Мизамшуақ: Күздің соңғы жылымығы нені білдіреді

Қазақ халқы табиғаттағы әрбір өзгерісті жіті бақылап, ауа райының құбылыстарына өзінше атау берген. Соның бірі — жаздың ыстығы басылып, алғашқы салқын түскеннен кейін қайтадан жылынатын кезең. Мизамшуақтың ерекшелігі де осында: бірнеше күн салқындағаннан кейін күн қайта жылынып, аспан ашылып, табиғат бір сәтке жазды еске түсіреді.

Әдетте мизамшуақ қыркүйектің соңғы күндері мен қазан айының алғашқы жартысында байқалады. Дегенмен оның нақты мерзімі жыл сайын ауа райының ерекшелігіне қарай өзгеріп отырады. Кей жылдары бұл кезең ұзаққа созылса, кейде қысқа уақытпен шектелуі мүмкін.

Мизамшуақ атауы қайдан шыққан?

«Мизамшуақ» сөзінің төркініне қатысты бірнеше түсінік бар. Қазақы ұғымда «мизам» деп күзде ауада қалықтап жүретін өрмекшінің жіңішке жібін, ақ үлпек тәрізді ұшпалы жіптерді атаған. Күн сәулесі түскенде мұндай өрмек жіптері алыстан анық байқалады.

Күздің жылы күндерінде далада осындай жіптердің көптеп ұшуы табиғаттың өзіндік белгісі ретінде қабылданған. Сондықтан «мизам» мен «шуақ» сөздерінің тіркесуі күздегі жылы, шуақты кезеңнің атауына айналған деген түсінік бар.

Мизамшуақтың табиғи ерекшелігі басқа халықтардың мәдениетінде де кездеседі. Мәселен, ағылшын тілінде бұл құбылыс Indian summer — «үнді жазы» деп аталады. Германияда күздің осындай жылы кезеңіне қатысты «кәрі әйелдердің жазы» деген атау кездессе, Италияда оны Әулие Мартинмен байланыстырады, яғни әр халық табиғаттағы бір құбылысты өз тұрмыс-тіршілігі мен дүниетанымына сай атаған.

Күздің соңғы шуағы

Мизамшуақ кезінде күндіз ауа райы біршама жылынады. Алайда таңертең және кешкі уақытта салқын сезіледі. Кейде түнде жаңбыр жауып немесе шөп басына шық түсіп, күн шыққан соң оның орнына жылы шуақ орнайды.

Қазақы танымда бұл кезең табиғаттың қыс алдындағы соңғы тынысы іспетті. Күннің жылынуы адамдарға сырттағы шаруаларды аяқтап, қыстың қамын жасауға мүмкіндік берген.

Бұрынғы кезде ауылдағы тіршілік те осы табиғи ырғаққа бейімделген. Әйелдер қысқа арналған азық-түлікті дайындап, жеміс-жидек пен көкөністі сақтауға әзірлеген. Ер адамдар қырдағы жұмыстарын аяқтап, жиналмай қалған егінді жинаған, отын-суын қамдаған, яғни мизамшуақ — жай ғана жылы ауа райы емес, қазақтың дәстүрлі шаруашылық күнтізбесінде өзіндік орны бар кезең.

Қысқа дайындықтың белгісі

Қазақ үшін табиғат пен адамның тұрмыс-тіршілігі бір-бірімен тығыз байланысты болған. Ата-бабаларымыз ауа райын қазіргі кездегідей метеорологиялық құралдар арқылы емес, қоршаған ортадағы өзгерістерге қарап болжаған.

Құстардың қимылына, малдың мінезіне, өсімдіктердің өзгерісіне, аспанның түсіне, желдің бағытына дейін назар аударған. Мизамшуақтың келуі де осындай табиғи белгілердің бірі ретінде қабылданған.

Халық арасында мизамшуақ кезіндегі ауа райына қарап алдағы күз бен қысқа қатысты түрлі болжамдар айтылған. Мәселен, осы кезең жылы әрі ашық болса, күздің кейінгі бөлігі салқын болады деген түсінік болған. Ал мизамшуақтың салқын немесе жауынды өтуіне қарай қазан мен қарашадағы ауа райын болжаған.

Әрине, мұндай болжамдар — ғылыми метеорологиялық болжам емес, халықтың ғасырлар бойы жинақтаған тәжірибесі мен табиғатты бақылауынан қалыптасқан дәстүрлі таным.

Мизамшуақ және халықтық күнтізбе

Қазақтың дәстүрлі күнтізбесінде жылдың әр кезеңі белгілі бір табиғи құбылыстармен байланыстырылған. Жаздың аптап ыстығы басылып, күн мен түннің ұзақтығы теңесе бастаған тұста табиғаттағы өзгерістер де айқын сезіледі.

Күзгі күн мен түннің теңелуі әдетте қыркүйектің 22-23 күндеріне сәйкес келеді. Осы уақыттан кейін түн ұзартып, күн қысқара бастайды. Ауа райы біртіндеп салқындап, өсімдіктердің өсуі баяулайды.

Бұл кезең ауыл шаруашылығы үшін де маңызды болған. Егін жинау жұмыстары аяқталып, малды жайылымнан қыстауға жақындату, қысқы жем-шөпті дайындау сияқты жұмыстар қарқын алған.

Сондықтан мизамшуақтың келуі табиғаттың ғана емес, адам тіршілігінің де жаңа кезеңге ауысқанын білдірген.

Халық нанымындағы мизамшуақ

Мизамшуаққа қатысты халық арасында түрлі наным-сенімдер мен ауа райын болжауға арналған белгілер қалыптасқан.

Мысалы, далада өрмекшінің торы мен жіптері көп байқалса, күздің жылы әрі ашық болатынына жорыған. Ал мизамшуақ кезінде аңшылық сәтті болса, аңшының ғана емес, оның отбасы мен малының да жыл бойы аман болатынына сенген.

Бұл кезең халық арасында қуаныш пен берекенің мезгілі ретінде де қабылданған. Ауыл шаруашылығының негізгі жұмыстары аяқталған соң ел-жұрт бір-біріне қонаққа барып, бас қосқан. Кей өңірлерде мизамшуақ кезінде үйлену тойларын өткізу жақсы ырым саналған.

Жаңа үйге көшуге де осы кезеңді қолайлы санаған халықтық түсініктер бар. Мұндай нанымдардың барлығы адамның табиғат ырғағымен бірге өмір сүргенін көрсетеді.

Мизамшуақ — табиғаттың ескертуі

Ата-бабаларымыз үшін табиғаттағы әрбір өзгерістің өзіндік мәні болған. Ал мизамшуақ — қыс алдындағы соңғы жылы кезең ретінде ерекше назар аударған құбылыстардың бірі.

Күннің қайта жылынуы адамдарға табиғаттың әлі де бірер күнге мүмкіндік беріп тұрғанын аңғартқан. Сондықтан осы уақытта қысқа қажетті азық-түлік пен отынды дайындап, шаруаны аяқтауға асыққан.

Бүгінде ауа райын заманауи технологиялар арқылы алдын ала білуге мүмкіндік бар. Дегенмен халықтық күнтізбе мен табиғат белгілеріне қатысты ұғымдар ұлттық мәдениетіміздің маңызды бөлігі болып қала береді.

Мизамшуақ — осындай дәстүрлі танымның жарқын мысалы. Ол бір жағынан күздің соңғы шуақты күндерін білдірсе, екінші жағынан табиғаттың қысқа бет алғанын еске салатын кезең.

Астанадағы бүгінгі жаймашуақ күн де күздің осы бір ерекше сәтін сезінуге мүмкіндік беріп отыр. Салқын күндердің арасында төгілген күн шуағы — табиғаттың қыс алдындағы соңғы сыйындай.

Қазақтың «Қыстың қамын жаз ойла» деген сөзі де осындай табиғи кезеңдердің мәнін аңғартады. Мизамшуақ — жылылықты тамашалайтын ғана емес, алдағы суыққа қамданатын уақыт.

Бұған дейін алдағы үш күнде Қазақстанда 6°С-қа дейін суытатынын жазғанбыз.