«Тәуелсіздік шежіресі. Жасампаздықтың әр жылы: 1995 жыл - Абай жылы. Ата заңның қайта жаңғырған жылы»

Фото: None
ТАНА. 21 қазан. ҚазАқпарат /Қанат Мәметқазыұлы/ - ХХ ғасыр басындағы Алаш қайраткерлері «Қазаққа келген отаршылықтың алғашқы құрбаны - Абай» деп таныған еді. Расында, Абай Құнанбайұлы - қазақтың бас ақыны, терең ойшы­лы ғана емес, сонымен бірге өзі көтерген ісімен де, артынан мұраға қалдырған өлмес сөзімен де ұлтты бір арнаға ұйыстырар көсем.

Ұзақ жылдар отарға түскен ұлттың серпілісіне рухани ұйытқы да болды. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары Абайдың ұлылығын таныта түсіп, оның ұлтына үндеген жолымен жұртты қауыштыруға мемлекеттің бастама болуы да сондықтан деп ойлаймыз.

Тәуелсіздіктің 1995 жылы Абай жылы болып жарияланды. Бұл қазақ елін әлемге танытатын ұлттың дара тұлғасын ұлықтаумен ұласып, Президент Н. Назарбаев ЮНЕСКО-ға Абайдың 150 жылдығын әлемдік деңгейде атап өтуге ұсыныс жасады, ол жаһандық беделді ұйымнан қолдау тапты. Сөйтіп 70 жылдық езгіде қалың тұманмен тұмшаланып келген Абайды жаңа қырынан тануға, оның шығармаларымен толық әрі жан-жақты сусындауға Тәуелсіздіктің арқасында қол жетті. Тәуелсіз ел өзінің ірі тұлғасын әлемге танытатын, Абаймен мақтанатын жағдайға жетті. Сол ғана емес, Абай ілімімен әлі де мәңгі сусындап өтуді мұрат етіп бекітті. Ақынның 150-жылдығын тұңғыш рет кең көлемде атап өту де соның айғағы еді.

1995 жыл. Сол жылдың статистикалық деректеріне көз жүгіртсек, 1995 жылдың қаңтарындағы жағдай бойынша балаларға берілетін бірыңғай ай сайынғы жәрдемақы 6 жасқа дейін 260 теңге, 6 жастан 18 жасқа дейін 270 теңге болыпты. Жалғызбасты аналарға балалары үшін берілетін көмек 6 жасқа дейін 210 теңге, 6 жастан 18 жасқа дейін 230 теңге. Ал әскери қызметкерлердің балаларына 270 теңге төленіпті. 1995 жылдың 1 қаңтарында халық шаруашылығы бойынша орташа айлық жалақы 3978 теңге, өндірістік емес салада 2387 теңге, білім беру саласында 1811 теңге, денсаулық сақтау саласында 1499 теңге, әлеуметтік қорғау саласында 1551 теңге, мәдениет және өнер саласында 1481 теңге болған екен. Елдің әлеуетін осыдан-ақ байқауға болатындай. Әйтсе де бұл жаңадан ел болып қалыптасып келе жатқан Қазақстан үшін үлкен белесті білдірсе керек. Оның үстіне елдің экономикалық, әлеуметтік жағы қиыншылықтан арылмаса да, рухани бекемделуге қоғамның өзі сұранғанын сезуге болады.

Парақтасақ, 1995 жылы ел өмірінде үлкен-үлкен өзгерістер орын алған. Қайта жаңғыруға қатысты қозғалыстар туып, экономикалық қыспақ үдерістері әлі де жағадан алған тұс. Ал ішкі саяси жағдайларға келетін болсақ, дәл осы жылдың басты оқиғасы - қолданыстағы Ата заң дүниеге келді. «Бүгінде біздің еліміз 1995 жылғы Конституция бойынша өмір сүреді. Ол қабылданғаннан кейін Қазақстан өзінің одан әрі даму жолын түпкілікті таңдап алды. Бүкілхалықтық референдумда қабылданған осы Негізгі Заң, шын мәнінде, қоғамдық келісімге айналды, сол бойынша өкімет Қазақстанды демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекетке айналдыруды өзіне басты міндет етіп алды, ал азаматтар Конституцияны және еліміздің заңдарын бұлжытпай орындауға жауапкершілікті өз мойындарына қабыл етті. Осындай өзара міндеткерлік қоғам мемлекеттің одан әрі нәтижелі дамуына тиянақты негіз қалыптастырады және біздің болашаққа сеніммен қарауымызға мүмкіндік береді», - деп жазады Елбасы Н. Назарбаев «Қазақстан жолы» атты кітабында. Расында, жаңа Конституцияны қабылдау қарсаңында ұзақ мерзімді қызу жұмыстар атқарылды. Көптеген Конституциялар, әсіресе ХХ ғасырдың екінші жартысында қабылданғандары мұқият сараптаудан өткізілді. «Біз үшін дамудың әртүрлі сатыларында тұрған, сан алуан әлеуметтік-мәдени, ұлттық және басқа да ерекшеліктері, әр түрлі құқықтық жүйесі бар елдердің Конституциясы басты мәселені -тұрақтылықты нығайтудағы, халықтың әл-ауқатын жақсартудағы және демократияны дамытудағы қол жеткен табыстарын ұғыну маңызды болды. Ізденіс географиясы да ауќымды болатын - ол Еуропаны, Азияны, Солтүстік және Латын Америкасын қамтыды. Мен өз басым тікелей әлемдегі жиырма елдің конституциясын талдап, олардан конспекті жасап алдым. Нәтижесінде, жаңа Конституцияның қажеттігі туралы шешім қабылдамас бұрын біздер бес жылдық жинақталған тәжірибе болды. Біз содан негізгі басымдықтарды, мақсаттарды ажыратып, оларға жетудің құралдарын үйрендік», - деп жазады Елбасы. Расында да, Тәуелсіздік жылдарындағы жаңару реформаларының ең басты қадамы ел Конституциясының жаңғыруынан бастау алады. Сонымен...

1995 жыл:

- 20 қаңтар - Мәскеуде ҚР Президенті Н.Назарбаев пен РФ Президенті Б.Н.Ельциннің арасында келіссөздер өт­ті. Келіссөздерден кейін Қазақстан - Ресей ынты­мақ­тастығын кеңейту және тереңдету туралы деклара­цияға, Қазақстанда тұрақты тұрып жатқан Ресей Федерациясы азаматтарының және Ресей Федерациясында тұрақты тұрып жатқан Қазақстан Республикасы азаматтарының құқықтық мәртебесі туралы ҚР мен РФ арасындағы келісімге, сонымен қатар Ресейге тұрақты тұру үшін көшіп барған Қазақстан Республикасы азаматтарының және Қазақстанға тұрақты тұруға көшіп барған Ресей Федерациясы азаматта­рының азаматтық алу тәртібін жеңілдету туралы ҚР және және РФ арасындағы келісімге қол қойылды;

- 27-31 қаңтар - Президент Н.Назарбаев Давостағы (Швейцария) Дүниежүзілік экономикалық форумның жұмысына қатысты. Мемлекет басшысы жиналғандардың назарына республикадағы мұнай кен орындарын бірлесіп игеру жобаларын ұсынды. Президент республиканың табиғи ресурстарға және жоғары білікті мамандарға ие бола отырып, энергоресурстарды Батыс пен Шығысқа жөнелту мәселелерін қарастырып жатқанын атап өтті;

- 8 ақпан Қытай, ядролық клубтың мүшесі бола отыра, Қазақстанға қауіпсіздік кепілін берді;

-10 ақпан - Алматыда Қазақстан, Қырғызстан және Өзбек­стан Президенттері кездесті. Кездесу барысында Нұрсұлтан Назарбаев, Асқар Ақаев, Ислам Кәрімов Орталық Азияда біртұтас экономикалық кеңістік кұру туралы қол жеткен уағдаластық шеңберінде үш елдің бір­лескен күш-жігерімен атқарылған жұмысқа талдау жасады;

- 1 наурыз - Қазақстан халқы Ассамблеясы құрылды.

«Бұндай ұйым ТМД елдерінің ешбірінде жоқ. Ең бір қиын күндерде шын мәніндегі халық өкілет­тілігінің органы болды. Қай ұлттардың да азаматтарын саяси, экономикалық және әлеуметтік салалардың жаңа­руына жұмылдыратын қоғамдық ынтымақ органы - Қазақстан халықтары Ассамблеясын құру туралы шешім 1992 жылғы желтоқсанда өткен Қазақстан ха­лықтары құрылтайында қабылданды. Ұзақ ізденіс­тердің, ұлттық-мәдени орталықтар өкілдерінің, этнологтардың, заңгерлердің, басқа да салалар маман­дарының пікірлерін зерттей келе, ассамблеяға Мемлекет басшысының жанындағы консультативті-кеңес­ші орган дәрежесін беруге ұйғардық. Қазірдің өзінде ол өз қызметінің жемістерін бере бастады. Бұндай жемісті қызмет, Қазақстан халықтарының нақты мәселелерін шешу осынау шынайы халықтық, демократияшыл ұйымның беделін өсірді», - деп жазады Елбасы Н.Назарбаев. «Ғасырлар тоғысында» кітабында;

- 3 наурыз - ҚР Президенті Н.Назарбаев Арал теңізін сақтау мәселелері бойынша Орталық Азия мемлекеттері басшыларының кеңесіне қатысу үшін Түрікмен­станға сапар шекті. Түрікменстанның Дашховуз қаласында Орталық Азия мемлекеттері басшыла­рының Арал проблемалары жөніндегі кеңесі өтті. Аралды құтқа­рудың халықаралық қоры, мемлекет­тік кеңес және атқару комитеті құрылды Қордың Президенті болып Н.Назарбаев сайланды;

- 10 сәуір - Қазақстанға ресми сапармен ГФР Президенті Р. Хер­цог келді. Президенттер Нұрсұлтан Назарбаев пен Роман Херцог Қазақстан мен Германияның ара­сын­дағы байланыстың маңызды мәселелері жайында әңгімелесті;

- 14 сәуір - Шымкентте Орталық Азиядағы үш мемлекет - Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан басшыларының жұмыс барысындағы кездесуі болды;

- 29 сәуір - ҚР Президенті Н.Назарбаевтың құзырет мер­зімін ұзарту бойынша республикалық референдум өтті. Орталық комиссия шығарған 1995 жылғы 29 сәуірдегі Президенттің өкілеттігін ұзарту туралы референдумның дауыс берудің қорытындысы мынадай болды: референдумға қатысу үшін тізімге енгізілген 9 110 156 азаматтың дауыс беруге қатысқаны - 8 309 637 адам, немесе 91,21%. Дауыс беруге қатысқан азаматтардың 7 932 834-і өкілеттікті ұзартуды жақтады, олар - жалпы дауыс бергендердің 95,46 пайызы.

«Әрбір саясаткер үшін оның өмірінің «шырқау сәті» болады. Мен үшін ол сәуірдің жиырма тоғызы күні. Мен өзінің байсалды таңдауы арқылы біздің ортақ Отанымызға таяудағы бес жылдың ішінде тұрақты­лық пен жасам­паз­дыққа мүмкіндік туғызған мил­лион­даған қазақстандық­тарға өзімнің шынайы алғысымды біл­діргім келеді. Олар қажетсіз дүрбелең мен ауыр қиын­дықтарға батыл тойтарыс берді. Сіздердің сенімдеріңіз мен үшін үлкен сыйлық және де Мемлекет басшысы үшін одан жоғары ештеңе де жоқ. Әсіресе, белгілі себептер бойынша Қазақстанда ғана емес, сонымен бірге ТМД-ның басқа да елдерін қамтыған дағдарыстың біз өткізіп отырған қиын кезеңде мені қол­дағандарыңыз өте ма­ңызды. Халық даналығына сай сіздер өткінші, бірсәттік және уақытша олқылықтардан туындайтын себептерден биік бола білдіңіздер...

Мен үшін, Қазақстан Республикасының алғашқы және бүкіл халық болып сайлаған Президенті үшін мем­лекеттің тәуелсіздігі жай сылдыр сөз емес, қайта нақты әрі тарихи жеңіс болып табылады. Еліміздің егемендігі мен аумақтық тұтастығына кез келген көз аларту мен қол сұғуға батыл түрде тойтарыс берілетін болады», - деді Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Бүкілхалықтық референдумнан кейінгі сөйлеген сөзінде;

- 15-18 мамыр ҚР Президенті Н.А.Назарбаевтың Корея Республикасына сапары болды. Сапар барысында Корея Республикасының Президенті Ким Ен Саммен және елдің іскерлік өкілдерімен кездесті;

- 6 маусым - ҚР Президенті Н. Назарбаев Парижге сапармен барды. Онда ол Франция Президенті Ж.Ширакпен кездесті. Мемлекет басшылары кейбір салалардағы екіжақты ынтымақтастықты бұдан әрі дамыту жайттарын талқылады;

- 12 маусым - ҚР Президенті Н. Назарбаев Алматыда Түркия Республикасының Президенті С.Демирельді қабылдады. Маусымның 14 күні Нұрсұлтан Назарбаев пен Сүлеймен Демирель Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Яссауидің кесенесін калпына келтіру жұмыстарымен танысты. Бұдан кейін олар Қожа Ахмет Яссауи атындағы халықаралық Қазақ-түрік универси­тетінің жаңа ғимаратының іргетасын қалау рә­смі­міне қатысты. Өз кезегінде С.Демирель осы жоғары оқу орнында тек Қазақстан мен Түркияның ғана емес, сонымен қатар Орталық Азия мемлекеттерінің, басқа да түркі тілдес елдердің жастары да оқитынын атап өтті. Сондай-ақ, ол университет кұрылысына 65 млн. доллар қажет болатынын, бірінші кезекті тұрғызуға қазірдің өзінде 10 млн. доллар бөлінгенін хабарлады;

- 22-26 маусым - ҚР Президенті Н. Назарбаев Индонезияға ресми сапармен барды. Онда Индонезия Президенті Сухартомен келіссөз өткізді;

- 3 шілдеде Президент Н.Ә.Назарбаевтың «Алматы қаласында Тәуелсіздік ескерткішін орнату туралы» қаулысы шықты;

- 9 тамыз ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев ЮНЕСКО-ның Бас директоры Ф. Майорды қабылдады. Кездесу барысында Қазақстан мен ЮНЕСКО арасындағы ынтымақ­тастық туралы әңгіме қозғалды. Кездесу соңында Қазақстан мен ЮНЕСКО арасындағы ынтымақтастық туралы Меморандумға қол қойылды;

- 9 тамыз - Алматыдағы Республика сарайында Абайдың 150 жылдығына орай салтанатты мәжіліс өтті. «Бүгін - ұлы мереке. Халқымыз ең аяулы перзенті мен ең дана ұстазына мәңгі өшпес махаббатын білдіруге жиналып отыр. Оның дүниеге келгеніне әр он жыл толған сайын осылай бас қосып, өткеніміз бен кеткенімізді, жеткеніміз бен жетпегенімізді бір сарапқа салып алу әлдеқашан әдетімізге айналған. Соның әрқайсысында Абайдың аты жаңаша асқақтап, халқымыздың мәртебе-мерейі жаңа биікке көтерілумен келеді. Бір кезде абзал ақынымыздың асыл мұрасының таптық идеология табанында тапталып қалмай, жаңа ұрпақтармен бірге жасайтын мәңгілік құбылысқа айналғанына қуандық. Сосын оның қадір-қасие­тінің өз аумағымызбен шектеліп қалмай, іргелес халықтар мен елдерге де кеңінен танымал бола баста­ғанына масаттанып, марқайдық. Ал бұл жолғы сүйін­ішіміздің жөні тіп­ті бөлек. Ол үшін бір-бірімізді қуана құттықтап, бір-бірімізден шүйліге шүйінші сұрасақ та ешқандай ерсілігі болмас еді. Абайдың «Біріңді, қазақ, бірің дос, көрмесең істің бәрі бос» деген сөздері шын мәнінде ұлт болып ұюымыздың негізгі шарты. Өз халқымыздың мүддесі үшін күресте достық, татулық, бірлік керек пе? Керек. Ендеше, Абай сөзін тереңірек ұғынып, онымен өзгелерді ұялтуға емес, өзімізді өзіміз ұялтуға тырысайық», - деді ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев салтанатты мәжілісте жасаған баяндамасында;

-18 тамыз - ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев Қазақстан Респуб­ликасының Италия Республикасындағы елшілігін ашу туралы жарлыққа қол қойды.

- 30 тамыз Республикалық референдум арқылы елдің Негізгі Заңы - Конституциясы қабылданды. Референдум арқылы дауыс беруге 8 миллионнан астам азамат қатысып, жаңа Конституцияны жақтап 7 млн. 210 мың адам (89,1 пайыз) дауыс берді. Конституцияның жаңа жобасын талқылауға 3 миллион 345 мыңнан астам қазақстандық қатысып, 31 886 ұсыныстар мен ескертулер жасады, соның нәтижесінде жобаның, 98 бабының 55-іне 1100 түзетулер мен қосымшалар енгізілді, сол сияқты Конституцияға жаңа тарау мен бірқатар жаңа баптар қосылды. Жалпы алғанда Конституция мәтінінің 18 нұсқасы дайындалған;

11-13 қыркүйек - ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев Қытайға ресми сапар шекті. Сапар барысында ҚХР Төрағасы Цзянь Цзэминьмен және ҚХР Мемлекеттік кеңесінің Премьері Ли Пэнмен кездесті;

- 20 қазан ҚР Президенті Н.Назарбаев АҚШ-қа сапармен барды;

- 22 қазан - ҚР Президенті Н.Назарбаев Португалияда өткен БҰҰ Бас Ассамблеясының 50-сессиясында баяндама жасады. Онда Президент әлемдік қауымдастыққа жалпы ауқым­дық және қауіпсіздік жүйелерінің өзара ықпалдас­тығын артты­руға байланысты нақты ұсыныстарын жасады;

- 28 қазан - ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Палестинаға ресми сапары болды. Н.Ә.Назарбаевтың Палестина басшысы Я.Арафатпен кездесуі барысында екіжақты қатынас мәселелері мен аймақтық және халықаралық өзекті мәселелер талқыланды;

- 14 қараша - Мәскеуде ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев РФ Президенті Б.Ельцинмен кездесті. Кездесу барысында мемлекет басшылары екі жақты қарым-қатынас және ТМД-дағы интеграциялық процестер мәселелерін талқылады;

- 15 қараша - ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев Францияға сапармен барды. Онда Мемлекет басшысы Франция Президенті Ж.Ширакпен және ЮНЕСКО-ның Бас директоры Ф.Майормен кездесті;

- 4 желтоқсан - ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан Республикасының Швейцария конфедерациясындағы Елшілігін ашу туралы» және «Женева қаласындағы БҰҰ бөлімшесі мен халықаралық ұйымдар жанындағы Қазақстан Республикасының Өкілдігін ашу туралы» жарлықтары шықты;

- 12 желтоқсан - Конакриде (Гвинея) өткен ИКҰ мүше елдер сыртқы істер министрлерінің конференциясында Қазақстан Ислам конференциясы ұйымына кірді;

- 26-28 желтоқсан - ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Израиль мен Палестина мемлекеттеріне ресми сапары болды. Президент Израиль Президенті Э.Вейцманмен, Кнессет төрағасы Ш.Вайспен, Премьер-министрі Ш.Переспен, Сыртқы істер министрі Э.Баракпен кездесіп, Қазақстан - Израиль арасындағы өзара қатынастардың негіздері туралы Декларацияға қол қойылды. Бұдан кейін президент Н.Назарбаев Палестина елінің басшысы, Ясир Арафаттың шақыруы бойынша осы елде болды. Олардың арасындағы келіс­сөзде екіжақты қатынастар мәселелері, өзара мүдделі болып отыр­ған аймақтық және халықаралық проблемалар қозғалды. Я.Арафат Қазақстанның Орталық Азия мемлекеттерінде де, сондай-ақ ТМД шеңберінде де интеграцияның жоғары деңгейіне қол жеткізу жөнін­дегі күш-жігеріне және Н.Назарбаевтың Азия­дағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары бойынша кеңес шақыру туралы бастамасына қолдау білдірді.