Елорда іргесіндегі көне қала: археолог Марал Хабдулинаның Бозоқты зерттеу жолы

Кездейсоқ табылған көне шаһар

Археологтардың еңбегі сырт көзге көріне бермейді. Бір олжаның өзін табу үшін жылдар бойы ізденіп, қыруар жұмыс атқаруға тура келеді. Оның үстіне табылған жәдігердің тарихи маңызы бірден ашыла бермейтіні бар. Кейде оның мәні басқа деректермен салыстыра зерттегенде ғана белгілі болады.

Тарих ғылымдарының кандидаты, археолог Марал Хабдулина осы салада бірнеше онжылдықтан бері еңбек етіп келеді. Ол зерттеген ескерткіштердің ішінде ортағасырлық Бозоқ қалашығының орны ерекше.

Ғалымдар көне қонысты алғашында Есіл өзенінің биік жағалауларынан іздеген. Олардың пайымдауынша, елді мекен су баспайтын, тұрғын үй салуға қолайлы жерде орналасуы керек еді. Сондықтан экспедиция әуелі өзеннің оң жағалауын зерттеді.

— Біз Бозоқты ұзақ уақыт іздедік. Көне қоныс су баспайтын, үй салуға қолайлы биік жағалауда орналасқан болуы керек деп ойладық, – деп еске алады Марал Хабдулина.

Алайда іздегендері мүлде басқа жерден табылды. 1998 жылы зерттеушілер кірпіш зауытынан Қорғалжын тасжолы бағытына қарай дала жолымен келе жатып, Есіл өзенінен өткен соң көне қалашыққа кезіккен.

Бозоқ өзеннің жайылма алқабында, батпақты жердің ортасында орналасқан. Ғалымдардың бастапқыда бұл маңнан қоныс іздемеуінің себебі де осында. Қалашық орнында бір-біріне жақын орналасқан үш шаршы алаңның ізі сақталған. Олардың әрқайсысы ормен және сыртқы қорғаныс дуалымен қоршалған.

Қалашықтың атауы да зерттеушілердің назарын аударды. Оның маңында Бұзұқты көлі бар. ХХ ғасырдың соңында жергілікті тұрғындар бұл атау туралы нақты мәлімет бере алмағанымен, ғалымдар оны 1913 жылғы әскери карталардан тапқан.

Марал Хабдулина көне жер-су атауларының сақталуын тарихи жадының үзілмегенімен байланыстырады. Ол Бозоқтың мәнін тек археологиялық ескерткіш ретінде ғана емес, ежелгі түркілердің тарихы мен мәдениетін танытатын орын ретінде де қарастырады.

Еуразия ұлттық университетінің экспедициясы Бозоқты 15 жыл бойы зерттеді. Осы еңбектің нәтижесінде 2024 жылы археолог Кемел Ақышевтің туғанына 100 жыл толуына орай «Бозок – средневековое городище на реке Ишим» атты монография жарық көрді.

Алтын адамнан Бозоққа дейін

Кемел Ақышев есімі Қазақстан археологиясындағы айтулы жаңалықтардың бірі – Есік қорғанынан Алтын адамның табылуымен тығыз байланысты. Бұл олжа еліміздің тарихи мұрасын әлемге танытқан маңызды жаңалықтардың біріне айналды. Кемел Ақышев Марал Хабдулинаның жұбайы болған. Екеуі ұзақ жылдар бойы Қазақстанның көне тарихын зерттеуге үлес қосты.

Марал Хабдулина археологтың еңбегі әрдайым үлкен жаңалықпен бағалана бермейтінін айтады. Кейде экспедициядан күткен нәтиже шықпай, көңілі түскен кездері де болған. Сондай сәттерде жұбайы оған өз тәжірибесін еске салып, сабырға шақырған.

Бозоқтың зерттелуі де Қазақстан тарихына қатысты қалыптасқан кейбір түсініктерді қайта қарауға негіз болды. Алтын адам сақ қоғамының мәдениетін тереңірек тануға жол ашса, Бозоқ Орталық Қазақстанның орта ғасырлардағы тарихи рөліне назар аудартты.

Бұған дейін кең дала көбіне көшпелі халықтардың мал жайылымын іздеп қоныс аударған мекені ретінде сипатталып келді. Ал қала мәдениетінің дамуы негізінен басқа өңірлермен байланыстырылды. Алайда археологиялық зерттеулер Орталық Қазақстанда да өзіндік тарихи-мәдени орталықтар болғанын көрсетіп отыр.

— Қазақстанның орталық өңірлерін артта қалған өлке деп қарастыруға болмайды, – дейді Марал Хабдулина.

Қазақстан археологиясы қалай дамыды?

Елімізде археология дербес ғылыми бағыт ретінде ХХ ғасырдың ортасында қалыптаса бастады. Марал Хабдулинаның айтуынша, ол кезде зерттеушілердің мүмкіндігі шектеулі болды. Қаржы мен қажетті құрал-жабдықтың жетіспеуі көптеген зерттеуді толыққанды жүргізуге кедергі келтірді.

Осы кезеңде шетелдік ғалымдар археологиялық олжалардың мерзімін анықтауға мүмкіндік беретін радиокөміртектік талдау мен дендрохронология әдістерін пайдалана бастаған еді. Қазақстанда мұндай технологияларға қол жеткізу әлдеқайда қиын болатын.

Тәуелсіздік жылдарында жағдай біртіндеп өзгерді. Халықаралық байланыстар нығайып, ғылыми ынтымақтастық кеңейді. Жаңа әдістер мен заманауи жабдықтар археологиялық ескерткіштерді бұрынғыдан да терең зерттеуге мүмкіндік берді.

— Ежелгі тарихымыздың бұрын беймәлім болып келген қырларын ашуға, ең алдымен, жаңа әдістер мен құралдардың пайда болуы мүмкіндік берді. Біз оларды тез меңгеріп алдық, – дейді археолог.

Бүгінде қазақстандық мамандар заманауи технологияларды пайдаланып, көне дәуірлердің тарихын тың деректермен толықтырып келеді. Мұндай зерттеулер жекелеген жәдігерлердің сырын ашумен шектелмейді. Олар ежелгі қоғамдардың тұрмысын, мәдениетін және тарихи байланыстарын тереңірек түсінуге көмектеседі.

Ғалым мемлекеттік қолдаудың да ғылымның дамуына ықпалы зор екенін атап өтті. Гранттық қаржыландыру, жас зерттеушілерге арналған бағдарламалар мен постдокторантура мүмкіндіктері ғылыми ізденістерді жалғастыруға жол ашады.

— Қазақстан ғылымы мен археологиясы мемлекет тарапынан үлкен қолдау көріп отыр. Ғалымдар да осы қолдаудың нәтижесінде бұрын белгісіз болған тарихтың жаңа беттерін ашып, ғылымның дамуына үлес қосуда, – дейді ол.

Марал Хабдулинаның пікірінше, Қазақстанның барлық өңірінің тарихын зерттеуге деген қызығушылықтың артуы археологтарға тың бағыттарда жұмыс істеуге мүмкіндік беріп отыр. Әсіресе бұрын аз зерттелген Орталық және Солтүстік Қазақстанның тарихи мұрасын зерделеудің маңызы зор.

Өткенді зерттеу – келер ұрпақ алдындағы міндет

Марал Хабдулина бала кезінен археолог болуды армандамаған. Мектепте оқып жүргенде бұл мамандық туралы көп біле бермепті. Оны сол кездегі жастар арасында танымал болған экспедициялар мен саяхаттардың қызығы тартқан. Мектепті бітірген соң ата-анасының кеңесімен Петропавл қаласына барып, тарих факультетіне оқуға түседі. Осылайша, кездейсоқ жасалған таңдау оның өмірлік кәсібіне айналды.

Археолог үшін бұл сала көне бұйымдарды қазып алумен ғана шектелмейді. Жазба деректер сақталмаған немесе өте аз кездесетін кезеңдерде өткен тарихты танып-білудің негізгі жолы – археологиялық зерттеу.

— Археология – гуманитарлық ғылымдар саласында тарихты қалпына келтіруге мүмкіндік беретін бірден-бір ғылыми бағыт, – дейді зерттеуші.

Бұл мамандық нағыз төзімділік пен табандылықты қажет етеді. Әр экспедициядан бірден сенсациялық жаңалық күтуге болмайды. Кейде табылған заттың тарихи маңызы арада бірнеше жыл өткен соң, басқа деректермен салыстыра зерттеу нәтижесінде ғана ашылады.

Осындай ұзақ жылғы ізденістердің арқасында еліміздің көне тарихы тереңірек зерттеліп, бұрын белгісіз болған деректер ғылыми айналымға енеді. Ежелгі мәдениеттер мен ортағасырлық қоныстарды зерттеу арқылы Қазақстан аумағындағы тарихи үдерістерді, сондай-ақ Еуразия халықтары арасындағы байланыстарды жаңаша бағалауға мүмкіндік туады.

Марал Хабдулина өткенді зерттеудің маңызын ғылыми жаңалықпен ғана шектемейді. Оның айтуынша, тарих халықтың мәдениеті мен қоғамының қалыптасу жолын түсінуге көмектеседі. Ал тарихи мұраны сақтау – оны келер ұрпаққа жеткізудің маңызды шарты.

— Өз тарихы жоқ адам болмайды. Сол сияқты өз тарихы жоқ кеңістік те болмайды, – дейді археолог.

Еске салсақ, бұған дейін СҚО-да соңғы үш жылда 700-ге жуық жаңа археологиялық ескерткіш анықталғандығы туралы жазған болатынбыз.