Реформаның негізгі бағыттары туралы ҚР БҚДА төрағасы Марат Омаров Алматы қаласында өткен XVI Қазақстандық заң форумында (Kazakhstan Legal Forum 2026) айтып берді.
Бәсекелестік саясатын одан әрі жетілдірудің негізіне ЭЫДҰ-ның Қазақстанның бәсекелестік заңнамасы мен саясатына жүргізген Екінші сараптамалық шолуы алынды. Оның қорытындысы бойынша халықаралық сарапшылар 67 ұсыным әзірледі. Агенттік олардың ішінен 23 негізгі ұсынымды қолдап, заңнамалық және институционалдық өзгерістер пакетін әзірледі.
— Сарапшылар Қазақстандағы қолданыстағы монополияға қарсы режимде белгілі бір дәрежеде «жұмсақ құқыққа» қарай ауытқу қалыптасқан деген қорытындыға келді. Бұл жазалаудың тежеуші әсерін — deterrent effect деп аталатын факторды әлсіретеді. Соңғы жылдары БҚДА превентивтік тетіктерді — хабарламаларды, алдын ала ескертулерді, комплаенсті белсенді түрде дамытты. Біз бизнеспен тікелей диалог жүргізу айларға созылатын сот процестерінсіз тәртіпті тезірек орнатуға мүмкіндік береді деп санадық. Алайда ЭЫДҰ-ның шолуы мұндай тәсілдің кері жағын көрсетті. Тежеуші фактор іс жүзінде жойылды. Бүгінде компания бірінші рет бұзушылық жасаған жағдайда қатаң санкцияларға тартылмайтынын, тек істі ерікті түрде және айтарлықтай салдарсыз жабуға мүмкіндік алатынын түсінеді, — деді Марат Омаров.
Осыған байланысты жүргізіліп жатқан өзгерістердің негізгі бағыттарының бірі монополияға қарсы тергеп-тексерулерді жетілдіру болады. Заң жобасында тергеп-тексерудің негізгі мерзімін үш айдан тоғыз айға дейін ұзарту және оны тағы үш айға ұзарту мүмкіндігі көзделген. Бұл дәлелдемелік базаны жинау және экономикалық талдау жүргізу мүмкіндіктерін кеңейтуге мүмкіндік береді.
Сондай-ақ Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекске бұзушының жылдық кірісінің 0,5 пайызы мөлшерінде айналымға байланысты айыппұлдарға көшуге бағытталған түзетулер әзірленді. Тағы бір өзгеріс жауапкершіліктен босату бағдарламасы — Leniency-ге қатысты. Өтініш берілгенге дейін Агенттікте картель туралы ақпараттың болмауы туралы талапты, сондай-ақ келтірілген залалды толық көлемде алдын ала өтеу міндетін алып тастау ұсынылады. Картельді ерікті түрде ашып, бұзушылықты мойындаған бірінші қатысушы жауапкершіліктен толық иммунитет ала алады.
БҚДА сондай-ақ хабарламалар қолданылатын бұзушылықтар тізбесін қысқартуды және қайталама бұзушылық мерзімін бір жылдан екі жылға дейін ұлғайтуды ұсынады. Осы кезеңде бұзушылықтың қайталануы тергеп-тексеру жүргізуге негіз болады. Жоғары шоғырланған нарықтарда хабарламаларды қолдануды алып тастау ұсынылады.
Өзгерістердің едәуір бөлігі Алтыншы монополияға қарсы пакетке біріктірілді. Заң жобасының Үкіметтік редакциясы алты блокты қамтиды: тергеп-тексерулер, комплаенс және монополияға қарсы аудит, экономикалық шоғырлану, тауар нарықтарын талдау, мемлекет иелігінен алу және ұжымдық талап-арыздар.
Конституциялық реформадан кейін заң жобасы Құрылтайдың қарауына беріліп, онда жаңа жұмыс тобы құрылды.
– Алтыншы пакеттің логикасы — назарды постфактум жазалаудан превенцияға, құқық қолданудың болжамдылығына және, ең бастысы, тұтынушылар үшін келтірілген зиянды нақты өтеуге ауыстыру. Біз заң бұзудың тиімсіз болатындай ашық әрі түсінікті ойын ережелерін қалыптастыруға ұмтыламыз, — деді БҚДА басшысы.
Тергеп-тексерулерді жетілдіру аясында оларды жүргізудің жеке әдістемесін бекіту ұсынылады. Онда құқық бұзушылық белгілері, ақпарат көздері және дәлелдемелердің түрлері бекітіледі. Сонымен қатар бәсекелестік заңнамасын қолданудың бірыңғай тәсілдерін қалыптастыру үшін құқық қолдану практикасын жыл сайын жинақтау көзделеді.
Превентивтік тетіктерді күшейту үшін монополияға қарсы аудит енгізу ұсынылады. Бизнес сыртқы сарапшыларды тарта отырып, бұзушылық белгілерін өз бетінше анықтап, оларды жойып, жауапкершілікке тартылу тәуекелінсіз бұл туралы Агенттікке хабарлай алады. Бұзушылыққа жол берген компаниялар үшін міндетті монополияға қарсы комплаенс енгізу көзделеді.
Заң жобасының алтыншы блогы бәсекелестікті қорғау саласында ұжымдық талап-арыздар институтын енгізуді көздейді. Мұндай талап-арызды беруге Агенттіктің шешімі немесе монополияға қарсы іс бойынша заңды күшіне енген сот актісі негіз болуы тиіс. Қаржылық қызметтер мен бағалы қағаздар нарығы бұл тетіктің қолданылу аясынан шығарылады. Сот шығындарын талап-арыз бастамашысына жүктеу, ал зардап шеккен тұлғаларға өтемақыны растайтын құжаттар негізінде жауапкердің төлеуі ұсынылады.
Сонымен қатар Агенттік жаңа цифрлық нарықтарды реттеу тәсілдерін пысықтауда. Ұсыныстардың қатарында сауда желілері мен цифрлық платформалардың үстем жағдайын айқындаудың арнайы критерийлерін белгілеу, монополиялық нарықтардағы динамикалық баға белгілеуді реттеу және монопсония шегін 35 пайызға дейін төмендету бар. Цифрлық платформаларға қатысты пайдаланушылар, сатушылар саны және кіріс көлемі көрсеткіштерінің жиынтығын ескеру ұсынылады.
БҚДА өз қызметіне де цифрлық құралдарды енгізуде. Тауар нарықтарын талдауды, тергеп-тексерулерді, экономикалық шоғырлану рәсімдерін және сот процестерін қамтитын Antitrust ақпараттық жүйесі өнеркәсіптік пайдалануға енгізілді. Агенттік тарифтік сараптама жүргізуге, сатып алулардағы картельдерді анықтауға және нормативтік құқықтық актілерді талдауға арналған үш мамандандырылған жасанды интеллект шешімін қолданады.