаны іске асыруға республикалық бюджеттен қаражат бөлу үшін бюджеттік өтінім беріледі.
2022 жылы қалада жаңа көпірдің құрылысы басталды. Ұзындығы 810 метр болатын, төрт жолақты көлік өткелі салынады. Ал сол тұстағы ескі көпірмен адамдар жаяу жүретін болады.
— Жалпы Абай облысы бойынша жол сапасын жақсарту үшін қандай жұмыстар атқарылып жатыр?
— Абай облысының автомобиль жолдарының ұзындығы — 6 832 шақырым (республикалық — 2 176, облыстық — 1 593, аудандық — 3 063). Қазіргі уақытта республикалық маңызы бар «Қалбатау-Майқапшағай» және «Талдықорған-Қалбатау-Өскемен» бағыттарындағы автомобиль жолдарын қайта жаңарту жұмысы жүріп жатыр. «Қазавтожол» ақпараты бойынша «Талдықорған-Қалбатау-Өскемен» жолының 85 пайызы аяқталды.
Биыл облыстағы жалпы ұзындығы 300 шақырым жергілікті маңызы бар автомобиль жолдары мен елді мекендердің көшелерін жөндеуге 25,5 млрд теңге бөлінді. 48 жобаны жүзеге асыру жоспарланған. Атап айтсақ, «Аягөз-Қарауыл-Қайнар», «Шар-Әуезов», «Воскресеновка-Петропавловка-Шелехово-Дмитриевка», «Көкпекті-Самар» бағытындағы жолдарға орташа жөндеу жүргізіліп жатыр.
Сондай-ақ Абай, Аягөз, Ақсуат, Бесқарағай, Бородулиха, Жарма, Көкпекті, Мақаншы, Үржар аудандарындағы 200 шақырымнан астам жол жаңа кейіпке енеді.
Семей қаласы бойынша жалпы ұзындығы 39 шақырым болатын 40 көшеге 3,5 млрд теңге сомасына орташа жөндеу жүреді. «Омбы-Майқапшағай» жолынан «Северный» сауда-логистикалық орталығына дейін де жол салынып жатыр.
— Облыс орталығы Семейді көркейту үшін қандай ғимараттар, саябақтар, демалыс орындары, мәдени нысандар салынбақ?
— Облыс құрылғаннан бері абаттандыруға ерекше көңіл бөліп жатырмыз. Екі жылдан астам уақытта тек Семейдің өзінде 14 қоғамдық кеңістік пен 141 аула абаттандырылды. Облыс орталығында 41 көппәтерлі тұрғын үйдің қасбеттері мен шатырлары жөнделді. Жақында «Прииртышье» өлкетану қоғамының өкілдерімен бірлесіп Найманбаев пен Бауыржан Момышұлы көшелерінің қиылысында «Тарихи қиылыстың құрылысы» жобасы іске асырылды. Толық абаттандырылған Мәңгілік ел көшесі қала тұрғындары мен қонақтарын қызықтыратын жаңа демалыс орнына айналып келеді. Биыл жыл соңына дейін қаладағы 50-ге жуық аула аумағы мен 10-ға жуық қоғамдық кеңістікті абаттандыруды жоспарлап отырмыз.
Бейбітшілік аралының туристік тартымдылығын арттыру мақсатында ауқымды жобалар қолға алынды. Соның бірі ретінде ұлттық дәстүр мен аймақтың тарихымен таныстыратын «Этноауыл» жобасын атап өтуге болады. Этноауыл аумағында заманауи геокуполды конструкциялар мен павильондар орналастыру көзделген. Сонымен қатар жоба аясында ұлттық тағамдарды дайындауды үйрететін «Қазақ асханасы» және түрлі қолөнерге үйрету бойынша шеберлік сабақтарын өткізу жоспарланып отыр. Аралдағы 90-жылдары тоқтап қалған балалар теміржолын қайта жандандыру жұмысы аяқталуға жақын. Теміржолдан, вагондар мен тепловоздардан тұратын жылжымалы құрам сынақтан өткізіліп, іске қосылды. Жолаушылардың жүріп-тұруына ыңғайлы болу үшін перрон салынды. Нысан келушілерге жыл бойы қызмет көрсететін болады.
— Жаныңызға ешкімді ертпей, жай ғана қарапайым тұрғын ретінде қаланы жаяу аралайсыз ба?
— Әрине, жаяу жүрген денсаулыққа да пайдалы, жұмыс бабында да артық етпейді. Серуендегенді жақсы көремін. Бастапқыда: «Көрдіңдер ме, облыс әкімі жаяу кетіп барады?!» — деп таңқалып, пабликтерде жазғандар да болды. Екінші жағынан, жаяу жүргенде қалада жасалған жұмыстардың артық-кем тұстарын байқайсың. Біздің мақсат — облысымызды, қаламызды көркейту. Сондықтан жаяу жүріп, көзбен көргеннің пайдасы болмаса зияны болмайды.
— Абай облысындағы туристер ең көп келетін демалыс орны — Алакөл. Биыл бұл жаққа қанша демалушы келді? Көпшілік Алакөлде қоғамдық әжетханалардың аздығына шағымданып жатады. Бұл мәселені шешу үшін не істелді? Жалпы Алакөлді дамыту бағытында қандай жоспарларыңыз бар?
— Облыс құрылғаннан бері туристердің өсу қарқыны байқалады. 2023 жылы өңірге 333,9 мың турист (2022 жылғы көрсеткіштен 64,6 мың адамға артық), оның ішінде 11,8 мың шетелдік турист (2022 жылғы көрсеткіштен 7,3 мың адамға артық) келді.
Аймақта туристерге ұялмай көрсетуге лайық көрнекті жерлер аз емес. Мәдениет және спорт министрлігі бекіткен Туристендіру картасына біздің облыстан Алакөл, «Тарбағатай» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі, «Абай-Шәкәрім» мемориалдық кешені, Абайдың «Жидебай-Бөрілі» мемлекеттік тарихи-мәдени және әдеби мемориалдық қорық-мұражайы мен Шошқалы көлі кірген. Х-ХІ ғасырдағы сәулет өнерінің ғажайып ескерткіші Аягөз ауданындағы «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» кесенесін осы картаға енгізуді жоспарлап отырмыз.
Алакөл Қазақстандағы ТОП-20 туристік аймақтардың тізіміне енеді. Биыл көл жағалауына қанша турист келгені есептеліп жатыр. Жыл соңына қарай белгілі болады. Бүгінде курортты аймақта 435 кәсіпкерлік субъектісі жұмыс істейді. 230 қонақүй бар. Өткен жылы Алакөлге 200 мыңнан астам турист келді. Сондағы кәсіпкерлерден 89,7 млн теңге салық түсті. 2022 жылы небары 17 млн теңге болған еді. Былтыр көрсетілген туристік қызметтер көлемі 4,5 млрд теңгеден асты. Қазір біз кәсіпкерлерден түсетін салық көлемін ұлғайту бағытында жұмыс істеп жатырмыз.
Биыл Алакөлде қоғамдық тәртіпті бақылауды күшейту үшін кәсіпкерлердің иелігіндегі камераларды облыстық полиция департаментінің жедел басқару орталығына қосу, туристік аумақтағы санитарлық-гигиеналық тазалықты сақтау, судағы көлік қауіпсіздігі бағытында жұмыс жүргізілді.
Жасыратыны жоқ, жағалауда кезек күттірмей шешуді қажет ететін мәселелер бар. Туристер тарапынан әжетхананың аздығына ғана емес, жағалаудағы бей-берекет саудаға тыйым салуға байланысты да шағымдар айтылады. Жағалаудағы Арбат осыдан 5-6 жыл бұрын салынған. Демалушыларға бұл аздық етеді. Балаларға арналған ойын құралдары бар, қоғамдық тамақ орындары орналасқан, кең әрі жаңа қоғамдық кеңістік қажет. Сауданы тыю үшін бөлек, арнайы жабдықталған сауда нүктелері керек.
Жақында Мақаншы ауданына жасаған сапарым барысында Алакөлде болдым. Арнайы кеңес өткізіп, жағалаудың өзекті мәселелерін жан-жақты талқылап, іс-шаралар жоспарын бекіттік.
— Облыс жұртшылығымен жиі кездесіп жатасыз. Көбіне қандай мәселелерді көтеріп, қандай өтініштер айтады? Сол өтініштерді қалай орындап жатырсыз?
— Тұрғындарды айына бір мәрте, яғни әр айдың соңғы жұмасы күні жеке қабылдаймын. Аудандарға барып, халықпен кездесу өткіземін. Көбіне әлеуметтік мәселелерді алға тартады. Барлығына тоқталу мүмкін емес. Тұрғындардың өтініші дегеніңізге бір мысал келтірейін. 2022 жылы маусым айында облысқа әкім болып тағайындалғаннан кейін Семейдегі киелі қара шаңырақ Мұхтар Әуезов атындағы педагогикалық колледжге арнайы бардым. Бұл жер — Мұхтар Әуезов, Жүсіпбек Аймауытов, Қаныш Сәтбаев, Әлкей Марғұлан, Шәкен Айманов сынды біртуар тұлғалар білім алған қасиетті мекен. Сол кездесуде колледж басшысы білім ордасының қазандығын орталық жылу жүйесіне қосып, жаңа акт залын салып беруді сұраған еді. Біз өз тарапымыздан «Қаражыра» компаниясына ұсыныс білдіріп, олар аз ғана уақыттың ішінде студенттерге арналған тамаша ғимаратты салып берді. 300 орындық концерт залы мен 500 студентке арналған арнайы кабинеттері бар «Ес-аймақ» рухани орталығы жақында салтанатты түрде ашылды. Бұл 120 жылдық тарихы бар колледжге тамаша тарту болды деп ойлаймын.
— Үлгі тұтатын тұлғаңыз кім?
— «Жалпы, өмірдің қай саласында да Абайдың ақылын алсақ, айтқанын істесек, ел ретінде еңселенеміз, мемлекет ретінде мұратқа жетеміз» деген еді Президентіміз Қасым-Жомарт Тоқаев. Ұлы ақынның жазған өлеңдері мен қара сөздері үлгі-өнегеге толы. Ойшыл Шәкәрім Құдайбердіұлының жырларынан түйер тағылым мол. Ақынның:
Біреудің мінін көргенше,
Жамандығын тергенше,
Өз ойыңды мазалап,
Өз ойыңды тазалап,
Өзіңмен күрес өлгенше, — деп келетін өлең жолдары өзіме ұнайды.
— Кітап оқисыз ба? Соңғы оқыған кітабыңыз қандай?
— Біздің бала кезімізде халықтың кітапқа деген құштарлығы, кітапқа деген құрметі ерекше еді. Үйімізге жақын жерде кітапхана болды. Сол кітапханадан түрлі жанрдағы кітаптарды алып, оқып өстік. Қазір жұмыстан қол босаған кездерде оқып тұрамын. Мұхтар Әуезовтің «Абай жолын» қайта оқып шықтым. Облысымызда «Абай жолы» кітапханасы деген жобамыз бар. Бұл жоба аясында өткен жылы Семей өңірінен шыққан ақын-жазушылардың 16 кітабы жарық көрді. Осы кітаптарды да шетінен оқып жатырмын. Биыл осы жобамен 20 автордың туындыларын басып шығаруды жоспарлап отырмыз.