Екі апталық өзгерістен бастасақ, 3 тамызда доллардың бағамы 475,23 теңге болған. 7 тамызда ол 469,68 теңгеге дейін түсті. Ал 14 тамыздағы KASE саудасында доллар 465 теңгемен аяқталды, яғни 11 күннің ішінде америкалық валюта 10,23 теңгеге немесе шамамен 2,2% арзандаған.
Бұл жерде маңыздысы — төмендеу бір күнде болған жоқ. 11 тамызда доллар 465,74 теңгеге дейін түсті, 12 тамызда 465,19 теңге болды, 13 тамызда KASE-дегі орташа бағам 465,08 теңгеге дейін төмендеді. 14 тамыздағы саудада да доллар 465 теңге маңында қалды. Демек, валюта нарығында 465 теңге деңгейі біртіндеп қалыптасып келе жатқан жаңа дәлізге айналды деуге негіз бар.
Ұлттық банктің 14 тамызға белгілеген ресми бағамы да осы деңгейге өте жақын — 465,08 теңге, яғни KASE-дегі нақты сауда бағамы мен ресми бағам арасында іс жүзінде айырмашылық жоқ. Сол күнгі ресми бағам бойынша еуро 536,52 теңге, рубль 5,56 теңге, юань 68,97 теңге болды.
Бірақ теңгенің нығаюын тек соңғы екі аптамен шектеу дұрыс емес. 2026 жылдың басынан бергі динамикаға қарасақ, доллар бағамы жыл басындағы шамамен 510-515 теңге деңгейінен тамыздың ортасында 465 теңгеге дейін түскен, яғни жыл басынан бері доллар шамамен 50 теңгеге, немесе 10%-ға жуық арзандаған.
Графиктегі ең қызық кезең — көктемнің соңы мен жаздың басы. Сәуірде доллар 460 теңгеге дейін түскеннен кейін мамыр-маусым айларында қайта көтеріліп, маусымның басында 490 теңгеден асқан. Маусымның соңынан бастап теңге қайта күшейіп, шілдеде доллар 470 теңге маңына түсті. Тамызда төмендеу жалғасып, қазір 465 теңге деңгейіне жетті, яғни теңгенің қазіргі нығаюын кездейсоқ қысқа мерзімді ауытқу деп қарауға болмайды. Дегенмен графиктің өзі бір маңызды нәрсені көрсетеді: теңге бір бағытта ғана қозғалған жоқ. Жыл ішінде 460 теңгеге дейін нығайып, кейін 490 теңгеден жоғары әлсіреген кезең болды.
Рубль доллардан да жылдам арзандады
Қазақстан үшін негізгі болып саналатын валюталардың ішінде ең айқын құлдырау Ресей рублінде байқалды.
14 тамыздағы KASE графигінде рубль 5,54 теңге деңгейінде тұр. Ал жыл басында оның бағамы шамамен 6,5 теңге маңында болған, яғни жыл басынан бері рубльдің теңгеге шаққандағы құны шамамен 1 теңгеге немесе 14-15% төмендеген.
Соңғы екі аптадағы қозғалыс та осы үрдісті жалғастырды. 7 тамызда ресми бағам бойынша рубль 5,73 теңге болса, 14 тамызда 5,56 теңгеге дейін түсті. Бұл шамамен 3%-дық төмендеу. Ал 13 тамыздағы KASE саудасында рубль бір күннің өзінде 1,44% арзандап, 5,53 теңгеге түскен.
Сондықтан қазір теңгенің күшеюін доллармен ғана өлшеу жеткіліксіз. Рубльге қатысты теңге одан да мықты позицияға шықты. Бұл Қазақстан мен Ресей арасындағы сауда үшін де маңызды көрсеткіш.
Юань да төмендеді
Қытай валютасының динамикасы да теңгенің жалпы нығаю бағытына сәйкес келеді. 14 тамыздағы KASE графигінде юань 68,74 теңге деңгейінде көрсетілген. Жыл басында график шамамен 75 теңге маңындағы деңгейді көрсетеді. Осылайша юанның теңгеге қатысты құны жыл басынан бері шамамен 8-9% төмендеген.
7 тамыздағы ресми бағаммен салыстырғанда 14 тамызда юань 69,27 теңгеден 68,97 теңгеге дейін арзандаған, яғни бір аптада өзгеріс шамамен 0,4% болған. Бұл доллар мен рубльдегі қозғалыстан әлдеқайда баяу.
Мұнай бағасы теңгеге қолдау көрсетті
Теңгенің қазіргі жағдайын мұнай нарығынан бөлек қарау қиын. 7 тамызда Brent маркалы мұнайдың бағасы аптаны 83,55 доллар деңгейінде аяқтаған еді. Ал 13 тамыздағы саудада Brent 87,44 долларға дейін көтерілді, яғни бір аптаға жуық уақытта мұнай шамамен 3,9 долларға немесе 4,7% қымбаттаған.
14 тамызда нарықтағы Brent бағасы 87 доллардан жоғары деңгейде қалды. Бұл Қазақстан үшін қолайлы фактор, себебі мұнай экспорты елге түсетін валюталық түсімнің негізгі көздерінің бірі.
Бірақ мұнайдың қымбаттауы мен теңгенің нығаюын бір-біріне тікелей теңестіруге болмайды. Валюта бағамына экспорттаушылардың валюта сатуы, импорттаушылардың долларға сұранысы, сыртқы нарықтағы доллардың жалпы бағыты, бюджет операциялары және басқа да факторлар әсер етеді.
Соған қарамастан, екі графикті — USD/KZT пен Brent-ті — қатар қарағанда белгілі бір сәйкестік байқалады. Тамыздың бірінші жартысында мұнай бағасы жоғарылаған кезде теңге де нығайды. Бұл теңгенің қазіргі деңгейін ұстап тұруға қолайлы сыртқы жағдай қалыптасқанын көрсетеді.
Екі аптаның қорытындысы қандай?
7–14 тамыз аралығындағы негізгі валюталарды салыстырсақ, көрініс мынадай:
— Доллар 469,68 теңгеден 465 теңгеге дейін төмендеді, яғни 4,68 теңгеге немесе шамамен 1% арзандады.
— Рубль 5,73 теңгеден 5,54-5,56 теңге аралығына түсті. Оның төмендеуі шамамен 3%-ға жетті.
— Юань 69,27 теңгеден 68,74-68,97 теңге аралығына түсті. Бұл шамамен 0,4-0,8% аралығындағы төмендеу.
— Еуроның 7 тамыздағы 539,52 теңге деңгейінен 14 тамыздағы 536,52 теңгеге дейін төмендеуі шамамен 0,6% болды.
Демек, бір апта ішінде теңге барлық негізгі валюталарға қатысты нығайды. Бірақ қарқын әртүрлі: ең үлкен өзгеріс рубльде, ең аз қозғалыс еуро мен юаньда байқалды.
Бұл жерде тағы бір маңызды деталь бар. 13 тамыздағы KASE саудасында доллар 465,08 теңге, рубль 5,53 теңге, юань 68,94 теңге болды. Ал 14 тамызда доллар 465 теңге маңында қалды. Демек, теңгенің нығаюы әзірге тоқтаған жоқ, бірақ оның қарқыны бәсеңдеп келеді.
465 теңге — жаңа тұрақты деңгей ме?
Доллардың 465 теңгеге дейін түсуі теңгенің әрі қарай да нығая беретінін білдіре ме? Әзірге бұған нақты жауап беру қиын. Өйткені жыл басындағы графиктің өзі валютаның бірнеше рет бағытын өзгерткенін көрсетеді. Сәуірде доллар 460 теңгеге дейін түсіп, маусымда 490 теңгеден асты, кейін қайта төмендеді. Сондықтан 465 теңгені бірден ұзақ мерзімді жаңа тепе-теңдік деңгейі деп атау ерте.
Бірақ қазіргі жағдайдың бір ерекшелігі бар: теңге бір ғана күнде емес, бірнеше апта қатарынан күшейіп келеді. 3 тамыздан 14 тамызға дейін доллар 475,23 теңгеден 465 теңгеге түсті. Бұл 10 теңгеден астам айырмашылық. Ал жыл басынан бергі график доллардың теңгеге қатысты шамамен 10% арзандағанын көрсетеді.
Сондықтан бүгінгі нарықтың негізгі жаңалығы — доллардың жай ғана 465 теңгеге түсуі емес. Теңге жыл басынан бері айтарлықтай нығайды және тамыздың алғашқы екі аптасында бұл үрдіс қайта күшейді.
Мұнайдың 87 доллардан жоғары болуы теңгеге сыртқы қолдау беріп отыр. Ал доллар, рубль және юань бағамдарының қатар төмендеуі ішкі нарықта теңгеге сұраныстың немесе шетел валютасына ұсыныстың қолайлы арақатынасы қалыптасқанын аңғартады.
Дегенмен басты мәселе — теңге бағамының осы деңгейде қаншалықты ұзақ сақталатыны. Егер мұнай бағасы жоғары болып, экспорттық валюталық түсім ішкі нарықтағы ұсынысты қолдаса, теңгенің қазіргі позициясын сақтауына мүмкіндік бар. Ал сыртқы нарықтағы өзгерістер, мұнай бағасының төмендеуі немесе долларға сұраныстың өсуі бұл динамиканы тез өзгерте алады.
Осыған дейін Астана мен Алматы ақша айырбастау орындарында шетелдік валюта бағамы ұсынылды.