Қазақстан Орталық Азияда шетелдік инвестицияларды ең көп тартқан ел

Қазақстанға тікелей инвестициялардың ағыны 

2019-2026 жылдар аралығында елімізге 155 млрд. доллардан астам тікелей шетелдік инвестиция тартылды.

Шетелдік инвестициялар Мемлекет басшысының халықаралық сапарлары мен келіссөздері барысында сапалы іріктелген инвестициялық жобалар мен жасалған келісімдер есебінен қамтамасыз етіледі.

Бүгінде Қазақстан Республикасында жаңа инвестициялық циклді дамыту бағыты айқындалды, онда экономиканы әртараптандыру және шикізаттық экономикалық модельден өнеркәсіптік әлеуетті дамытуға біртіндеп көшу мәселесі алдыңғы қатарға қойылды.

Соңғы жеті жылда өңдеу өнеркәсібіне, химия саласына, көлікке, байланысқа және қаржы секторына инвестициялар ағынының күшейгенін байқауға болады.

Өңдеу өнеркәсібінің үлесі 7 есеге артты – 2019 жылғы 14,2%-дан 2025 жылы 21,3%-ға дейін.

Химия өнеркәсібіне салынған инвестициялар 2019 жылғы 98,8 млн доллардан 2025 жылы 1,2 млрд долларға дейін 12,6 есе өсті, ал байланыс секторына 105 млн доллардан 1,3 млрд долларға дейін 12,4 есе өсті.

Қаржы және сақтандыру қызметінде айтарлықтай өсім байқалады, мұнда ТШИ көлемі 1,0 млрд доллардан 4,2 млрд долларға дейін 4,1 есеге артты.

Ең ірі инвесторлар Ресей, Қытай, АҚШ, Нидерланды, Швейцария және Франция болып табылады. Сонымен қатар, соңғы жылдары Таяу Шығыс және Азия елдерінің қатысуы айтарлықтай күшейді.

Сонымен, БАӘ-нен инвестиция көлемі 2019 жылы 158,2 млн доллардан 2025 жылы 1,6 млрд долларға дейін, Катардан – 1,3 млрд долларға дейін, ал Сингапурдан – 1,4 млрд АҚШ долларына дейін өсті.

Орталық Азия елдеріне тікелей шетелдік инвестициялар ағынының жаһандық қысқаруына қарамастан, Қазақстан өңірдегі шетелдік инвестицияларды ең көп алатын ел ретінде өз позициясын сақтап отыр.

БҰҰ ЭСКАТО деректері бойынша, 2025 жылы Қазақстан жаңа жобаларға инвестиция тартуда айтарлықтай өсім көрсетіп, 19 млрд АҚШ доллары көлемінде қаражат тартты, бұл 2024 жылғы көрсеткіштен 266%-ға жоғары. Бұл көлем Солтүстік және Орталық Азиядағы жаңа жобаларға салынған барлық өңіраралық тікелей шетелдік инвестициялардың шамамен 89%-ын құрайды, бұл елдің осы макроаймақтағы жетекші позициясын растайды.

Қазақстан Республикасының инвестициялық саясат құралы

2021 жылы ірі инвестициялық жобаларды қолдаудың жаңа тетігі – Инвестиция туралы келісімдер іске қосылды.

Құрал инвестиция көлемі кемінде 7 500 000 АЕК-тен (32 млрд теңгеден астам) асатын жобаларға қолданылады. Негізінде, бұл Үкіметтің шешімімен жасалатын мемлекет пен инвестор арасындағы келісім болып табылады.

Құралда тараптардың өзара міндеттемелері, жобаны іске асыру шарттары нақты бекітіледі және бизнес үшін ерекше маңыздысы, инвестициялық цикл бойында негізгі шарттардың тұрақтылығына кепілдік беріледі.

Нақты осындай болжамдылық пен ұзақ мерзімді кепілдіктер инвесторлардың Қазақстанда ірі жобаларды жүзеге асыру туралы шешім қабылдауындағы негізгі факторлардың бірі болып табылады.

Бүгінде елде шамамен 70 келісімшарт жасалған, олар бойынша инвесторлар жобаларды жүзеге асыру бойынша белсенді жұмыс жүргізіліп жатыр.

Басты тренд айқын болып келеді: Қазақстан шикізат экспортынан жоғары қосылған құны бар өндірістерді құруға біртіндеп көшу үстінде. Дәл осындай тәсіл ұзақ мерзімді экономикалық өсімді қамтамасыз етеді, сапалы жұмыс орындарын құрады және елдің технологиялық егемендігін нығайтады.

Фармацевтика саласындағы инвестициялық жобалар

Тек биылдың өзінде фармацевтика саласындағы сегіз ірі инвестициялық жоба бойынша келісімдер жасалды. Бұл жағдай стратегиялық және ұзақ мерзімді маңызға ие, өйткені бүгінгі таңда Қазақстан дәрі-дәрмектердің 80%-дан астамын импорттайды.

Мемлекет басшысы дәрі-дәрмек нарығында отандық өндіріс үлесін 50%-ға дейін арттыру міндетін қойды.

Нәтижесінде ел фармацевтикалық қауіпсіздігін нығайтады, импорттық жеткізілімдерге тәуелділікті азайтады, денсаулық сақтау жүйесінің сыртқы шақыруларға төзімділігін арттырады, жаңа жұмыс орындарын құрады және халықты қолжетімді әрі сапалырақ дәрі-дәрмектермен қамтамасыз етеді.

Сонымен қатар, отандық өндірісті дамыту Орталық Азия мен басқа да елдердің нарықтарына қазақстандық фармацевтикалық өнімдерді экспорттау перспективаларын ашады.

Ауыл шаруашылығы кешені салаларындағы инвестициялық жобалар

АӨК әр түрлі салаларында, фермалар құрудан бастап терең өңдеуге дейін, 100-ден астам жоба жүзеге асырылуда.

Қазақстан шикізат экспортынан жоғары қосылған құны бар өнімдерді шығаруға көшуде. Кәсіпкерлер астықты шикізат ретінде сатудың орнына, дайын өнімдерді шығарады.

Мұндай тәсіл қазақстандық шикізаттың әр тоннасынан жасалатын өнімнің құнын бірнеше есе арттыруға мүмкіндік береді және қайта өңдеу өнеркәсібін дамытуға, отандық аграршылар өнімдеріне тұрақты сұраныс қалыптастыруға көмектеседі.

Бұл шешімдердің үлкен нәтижесі – Dalian Hesheng Holdings, Fufeng Group, Tiryaki Agro сияқты ірі шетелдік жобаларды жүзеге асыру.

Бұдан бөлек, Алматы облысында ірімшік өндіру бойынша араб инвесторы Solico Group жобасының жүзеге асырылуы өнімнің әлемдік нарыққа шығуындағы маңызды қадам болып табылады.

Соңғы жылдары Мемлекет басшысының екіжақты кездесулері барысында Швейцарияның Stadler (2021 ж.), Францияның Alstom (2022 ж.) және Американың Wabtec (2025 ж.) компанияларының жобалары бойынша құжаттар мен келісімдерге қол қойылды, бұл өз кезегінде ішкі өнеркәсіпті дамытуға және ел ішіндегі құндылықты арттыруға үлкен серпін берді, нәтижесінде елдің ЖІӨ-не әсер етті.

Бұдан басқа, мұндай жобаларды жүзеге асыру шикізат есебінен емес, жоғары қосылған құны бар дайын өнім есебінен экспорттық әлеуетті дамытуға ықпал етеді, бұл сауда балансына, салық түсімдеріне және экономиканың технологиялық дамуына оң әсер етеді.

Қазақстанның тамақ өнеркәсібінің дамуына және экспорттық әлеуетін арттыруға Mars, Carlsberg, PepsiCo, Coca-Cola сияқты ірі ТҰК айтарлықтай үлес қосты.

Цифрландыру және IT технологияларды дамыту саласындағы инвестициялық жобалар

Екібастұз қаласында «Деректерді өңдеу орталықтарының алқабын» құру маңызды жобалардың бірі болып табылады, ол деректер орталықтарының, бұлттық қызметтердің және жасанды интеллект инфрақұрылымының халықаралық кластерін қалыптастыруды көздейді.

Жоба халықаралық технологиялық компаниялар Firebird және NVIDIA тарапынан 10 млрд АҚШ долларына дейінгі келісімдер пакеті аясында жүзеге асырылуда. Келісім соңғы буынның 100 мыңға дейін графикалық процессорларын орналастыру және цифрлық қызметтер экспортын дамыту перспективасымен жоғары өнімді есептеу кластерін құруды көздейді.

Жасанды интеллект, бұлттық технологиялар және цифрлық қызметтер әлемдік экономиканың жаңа негізіне айналуда, ал деректерді өңдеу орталықтары оның негізгі инфрақұрылымы болып табылады.

Ұлттық телекоммуникациялық инфрақұрылымды дамытуда да айтарлықтай нәтижелерге қол жеткізілді. Байланыстың ұлттық операторы «Қазақтелеком» АҚ 828 ауылдық елді мекенде оптикалық-талшықты байланыс желілерін салу жобасын жүзеге асырып, шамамен 14,4 мың км оптикалық желіні тартты.

Каспий теңізінің түбімен Актау – Сұмғайыт бағыты бойынша ұзындығы шамамен 370 км болатын Транскаспийлік талшықты-оптикалық байланыс желісін салудың стратегиялық жобасы іске асырылуда, сондай-ақ ішкі желіні кеңейту жүзеге асырылуда.

Жобаны «Қазақтелеком» АҚ Әзірбайжанның AzerTelecom International компаниясымен бірлесіп жүзеге асыруда.

Мұндай жобаларды жүзеге асыру ірі халықаралық IT-компаниялар мен бұлттық провайдерлерді тартуға ғана емес, сонымен қатар отандық цифрлық экономиканы, жасанды интеллектті, финтекті және жоғары технологиялық қызметтерді дамытуға негіз қалауға мүмкіндік береді.

Тағы бір стратегиялық маңызды бағыт – заманауи энергетикалық инфрақұрылымды дамыту және генерациялық қуатты арттыру

Ақтау қаласында қуаттылығы 160 МВт бу-газ қондырғысын салу бойынша Huadian Kazakhstan Energy Ltd. компаниясының жобасына инвестициялық келісім іске асырылуда. Бұл бастама Қазақстанның ірі халықаралық энергетикалық компанияларды заманауи генерация құру және өңірлердің энергетикалық қауіпсіздігін нығайту үшін тартуының жарқын мысалы болып табылады.

Қалдықтарды басқару және ТТҚ энергиямен кәдеге жарату жүйелеріне инвестициялық жобалар

Қытайдың қалдықтарды басқару тәжірибесі ұқсас жағдайларда қолдану үшін басымдық болып табылады.

Мысалы, Hunan Junxin Environmental Protection компаниясы Алматыда қалдықтарды энергияға айналдыру жобасын жүзеге асыруда. Бұл қалдықтарды дәстүрлі түрде көмуден энергия өндіру үшін ресурстар ретінде пайдалануға көшудің мысалы.

Жоба тәулігіне 2 мың тоннаға дейін қалдықты қайта өңдеп, 60 МВт дейін электр энергиясын өндіруді көздейді. Жобаны іске асыру полигондарға жіберілетін қалдықтардың көлемін азайтуға, қалаға экологиялық жүктемені төмендетуге, электр энергиясын өндіруді қамтамасыз етуге және халықаралық экологиялық талаптарға сәйкес келетін қалдықтармен жұмыс істеудің заманауи технологияларын енгізуге мүмкіндік береді.

Тау-кен металлургия кешенінде шикізат бағытынан жоғары өңделген өнімдерді жасауға көшу флагмандық бағытқа айналуда.

Қазақстан экономикалық парадигманы түбегейлі өзгертіп, ТМК бастапқы кен жеткізушісінен жоғары технологиялық металдар мен жоғары қосымша құны бар дайын бұйымдар өндірушісіне айналдыруда.

Жұмыс істеп тұрған кәсіпорындар жаңғыртылуда және жаңа зауыттар салынуда.

Балқашта құны 750 млрд теңге болатын «Qazaq Smelter» ЖШС мыс балқыту зауытын іске қосу жоспарлануда, ол таза катодты мыс өндірісін арттырып қана қоймай, сонымен қатар озық технологиялар есебінен аймақтағы зиянды шығарындыларды 12 есе азайтады.

Павлодар облысында салынып жатқан Ертіс гидрометаллургия комбинаты (600 млн доллар инвестиция) стратегиялық қолдау мәртебесін алды, ол мықты алтын концентраттарын өңдеу үшін автоклавты тотығу технологиясын енгізеді. Бұл жоба Қазақстанға таза алтын өндірісінің толық циклін ел ішінде жабуға мүмкіндік береді.

Басым бағыттардың бірі – көмірхимияны дамыту. Биыл Қарағанды облысында жылына 1 млн тонна өнім беретін заманауи металлургиялық кокс зауытын салу туралы келісім жасалды. Бұл жоба шикізатты жай экспорттаудан оны терең өңдеуге және жоғары қосымша құны бар өнімдер шығаруға көшу бағытына толық сәйкес келеді.

Барлық жобаларды жүзеге асыру Қазақстан экономикасының құрылымдық трансформациясын көрсетеді. Біз шикізат экспортына негізделген модельден заманауи өндірістерді құру, терең өңдеуді дамыту, цифрлық инфрақұрылымға негізделген модельге көшудеміз.

Дәл осындай тәсіл ұзақ мерзімді экономикалық өсімді қамтамасыз етеді, сапалы жұмыс орындарын құрады және елдің технологиялық егемендігін нығайтады.

Ұлттық цифрлық инвестициялық платформа

Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша Ұлттық цифрлық инвестициялық платформа (бұдан әрі – ҰЦИП) әзірленді, ол инвесторлар мен мемлекеттік органдар арасындағы тиімді және жедел өзара іс-қимылды, сондай-ақ инвестициялық бастамалар мен жобаларды ашық сүйемелдеуді қамтамасыз етуге бағытталған.

Бұл жүйе инвестициялық жобаларды сүйемелдеу жүйесін цифрландыруға мүмкіндік берді, бұл инвестициялық ахуалға оң әсер етеді.

Қазіргі уақытта ҰЦИП-да 106 трлн теңгеге жуық сомаға 3,5 мыңнан астам инвестициялық жобалар көрсетілген.

Цифрландырылған жүйе барлық мемлекеттік органдарға, ұлттық компанияларға әрбір жобаны тұрақты сүйемелдеуді қамтамасыз етуге және әрбір инвесторға жеке тәсілді ұсынуға мүмкіндік берді.

Нақты уақыт режимінде бұл процестің әрбір қатысушысы жобаны жүзеге асыру процесін бақылай алады, ал қажет болған жағдайда қажетті қызметтер тізімін жедел алуды қамтамасыз етуге көмектесе алады.

Бүгін қабылданған бастамалар мен шешімдер Қазақстанның дамыған экономикасын және ЖІӨ тұрақты өсуін қамтамасыз етеді.

Осыған дейін Қазақстанның инвестициялар үшін қауіпсіз өңір ретіндегі мәртебесін нығайтып келе жатқаны туралы жаздық.