$35 млрд: Қазақстан көлік инфрақұрылымына қомақты инвестиция салу арқылы Орта дәлізді дамытпақ

Ақорда баспасөз қызметіне сілтеме жасап, Kazinform ақпарат агенттігі жариялаған Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың мәлімдемесіне сәйкес, бұл жаңа автомагистраль шекарадағы өткізу пункттері мен Ақтау және Құрық Каспий порттары арасындағы тікелей қатынасты қамтамасыз етеді, осылайша Қытай мен Еуропаны байланыстыратын алтын көпірге айналады. Құрылыс аяқталғаннан кейін бұл бағыт жүк тасымалдау қашықтығын шамамен 1 000 шақырымға, ал жеткізу уақытын үш күнге дейін қысқартады.

Жоба Қазақстанның теміржолдарға, автомобиль жолдарына, порттарға, әуежайларға және цифрлық логистикалық жүйелерге тұрақты инвестиция салу арқылы көлік желісін жаңғыртуға бағытталған ауқымды бағдарламасының бір бөлігі. Қазақстан Қытаймен әлемдегі ең ұзын үздіксіз құрлық шекарасына ие және Каспий теңізіне тікелей шыға алады. Осы арқылы ел 3 миллиардтан астам адам тұратын нарықтарды өзара байланыстырады. Соңғы жеті жылда Қазақстан халықаралық сауданың өсіп келе жатқан көлемін қолдау және Еуразиялық жеткізу тізбектерінің тұрақтылығын арттыру мақсатында көлік инфрақұрылымына шамамен $35 млрд инвестиция салды.

Әлемдік өндірушілер мен логистикалық компаниялар әртараптандырылған сауда бағыттарын белсенді түрде іздей бастаған тұста, Орта дәліз перспективалы балама бағыттан Азия мен Еуропа арасындағы ең қарқынды дамып келе жатқан құрлықтық маршруттардың біріне айналды. Соңғы жеті жылда дәліз бойынша жүк тасымалдау көлемі бес есеге өсіп, 2025 жылы 4,5 млн тоннадан асты, ал контейнерлік тасымал көлемі шамамен 77 000 TEU-ге жетті. Қазақстан мен оның өңірлік серіктестері 2029 жылға қарай жылдық өткізу қабілетін 300 000 TEU-ге дейін арттыруды мақсат етіп отыр.

Негізгі тірек: теміржол желісін кеңейту және цифрлық трансформация

Соңғы инвестициялар дәліздің өткізу қабілетін айтарлықтай арттырды. Ұзындығы 836 шақырым «Достық-Мойынты» магистралінің екінші жолы құрылысының аяқталуы – құны шамамен $1 млрд болатын жоба – өткізу қабілетін тәулігіне 12 пойыз жұбынан 60 пойыз жұбына дейін арттыруға және жүк пойыздарының орташа жылдамдығын тәулігіне 800-ден 1 500 шақырымға дейін жеткізуге мүмкіндік берді. Бұл көрсеткіштің 87,5%-ға жақсарғанын білдіреді.

Алматыны айналып өтетін ұзындығы 75 шақырымдық жаңа теміржол желісіне Азия инфрақұрылымдық инвестициялар банкі (AIIB) мен Халықаралық қаржы корпорациясын (IFC) қоса алғанда, көпжақты қаржы институттары арқылы шамамен $300 млн инвестиция тартылды. Жаңа желі теміржол торабындағы жүктемені азайтып, транзит уақытын 24 сағатқа дейін қысқартуға мүмкіндік берді.

Сондай-ақ ұзындығы 300 шақырым «Аягөз-Бақты» теміржолының құрылысы жүргізілуде. Ол Қытаймен шекара арқылы өтетін үшінші теміржол өткелін қалыптастырып, жылдық өткізу қабілетін бірнеше миллион тоннаға ұлғайтады. «Қорғас-Шығыс қақпасы» құрғақ портында инфрақұрылымды кеңейту және операцияларды автоматтандыру жылдық жүк өңдеу қуатын 372 000 TEU-ге дейін арттырып, оның Орталық Азиядағы ең ірі құрғақ порт ретіндегі мәртебесін нығайтты.

Инфрақұрылымға инвестиция салу мен көлік саласын цифрландыру жұмыстары қатар жүргізілуде. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан Президентінің ресми сайтында жарияланған мәлімдемесіне сәйкес, еліміз халықаралық жүк тасымалы үшін «бірыңғай цифрлық экожүйе құруда». Бұл қазіргі таңда жаһандық желілер арқылы ақпарат алмасу жылдамдығына ілесуге мүмкіндік береді.

Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) теміржол операцияларын цифрландыру Орта дәліздің жаһандық бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етуде аса маңызды екенін атап көрсетті. Интеграцияланған кеден жүйелері мен шекарадан өту бойынша «бір терезе» қағидаты кедендік рәсімдеу уақытын қысқартып, Қытайдағы Достық стансасынан Грузияның Қара теңіз порттарына дейін контейнерлерді небәрі 11-13 күнде жеткізуге мүмкіндік берді. Бұл дәстүрлі теңіз бағыттарына бәсекеге қабілетті әрі сенімді балама қалыптастырады.

Автомобиль жолдары желісі

Қазақстан сондай-ақ ұлттық автомобиль жолдары желісін ауқымды түрде жаңғыртуды аяқтауға жақын. Оның ішінде ұзындығы 2 787 шақырым болатын «Батыс Еуропа-Батыс Қытай» халықаралық көлік дәлізінің Қазақстан аумағындағы учаскесін реконструкциялау және құны $1,529 млрд болатын TRACE бағдарламасын іске асыру бар.

TRACE бағдарламасы аясында Дүниежүзілік банк пен Азия инфрақұрылымдық инвестициялар банкі әрқайсысы $650 млн-нан, ал Қазақстан шамамен $228,8 млн қаржы бөледі. Қаражат 498 шақырым жолды реконструкциялауға, оларды екі жолақтан төрт жолаққа дейін кеңейтуге және I техникалық санат стандарттарына сәйкестендіруге бағытталады.

Бұл жобалар Қазақстан аумағы арқылы жүк транзитінің уақытын 11 күннен шамамен бес күнге дейін қысқартып, сонымен қатар қауіпсіздікті арттырып, көлік шығындарын төмендетеді деп күтілуде.

Дүниежүзілік банктің мәліметінше, қазіргі уақытта 1 600 шақырымнан астам сапалы жолдың салынуы нәтижесінде жаңғыртылған учаскелердегі жол жүру уақытын шамамен 67%-ға қысқартуға, қозғалыстың орташа жылдамдығын 25-тен 80 шақырым/сағатқа дейін арттыруға және жол пайдаланушылардың шығындарын 35%-ға азайтуға мүмкіндік берді.

Дәліз сондай-ақ «Орталық-Оңтүстік» және «Солтүстік-Оңтүстік» бағыттарымен интеграцияланып, жүктерді екі бағытта тасымалдауға арналған бірыңғай желі қалыптастыруда.

Авиация: өңірлік жолаушылар және жүк хабы

Елдің авиация секторы құрлықтағы көлік инфрақұрылымымен қатар дамып келеді. 2025 жылдың соңына қарай Қазақстан әуежайлары 15,4 млн жолаушыға қызмет көрсетті, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 4,8%-ға көп. Бұл ретте жалпы жолаушылар ағыны шамамен 32 млн адамды, ал өңделген жүк көлемі 173 300 тоннаны құрады.

Алматы әуежайының жаңа халықаралық терминалы оның өткізу қабілетін жылына 14 млн жолаушыға дейін арттырды. 2027 жылы басталуы тиіс Астана әуежайы инфрақұрылымын дамыту ісі оның өткізу қабілетін жылына 12 млн жолаушыға дейін арттыруға негіз болады.

Өңірлерде де туризмді дамытуға және Қазақстанның табиғи көрікті жерлеріне қолжетімділікті жақсартуға бағытталған әуежай құрылысы бойынша қосымша жобалар іске асырылуда.

Қазақстанда «Ашық аспан» режимін кеңейту, сондай-ақ авиациялық отын бағасының бәсекеге қабілетті болуы жаңа халықаралық әуе компаниялары мен жүк тасымалдаушы операторларды елге тартуға мүмкіндік береді.

Жүк тасымалы саласында әлемдегі ең ірі жүк әуе тасымалдаушыларының бірі Cargolux Airlines International және Гонконгтың ұлттық тасымалдаушысы Pacific Cargo Астана арқылы рейстерді іске қосты. Олар Қазақстанда бұрыннан жұмыс істеп келе жатқан Turkish Airlines, MNG Airlines, China Southern Airlines, Hong Kong Air Cargo, Saudi Arabian Airlines, Air Atlanta, Silk Way West Airlines және Aerotrans сияқты халықаралық тасымалдаушылардың қатарына қосылды.

2026 жылы Қазақстанның халықаралық бағыттар желісі 2024 жылғы 115 бағытпен салыстырғанда 30 ел бойынша 135 бағытқа дейін кеңейеді деп күтілуде. Бұл Қазақстанның өңірлік жолаушылар және жүк хабы ретіндегі рөлін одан әрі нығайтады.

Каспий көпірі

Каспий теңізіндегі Ақтау және Құрық порттарына бағытталған инвестициялар мультимодальды тасымалдардың мүмкіндіктерін кеңейтті.

2025 жылы Ақтау портында жаңа контейнерлік хабтың құрылысы аяқталды. Құрық портында теңіз түбін тереңдету жұмыстары аяқталып, №1 айлақтағы көтергіш-өтпелі құрылым жаңғыртылды. Еуропа қайта құру және даму банкі (ЕҚДБ) осы жаңғырту жобаларына тікелей ондаған миллион еуро инвестиция салды.

Қазақстанның Каспий теңізіндегі порттарының жиынтық жүк өңдеу қуаты қазір жылына 21,6 млн тоннадан асады. Контейнерлік жүктерді өңдеу көлемі үш есеге, ал жалпы өткізу қабілеті 50%-ға артады деп күтілуде.

Порт инфрақұрылымын дамыту Әзербайжан мен Грузияның Баку портын жаңғырту және «Баку-Тбилиси-Карс» теміржолының өткізу қабілетін кеңейту бойынша қатар жүргізіліп жатқан жоспарларымен тығыз үйлестірілген. Бұл жүктердің Түркия мен Еуропа нарықтарына қарай үздіксіз тасымалдануын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

2030 жылға дейінгі стратегия

Бұл жобалар Қазақстан Республикасының 2030 жылға дейінгі көлік-логистикалық әлеуетін дамыту тұжырымдамасына сәйкес келеді. Құжат цифрлық технологиялар қолдайтын толық интеграцияланған мультимодальды көлік экожүйесін құруды, негізгі көлік дәліздері бойындағы серіктес қалаларда мультимодальды логистикалық орталықтар желісін қалыптастыруды, сондай-ақ өңірлік ынтымақтастықты күшейтуді көздейді.

ЭЫДҰ мәліметінше, Қазақстан бүгінде Қытай мен Еуропа арасындағы құрлықтық жүк тасымалдарының шамамен 83%-ын қамтамасыз етеді. Бұл елімізді қалыптасып келе жатқан Еуразиялық көлік өзара байланысы жүйесінің негізгі архитектураларының біріне айналдырады.

Инфрақұрылымға стратегиялық инвестициялар, цифрлық инновациялар мен халықаралық әріптестікті ұштастыра отырып, Қазақстан өзінің географиялық орналасуын ұзақмерзімді бәсекелестік артықшылыққа айналдырып, әлемдегі қалыптасып келе жатқан аса маңызды көлік-логистикалық хабтардың бірі ретіндегі ұстанымын нығайтып келеді.

Осыған дейін жаңа ақылы жолдармен бір айда жарты миллионнан астам көлік өткені туралы жаздық.