Түркия көліктері неге Қазақстан нарығына шыға алмай отыр

Түркия автоөнеркәсібінің негізгі нарығы — Еуропа

Түркияның автомобиль өнеркәсібі тек отандық маркамен көлік шығарумен шектелмейді. Елдегі зауыттарда Renault, Fiat, Ford, Toyota, Hyundai және басқа да халықаралық компаниялардың автомобильдері құрастырылады. Өндірістің басым бөлігі Бурса, Коджаэли, Сакарья қалалары мен өзге де өнеркәсіп орталықтарында шоғырланған. Бұл өңірлерде автомобиль зауыттарымен қатар, оларға қажетті бөлшектер мен жабдықтар шығаратын кәсіпорындар желісі қалыптасқан.

Түркия автоөнеркәсібінің дамуына шетелдік инвестиция, жергілікті өндіріс орындарының әлеуеті, дамыған инфрақұрылым және Еуропа нарығына шығу мүмкіндігі ықпал етті. Әсіресе 1996 жылдан бері өнеркәсіп тауарларына қатысты қолданыстағы Еуропалық одақпен кедендік одақ елдің автомобиль өндірісін еуропалық нарықпен тығыз байланыстырды. Соның нәтижесінде Түркияда құрастырылатын көліктердің көбі әуел бастан еуропалық тұтынушылардың сұранысына сай жасалып, халықаралық брендтердің атауымен сатылымға шығарылады.

Бұл бағыттың Түркия экономикасы үшін қаншалықты маңызды екенін 2025 жылғы көрсеткіштерден байқауға болады. Түркия автомобиль өнеркәсібі экспорттаушылары қауымдастығының мәліметінше, былтыр елдің автомобиль өнімдері экспорты 11,6 пайызға өсіп, 41,5 миллиард долларға жеткен. Шетелге сатылған тауарлардың қатарында жеңіл және жүк көліктері, автобустар, шағын автобустар, сондай-ақ автомобиль бөлшектері мен қосалқы жабдықтар бар. Яғни Түркия дайын көліктерді ғана емес, басқа елдердің автомобиль зауыттарына қажетті өнімдерді де экспорттайды.

Түркия автомобиль өнімдерін ең көп сатып алатын елдердің қатарында Германия, Франция, Ұлыбритания, Испания және Италия бар. 2025 жылы Германияға экспорт көлемі шамамен 6,6 миллиард долларды, Францияға 5,1 миллиард долларды, ал Ұлыбританияға 4,2 миллиард долларды құраған. Жалпы, Түркияның автомобиль өнімдерін сатып алатын он ірі елдің басым бөлігі Еуропада орналасқан. Бұл түрік автоөнеркәсібінің ең алдымен еуропалық нарыққа бағытталғанын көрсетеді.

Түркияның өз автомобиль бренді

Түркия халықаралық компаниялардың көліктерін құрастырумен ғана шектелмей, өз автомобиль брендін дамытуға да кірісті. Осы мақсатта TOGG компаниясы құрылды. Түрік зауыттарында шығарылатын шетелдік маркалардан айырмашылығы, TOGG елдің өз атынан әлемдік нарыққа ұсынатын дербес технологиялық өнімі болуға тиіс.

Компания электромобильдер шығаруға және заманауи цифрлық технологияларды енгізуге басымдық беріп отыр. Өйткені автомобиль нарығында қалыптасқан талаптар өзгеріп, дәстүрлі өндірушілердің бұрынғы артықшылықтары біртіндеп маңызын жоғалтып келеді. Түркия осы мүмкіндікті пайдаланып, электромобиль нарығынан өз орнын алуды көздейді. Сонымен қатар бұл бастама елде аккумулятор өндірісін, бағдарламалық қамтамасыз ету мен автомобиль электроникасын дамытуға жол ашады.

Дегенмен отандық жобаны халықаралық деңгейде танымал брендке айналдыру оңай емес. Сапалы әрі заманауи көлік шығару — соның алғашқы қадамы ғана. Сатып алушылар үшін автомобильдің бағасы қолжетімді болуы, кепілдік берілуі, техникалық қызмет көрсету орталықтарының жұмыс істеуі және бірнеше жылдан кейін де қажетті қосалқы бөлшектердің табылуы маңызды. Сондықтан TOGG көліктерінің Түркияда сұранысқа ие болуы олардың Қазақстан нарығында да бірден кең таралатынын білдірмейді.

Қытай автокөліктерімен бәсеке күшейді

Соңғы жылдары Түркияның автомобиль нарығында Қытай өндірушілерімен бәсеке барған сайын күшейіп келеді. BYD, Chery, MG және басқа да компаниялар бензинмен жүретін көліктерден бастап гибридтер мен электромобильдерге дейін түрлі үлгілерді ұсынып отыр. Оның үстіне Қытай автомобильдерінің бағасы көбіне дәстүрлі өндірушілердің өнімдерінен төмен. Қытай компаниялары аккумулятор өндірісі, автомобильді көп көлемде шығару және электрондық жүйелерді жетілдіру жағынан да айтарлықтай басымдыққа ие.

Мұндай жағдайда Түркия бір жағынан ішкі нарығын арзан импорттан қорғауға, екінші жағынан шетелдік компанияларды ел аумағында автомобиль шығаруға ынталандыруға кірісті.

Атап айтқанда, 2024 жылғы маусымда Түркия билігі Қытайдан әкелінетін бензинді және гибридті жеңіл автомобильдерге қосымша кедендік баж салығын енгізді. Оның мөлшері көліктің кедендік құнының 40 пайызы немесе әр автомобиль үшін кемінде 7 мың доллар болып белгіленді. Екі соманың қайсысы жоғары болса, сол қолданылады. Бұл шешім жергілікті өндірісті қолдауға және автомобиль саласына инвестиция тартуға бағытталған.

Нәтижесінде Қытайдан дайын күйінде жеткізілетін көліктер қымбаттап, Түркия аумағында жұмыс істейтін өндірушілер үшін тиімді жағдай қалыптасады.

Сонымен қатар Анкара Қытай компанияларының өздерін Түркияда зауыт ашуға шақырып отыр. Мәселен, 2024 жылы BYD ел аумағында құны шамамен 1 миллиард доллар болатын автомобиль зауытын салу жоспарын жариялады. Маниса қаласында бой көтеруі тиіс кәсіпорын жылына 150 мыңға дейін көлік шығаруға есептелген. Жоба жүзеге асса, Түркияның электромобильдер мен гибридті көліктер өндірісіндегі мүмкіндігі кеңейе түспек.

Осылайша Түркия дайын автомобильдердің импортына шектеу қоя отырып, шетелдік өндірушілерді өз аумағында зауыт ашуға ынталандырып отыр. Бұл елге автомобиль құрастыратын өндіріс орны ретінде ғана емес, жаңа технологиялар дамыған өңірлік орталық ретінде де танылуға мүмкіндік береді.

Түркия көліктері Қазақстанда неге сирек кездеседі?

Бір қарағанда, Қазақстан Түркияның автомобиль экспортын кеңейтуге қолайлы нарық болып көрінеді. Екі елдің саяси және экономикалық байланысы тығыз, түрік компаниялары Орталық Азияда белсенді жұмыс істейді. Түркия мен Орталық Азия арасындағы көлік қатынасы да біртіндеп дамып келеді. Дегенмен автомобиль нарығының қалыптасуына елдер арасындағы дипломатиялық байланыстар ғана әсер етпейді.

Түркия автоөнеркәсібінің негізгі ерекшелігі — елде шығарылатын көліктердің басым бөлігі халықаралық брендтерге тиесілі. Сондықтан сатып алушылар автомобильдің Түркияда құрастырылғанын біле бермейді. Ал елдің төл бренді TOGG әзірге халықаралық нарықта кең таралып, Қазақстан тұтынушыларына жақсы таныла қойған жоқ.

Екінші себеп — көлік жеткізу және дилерлік қызмет көрсету жүйесі. Автомобильдерді көп көлемде сату үшін оларды тұрақты жеткізіп отыру, қосалқы бөлшектермен қамтамасыз ету, техникалық қызмет көрсететін мамандар даярлау және кепілдік бойынша қызмет көрсету жүйесін қалыптастыру қажет. Түркия зауыттары негізінен Еуропа нарығына жұмыс істейтіндіктен, Қазақстан әзірге олардың экспорттық жоспарында маңызды орын алып отырған жоқ. Бұған көліктерді тасымалдау шығындары мен Қазақстан нарығында орныққан өндірушілердің баға жағынан бәсекелестігі де әсер етеді.

Үшінші себеп — нарықтағы автомобиль таңдауы. Қытай компаниялары Қазақстанда кроссоверлерден бастап гибридтер мен электромобильдерге дейін түрлі үлгілерді белсенді ұсынып отыр. Корея мен Жапония көліктері тұтынушылардың сеніміне ие болса, Ресейде шығарылатын автомобильдердің де нарықта өз орны бар. Мұндай жағдайда түрік өндірушілеріне тек баға жағынан ғана емес, сатып алушылардың қалыптасқан талғамы, несие шарттары, көліктің кейінгі нарықтағы құны және қосалқы бөлшектердің қолжетімділігі бойынша да бәсекелесуге тура келеді.

БҰҰ-ның халықаралық сауда жөніндегі деректер базасындағы мәліметтерді Дүниежүзілік банк жинақтаған. Соған сәйкес, 2025 жылы Қазақстанның көлік құралдары мен олардың бөлшектерін қамтитын тауарлар тобы бойынша импорты шамамен 7,4 миллиард долларды құраған. Оның ішінде Түркиядан жеткізілген өнімдердің құны небәрі 37,4 миллион доллар болған. Бұл санатқа жеңіл автомобильдермен қатар, басқа да көлік түрлері мен олардың бөлшектері кіретіндіктен, аталған көрсеткішті Түркияда шығарылған автомобильдердің нақты сатылым көлемі деп қабылдауға болмайды. Дегенмен бұл деректер Қазақстанның автомобиль саудасында Түркияның үлесі әзірге өте аз екенін көрсетеді.

Түркияның Қазақстан нарығындағы мүмкіндіктері қандай?

Екі елдің автомобиль өнеркәсібі саласындағы ынтымақтастығын кеңейтуге мүмкіндік бар. Бірақ ол үшін Түркиядан дайын көліктерді көптеп әкелу міндетті емес. Түрік компаниялары Қазақстанға коммерциялық көліктер, автобустар, автомобиль бөлшектері мен жабдықтар жеткізу арқылы нарықтағы орнын нығайта алады. Сондай-ақ жекелеген көлік үлгілерін бірлесіп құрастыру және оларға техникалық қызмет көрсету бағытында ортақ жобаларды жүзеге асыруға болады.

Түркия, Кавказ, Каспий өңірі мен Қазақстан арасындағы көлік дәліздерінің дамуы да жаңа мүмкіндіктерге жол ашады. Дегенмен тасымал қатынасының жақсаруы автомобильдерге деген сұранысты өздігінен арттырмайды. Ол үшін бағасы мен сапасы жағынан бәсекеге қабілетті көліктер ұсынылып, баға саясаты тұтынушыларға түсінікті болуы және өндірушілер сатып алушылар алдындағы міндеттемелерін ұзақ мерзім бойы орындауы қажет.

Қазақстан үшін Түркия автомобиль жеткізуші ел ғана емес, қосалқы бөлшектер өндіру, коммерциялық көлік шығару және құрастыру кәсіпорындарын ашу бағытындағы өнеркәсіптік серіктеске де айнала алады. Бірақ Қазақстан нарығындағы үлесін арттыру үшін түрік компаниялары бәсекеге қабілетті көліктер ұсынып, техникалық қызмет көрсету жүйесін дамытып, өңірде ұзақ мерзімді жұмыс істеу жоспарын қалыптастыруы керек. Түркияның қуатты автомобиль өнеркәсібі Орталық Азия нарығында қаншалықты кеңінен таныла алатыны осы қадамдарға байланысты болмақ.