Эвересті бағындырған тұңғыш қазақ: Қазбек Уәлиев Қазақстандағы альпинизм тарихын баяндады

Белгілі қазақстандық альпинист, Эверестке көтерілген алғашқы қазақ, «Халықтар достығы» және «Құрмет» ордендерінің иегері Қазбек Уәлиев Қазақстандағы альпинизмнің қалыптасу тарихы мен әлемдегі ең биік шыңды бағындыру тәжірибесін Kazinform тілшісіне айтып берді.

Алғашқы өрлеуден тау атқыштарын даярлау мектебіне дейін

Қазақстандағы альпинизм тарихы XX ғасырдың бірінші жартысында қалыптаса бастады. 1930 жылғы 17 шілдеде Алматы шыңына үш альпинист — мәскеулік Иван Мысовский, алматылық Григорий Белоглазов және Владимир Горбунов алғаш рет көтерілді. Бұл оқиға Қазақстандағы альпинизмнің туған күні саналады.

1935 жылы Алматыда алғашқы Қазақ альпинизм және туризм клубы ашылды.

Алғашқы кезеңдегі маңызды оқиғалардың бірі — Қазақстан мен Қырғызстан шекарасында орналасқан Хан-Тәңірі шыңын бағындыру болды. Оның биіктігі — шамамен 7 010 метр. Сол кезде белгілі альпинист Евгений Колокольников Орталық Тянь-Шаньға алғашқы қазақстандық экспедиция ұйымдастырып, Қазақстанның ең биік нүктесі саналатын Хан-Тәңірі шыңына шығу жолдарын барлауға кірісті. 1936 жылы ол осы шыңды бағындырған алғашқы қазақстандық альпинист атанды.

Ұлы Отан соғысы жылдарында альпинистер Кавказдағы әскери операцияларға тартылды. «Горельник» туристік базасының маңында тау атқыштарын даярлайтын мектеп жұмыс істеп, онда мыңға жуық әскери қызметкер оқыды.

— Біздің жетекші альпинистеріміздің бірі Юрий Николаевич Менжулин осы мектепті басқарды. Ол таулы жерде соғыса алатын жауынгерлерді даярлады. Соғыстан кейін, 1940 жылдардың соңында альпинистер қайта бірігіп, федерация құруға кірісті. Ол кезде альпинизмді дамытуға негіз болған Қазақстан альпинистер клубы жұмыс істеді, — деді Қазбек Уәлиев.

1960 жылдары альпинизм бөлімшелері, облыстық кеңестер мен кәсіподақ ұйымдары жанынан спорт секциялары ашыла бастады. Олардың қатарында «Буревестник» студенттік спорт қоғамы, «Еңбек» және «Спартак» қоғамы болды. Алматыдағы бірнеше жоғары оқу орнында, соның ішінде Қазақ политехникалық институтында, ҚазМУ мен педагогикалық институтта альпинизм секциялары жұмыс істеді.

— Альпинизм кәсіподақтар арқылы қолдау тапты. Олар қажетті жабдықтармен қамтамасыз етуге көмектесіп, жаттықтырушыларға шағын жалақы төлеуге қаражат бөлді. Осындай қолдаудың арқасында секциялар дамыды. Сонымен қатар альпиниадалар, яғни жақын маңдағы шыңдарға көтерілу шаралары ұйымдастырылып, адамдарды осы спорт түріне тартуға мүмкіндік туды, — деп еске алды альпинист.

1955 жылы қазақстандық құрама биіктігі 7 439 метр болатын Жеңіс шыңына шығыс жотасы арқылы көтерілуге әрекет жасады. Алайда экспедиция қайғылы аяқталып, команда мүшелерінің бір бөлігі қаза тапты.

Қиындықтарға қарамастан, кейінгі онжылдықтарда Қазақстандағы альпинизм дами берді. 1970 жылдары клубтар мен спорт секциялары, соның ішінде әскери спорт ұйымдары жанындағы бірлестіктер белсенді жұмыс істеді.

Қазақстандық альпинистер халықаралық деңгейге шықты

Қазбек Уәлиевтің айтуынша, 1970 жылдардың басынан 1980 жылдардың соңына дейінгі кезең Қазақстан альпинизмінің тарихындағы ең жемісті уақыттардың бірі болды. Отандық спортшылар КСРО чемпионаттарында, әсіресе биік таулы шыңдарға өрмелеу санатында жоғары нәтиже көрсетті.

— 1970 жылдардың басынан 1990 жылдарға дейін Қазақстанда альпинизм қарқынды дамыды. Біз Ресей мен Украинадағы жетекші альпинизм ұйымдарымен бір деңгейге көтеріліп, КСРО чемпионаттарында, әсіресе биік таулы шыңдарға шығу бағытында олармен тең дәрежеде бәсекелестік, — дейді ол.

Бұл кезеңде қазақстандық альпинистер күрделі бағыттарды бағындырды. Олардың қатарында Ресей шыңының оңтүстік-батыс қабырғасына шығу да бар. 1980 жылы биіктігі шамамен үш шақырымға созылатын Коммунизм шыңының оңтүстік қабырғасы арқылы жаңа бағыт игерілді. Қазақстанның үздік спортшылары КСРО құрамасына қабылданды.

1982 жылы қазақстандық спортшылар КСРО құрамасы сапында Эверестке көтерілді. Бұл экспедиция отандық альпинизм тарихындағы ең маңызды жетістіктердің біріне айналды.

Тағы бір маңызды кезең — 1988 жылы Гималайда өткен халықаралық экспедиция. Оған қазақстандық альпинистер алғаш рет қатысты. Қазақстан, Италия және Чехословакия спортшыларынан құралған бірлескен команда шыңға сәтті көтеріліп, бұл өрлеуді Халықаралық альпинизм қауымдастықтарының одағы мақұлдады.

— Біздің басты арманымыздың бірі — Гималайға өз командамызбен бару еді. Ол кезде спортшыларымыз Памир мен Тянь-Шаньдағы ең биік шыңдарға апаратын күрделі бағыттарды бағындырып үлгерген болатын. Біз Гималайға баруға дайын едік. Командамыздың спорт шеберлері мен жоғары білікті альпинистерден құралғанын білдім. Сондықтан жеке экспедиция ұйымдастыруды көптен армандадық, — деді Уәлиев.

1991 жылы қазақстандықтардың алғашқы Гималай экспедициясы Дхаулагири шыңына бағыт алды. Қатысушылар биіктігі 8 167 метр болатын шыңға оңтүстік-батыс қабырғасы арқылы көтерілді.

— Бұл өте күрделі әрі сәтті өрлеу болды. Бүгінде Гималайда қазақстандық спортшылар бағындырған және Қазақстанның ұлттық бағыттары ретінде танылған алты маршрут бар. Бұл — тәуелсіз тарихы әлі де жас мемлекет үшін үлкен жетістік. Гималайда алты бағыттың болуы әлемдік альпинизм қауымдастығы үшін де маңызды көрсеткіш, — деп атап өтті ол.

Альпинистің айтуынша, бүгінде қазақстандық спортшылар биіктігі 8 мың метрден асатын әлемдегі 14 шыңның барлығын бағындырған. Осы уақыт ішінде қазақстандық альпинистер Гималайға 60-тан астам экспедиция ұйымдастырған.

Эверестке шығу үшін екі жарым жыл дайындалған

Қазбек Уәлиевтің спорттағы маңызды оқиғалардың бірі — 1982 жылы Эверестке көтерілуі. Әлемдегі ең биік, биіктігі 8 848 метр болатын шыңды кеңестік экспедиция қатысушылары ұзақ дайындықтан кейін бағындырды.

— Эверест — әлемдегі ең биік шың. 1982 жылы КСРО құрамасының сапында оның батыс қабырғасының орталық бөлігі арқылы өтетін бағытпен көтерілдік. Бұл әлемдік альпинизмдегі жаңа маршрут болды. Біз алдымызға қойған міндетті сәтті орындадық. 11 альпинистен құралған топтың ішінде үш қазақстандық шыңға шықты. Бұл — өте жоғары нәтиже, — деді Уәлиев.

«Эверест-82» экспедициясы аңызға айналды. Бұл өрлеу әлемдік альпинизм тарихындағы айтулы оқиғалардың бірі саналады. Кеңестік альпинистер, соның ішінде қазақстандық бес спортшы қатысқан бұл бағыт әлі күнге дейін қайталанбаған. Ол әлемдегі ең күрделі өрлеулердің бірі ретінде бағаланады.

Қазбек Уәлиев 1982 жылғы 7 мамырдан 8 мамырға қараған түні Валерий Хрищатыймен бірге бір байланыста шыңға көтерілді. Ал 9 мамырда тағы бір қазақстандық альпинист Юрий Голодов екі мәскеулік спортшымен бірге Эверест шыңына жетті.

Уәлиевтің айтуынша, экспедицияға дайындық екі жарым жылға созылған, ал таудағы экспедицияның өзі шамамен екі айға жалғасқан. Шыңға шығу спортшылардан жоғары техникалық дайындық пен үйлесімді командалық жұмысты талап етті.

Күрделі маршруттар мен жаңа жетістіктер

Қазбек Уәлиев отандық альпинизм әлі де дамып жатқанын айтады. Ол альпинизм бойынша халықаралық дәрежедегі төреші ретінде ТМД елдерінің чемпионаттарында төрелік етеді. Бұл жарыстарда техникалық тұрғыдан күрделі өрлеулер бағаланады.

Оның айтуынша, қазақстандық спортшылар бүгінде де жоғары дайындық деңгейін көрсетіп, күрделі таулы маршруттарды сәтті бағындырып жүр.

— Біздің жігіттер техникалық тұрғыдан күрделі бағыттардан өтеді. Соңғы жылдардағы үздік жетістіктердің бірі — үш жыл бұрын Верный шыңына көтерілгендері. Қазір олар Пәкістандағы алып жартасты қабырғаларымен танымал Транго-Тауэр шыңын бағындырды, — деді ол.

Еске салайық, Алматы музейінде 1930 жылдардан бүгінге дейінгі альпинизм тарихына арналған «Көкке ұмтылған шыңдар» көрмесі ашылды. Көрмеге келушілер тау лагерлерінің спортшыларды даярлаудағы рөлімен танысып, осы спорт түрінің дамуына үлес қосқан көрнекті альпинистердің өмірбаяны туралы ақпарат ала алады.