Бұл жұмыстың ауқымын бюджет көлемінен де көруге болады. 2026 жылы халықты әлеуметтік қорғауға республикалық бюджет шығыстарының шамамен 27 пайызы бағытталған. Бұл көрсеткіш әлеуметтік қорғауға мемлекеттік шығыстардың төрттен бірінен үштен біріне дейін бөлетін ЭЫДҰ-ның көптеген елдерінің деңгейімен салыстыруға келеді.
Әлеуметтік төлемдерге жұмсалатын шығын бірнеше жылдан бері өсіп келеді. 2016 жылдан бері Қазақстанда әлеуметтік төлемдерге 40,1 триллион теңге бағытталған. Бұл қаражаттың негізгі бөлігі республикалық бюджеттен бөлінді.
Осы кезеңде ең жылдам өскен төлемдер — Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорынан берілетін төлемдер. Олардың көлемі шамамен 6,5 есе артты. Қор жұмыс істейтін азаматтарға төлем жасайды. Сондықтан оның өсуі әлеуметтік сақтандыру жүйесінің ауқымы кеңейіп келе жатқанын көрсетеді.
Бала туған сәттен бастап қолдау
Отбасының мемлекеттік қолдау жүйесімен алғашқы кездесуі бала дүниеге келген сәттен басталады.
Бірінші, екінші және үшінші бала туған кезде мемлекет біржолғы 164 350 теңге төлейді. Төртінші және одан кейінгі бала туған жағдайда біржолғы төлем 272 475 теңгеге дейін артады. Яғни бала саны көбейген сайын біржолғы жәрдемақы да ұлғаяды.
Қазақстандағы бұл төлемнің көлемін көрші елдермен салыстырғанда айырмашылық анық байқалады. Қырғызстанда бала туған кезде шамамен 21 500 теңге төленеді. Бұл Қазақстандағы төлемнен бірнеше есе аз.
Өзбекстанда төлем шамамен 29 700 теңге және ең төменгі жалақы мөлшерімен байланысты. Тәжікстанда жүйе өзгеше құрылған: ең жоғары төлем бірінші балаға беріледі, ал кейінгі әр балаға төленетін сома азаяды. Осылайша, бірінші бала туған кезде Қазақстандағы отбасы бұл салыстыруға енгізілген Орталық Азия елдерінің кез келгеніндегі отбасына қарағанда көбірек біржолғы төлем алады. Ал төртінші бала туған кезде айырмашылық одан әрі ұлғая түседі.
Ресейде бала туған кезде отбасының табысына қарамастан шамамен 98 мың теңге төленеді. Беларусь пен Арменияда төлем көлемі жоғарырақ, әсіресе екінші және одан кейінгі балалар үшін. Дегенмен валюталардың сатып алу қабілеті әртүрлі болғандықтан, бұл сомаларды тікелей салыстыру қиын.
Грузияда бала туған кезде бірыңғай жәрдемақы қарастырылмаған. Шамамен 90 435 теңге көлеміндегі біржолғы төлемді тек әлеуметтік тұрғыдан осал отбасылар алады. Бұдан бөлек, муниципалитеттер де қосымша төлемдер тағайындай алады.
ЭЫДҰ елдерінің көпшілігінде бала туған кезде біржолғы төлем мүлде қарастырылмаған. Германия, Швеция, Канада және Ұлыбритания тұрақты түрде ай сайын төленетін жәрдемақыларға басымдық береді.
Франциядағы біржолғы төлем алғашқы қарағанда Қазақстандағы төлемнен жоғары — шамамен 670 мың теңге. Алайда оны табысы белгіленген шектен төмен отбасылар ғана ала алады.
Осыған ұқсас талап Польшада да бар: біржолғы жәрдемақы отбасының табысына байланысты. Финляндияда ата-аналар ақша немесе мемлекет ұсынатын жаңа туған нәрестеге арналған арнайы жиынтықтың бірін таңдай алады. Ақшалай нұсқаның көлемі шамамен 114 мың теңге.
Қазақстанда бала тууға берілетін біржолғы төлемді отбасының табысына қарамастан барлық отбасы алады. Яғни ата-аналар бұл қаражатты табыс деңгейіне қарамастан алатынына сенімді.
Бала күтіміне арналған ай сайынғы төлем
Біржолғы төлемнен кейін қазақстандық отбасы ай сайынғы қолдау жүйесіне көшеді.
Жұмыс істемейтін аналарға бала бір жарым жасқа толғанға дейін бюджеттен күтім бойынша жәрдемақы төленеді. Бірінші бала үшін оның мөлшері 24 912 теңгеден басталады. Әрбір келесі бала туған сайын төлем мөлшері артады. Ал жұмыс істейтін әйелдер Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорынан төлем алады. Оның көлемі ананың табысына қарай есептеледі. Орта есеппен бұл төлем айына шамамен 87 мың теңге.
Бұл төлем болашақ зейнетақыға да әсер етеді. Бала күтімі кезеңінде мемлекет ана үшін міндетті зейнетақы жарналарын субсидиялайды. Осылайша, жұмыстағы үзіліс оның зейнетақы жинақтарында бос кезеңнің қалыптасуына әкелмейді.
Тәжікстан, Қырғызстан және Әзербайжанда мұндай сақтандыру тетігі жоқ. Қырғызстанда бала күтіміне айына шамамен 6,8 мың теңге төленеді.
Тәжікстанда бала бір жарым жасқа толғанға дейінгі жәрдемақы айына шамамен 9 500 теңгені құрайды. Өзбекстанда осыған ұқсас төлем жұмыс істейтін ата-аналар мен аз қамтылған отбасыларға тағайындалады.
Беларусьте бала күтіміне арналған жәрдемақы үш жасқа дейін төленеді. Бірінші бала үшін оның мөлшері айына шамамен 80 мың теңге.
Грузияда бала күтіміне арналған әмбебап жәрдемақы жоқ. Әлеуметтік тұрғыдан осал отбасылар әр балаға айына 36 174 теңге көлемінде көмек алады.
Еуропа елдерінде бала күтіміне арналған төлем көбіне ата-ананың бұрынғы табысына негізделеді. Германияда бала туғанға дейін табысы болмаған ата-аналар да Elterngeld бағдарламасы бойынша айына кемінде шамамен 163 мың теңге алады.
Финляндияда баланы үйде күтімге арналған жәрдемақы бірінші бала үшін айына 204 мың теңгеге дейін жетеді. Швецияда бала күтіміне байланысты демалыс кезінде ата-ананың табысының басым бөлігі сақталады.
Алайда Еуропадағы төлемдер сол елдердегі баға мен жалақы деңгейіне есептелгенін ескеру қажет. Сондықтан оларды Қазақстандағы сомалармен тікелей салыстыруға болмайды.
Көпбалалы отбасыларға қолдау
Қазақстандағы әлеуметтік қолдау жүйесінде көпбалалы отбасылардың орны ерекше.
Төртінші баладан бастап отбасы табысына қарамастан жеке ай сайынғы жәрдемақы алады. Төрт баласы бар отбасыға 69 330 теңге төленеді. Жеті баласы бар отбасы үшін жәрдемақы көлемі 121 360 теңгеге жетеді. Сегізінші және одан кейінгі әр балаға қосымша 17 300 теңгеден төленеді. Осылайша, отбасындағы бала саны артқан сайын жалпы жәрдемақы көлемі де өседі.
Барлық сома алдын ала белгіленген. Бұл көпбалалы отбасыларға ай сайын қанша қаражат алатынын нақты жоспарлауға мүмкіндік береді.
Көрші елдердегі модель өзгеше. Тәжікстан мен Өзбекстанда көпбалалы отбасыларға көмек негізінен аз қамтылған отбасыларға ғана тағайындалады және оның көлемі шамамен 4,1 мыңнан 41,1 мың теңгеге дейін өзгереді. Қырғызстанда да отбасыларға берілетін көмек табыс деңгейіне байланысты.
Ресей мен Беларусь басқа модельді таңдаған. Бұл елдерде біржолғы отбасылық капитал қарастырылған. Ресейде бірінші балаға берілетін ана капиталы шамамен 2,5 миллион теңгені құрайды. Алайда бұл қаражатты кез келген мақсатқа жұмсауға болмайды: көбіне тұрғын үй мен білім алуға пайдаланылады.
Қазақстандағы модель көпбалалы отбасыларға ай сайын тұрақты табыс береді. Балалар саны көп отбасы үшін мұндай тұрақтылық төлем көлемінің өзі сияқты маңызды.
Еуропа елдерінде де әр балаға жәрдемақы төлеу кең таралған. Швеция мен Финляндияда келесі бала туған сайын төлем көлемі артады. Польшада кәмелетке толғанға дейін әр балаға ай сайын шамамен 95 мың теңге төленеді.
Грузияда көпбалалы отбасыларды қолдау отбасының әлеуметтік осалдық рейтингіне байланысты. Көмек электр энергиясына берілетін жеңілдіктерді, тұрғын үймен қамтамасыз ету бағдарламаларын, аз қамтылған отбасыларға арналған жәрдемақыны және муниципалдық төлемдерді қамтиды.
Көпбалалы аналарға мемлекеттік марапаттар
Қазақстанда көпбалалы аналар мемлекеттік наградалармен де марапатталады. Наградаға қоса ай сайынғы төлем беріледі.
«Күміс алқа» иегерлеріне ай сайын 27 680 теңге төленеді. «Алтын алқа», сондай-ақ «Батыр ана» атағын алған әйелдер ай сайын 32 005 теңге алады.
Мұндай марапаттық төлемдер бұрынғы Кеңес Одағы елдерінің бірқатарында сақталған, алайда әр мемлекеттің өз жүйесі бар.
Қырғызстанда «Батыр ана» атағын алған әйелдерге ай сайын шамамен 16 мың теңге төленеді. Беларусьте «Ана ордені» үшін біржолғы төлем қарастырылған.
Арменияда ата-ана даңқы медалі шамамен 118 мың теңге көлеміндегі ай сайынғы төлемге негіз болады. Алайда бұл марапат өте сирек беріледі: бірнеше жыл ішінде оны шамамен он шақты отбасы алған.
Ресейде «Батыр ана» атағын алған әйелдерге біржолғы шамамен 4,8 миллион теңге төленеді. Ал Германия, Франция, Швеция және Финляндияда осындай мемлекеттік марапаттар үшін ақшалай төлем қарастырылмаған.
Мүгедектігі бар баланы тәрбиелеп отырған отбасыларға көмек
Қазақстандағы тағы бір маңызды қолдау шарасы — мүгедектігі бар баланы тәрбиелеп отырған отбасыларға арналған жәрдемақы.
Мұндай баланы тәрбиелеп отырған адамға мемлекет ай сайын 81 870 теңге төлейді. Төлем мөлшері күнкөріс деңгейімен байланысты болғандықтан, ол аталған көрсеткіш өскен сайын бірге артады.
Бұл механизмнің практикалық маңызы зор. Мүгедектігі бар балаға тұрақты күтім қажет болғандықтан, ата-ананың толық жұмыс күнімен еңбек ету мүмкіндігі шектелуі мүмкін. Мұндай жағдайда жәрдемақы отбасы табысының тұрақты бөлігіне айналады.
Бұл бағытта да Қазақстан көрші елдердегі көрсеткіштерден жоғары деңгейде тұр. Ресейде осыған ұқсас төлем шамамен 49 700 теңге. Беларусь пен Қырғызстандағы төлемдер де төмен.
Германия мен Швецияда көмек баланың күтімге қаншалықты мұқтаж екеніне қарай есептеледі. Германиядағы Pflegegeld жәрдемақысы айына 535 мың теңгеге дейін жетуі мүмкін, ал Швециядағы төлем бұдан да жоғары.
Қазақстандағы отбасыларды қолдау жүйесі
Орталық Азияның салыстырылған елдері арасында Қазақстан балалы отбасыларға арналған жәрдемақылардың бірнеше түрі бойынша жоғары төлемдер ұсынады.
Қазақстанның ерекшелігі — әлеуметтік қолдаудың бірнеше тетігінің қатар жұмыс істеуінде. Олардың қатарында бала туған кездегі біржолғы төлем, бала күтіміне арналған жәрдемақы, жұмыс істейтін ата-аналарға әлеуметтік сақтандыру төлемдері, табысқа қарамастан көпбалалы отбасыларға берілетін жәрдемақы және мүгедектігі бар баланы тәрбиелеп отырған адамдарға арналған төлем бар.
Кейбір тетіктер, атап айтқанда, бала күтіміне байланысты әлеуметтік сақтандыру төлемі және табыс деңгейін есепке алмай көпбалалы отбасыларға берілетін жәрдемақы көрші мемлекеттердің кейбірінде мүлде жоқ.
Жалпы алғанда, Қазақстан балалы отбасыларды қолдаудың кең ауқымды жүйесін қалыптастырған. Оның жекелеген бағыттарындағы мемлекеттік кепілдіктер дамыған мемлекеттерде қолданылатын қолдау тетіктеріне ұқсас.
Бұл жүйе отбасының өміріндегі бірнеше кезеңді — бала туған сәттен бастап оның күтіміне, көпбалалы отбасы мәртебесіне және ерекше күтімді қажет ететін бала тәрбиесіне дейін — қамтиды.
Айта кетейік, Үкімет қаулысымен жәрдемақылар тізбесін және оларды тағайындау, төлеуді тоқтата тұру, қайта бастау және тоқтату шарттары, сондай-ақ жерлеуге арналған біржолғы төлемді тағайындау шарттары бекітілді.