Қалдық үйінділерінен жол құрылысына дейін: тараздық жас химик фосфогипсті кәдеге жаратудың жолын іздеп жүр
АСТАНА. KAZINFORM – Ғылымға бала кезінен қызыққан Бауыржан Күмісбек қазір зерттеулерін тереңдетіп, зертханада түрлі тәжірибелер жасайды. Ол ғылымдағы жаңалықтары арқылы туған өлкесіндегі және елдегі мәселелерді шешуге атсалысып, халық игілігі үшін қызмет етуді қалайды.
Мақаламыздың кейіпкері Бауыржан 22 жаста. Т. Рысқұлов ауданы Ақыртөбе ауылында дүниеге келген оның Тараз қаласында тұрып жатқанына төрт жыл болды. Колледжді тәмамдағаннан кейін, Д.И.Менделеев атындағы Ресей химия-технологиялық университетінің Тараз филиалында оқуын жалғастырды. Қазір екінші курс студенті әрі зертханашы. Сондықтан сабақ аяқталған соң, жас ғалымның университеттегі жұмысы жалғаса береді.
– Бала кезімнен динозаврлар мен жануарлар туралы деректі фильмдерді көріп, тәжірибелер мен ботаника жайлы энциклопедияларды оқитынмын. Ғылымға қатыстының бәріне қызығатынмын. Ал бесінші сыныптан бастап химияға әуестене бастадым. Өйткені бір нәрсені өз қолыммен жасап көргім келетін, – деп еске алады Бауыржан.
Сөйтіп, ол үйінде лимон қышқылы мен мыс купоросынан кристалдар өсіріп көрген. Алғашқы екі тәжірибесі де сәтті шыққан. Ал қазір командасымен бірге әлдеқайда күрделі түйткілді шешуге күш салып келеді. Атап айтқанда, қала маңында жылдар бойы жиналып жатқан қалдықтарды кәдеге жарату жолын табуға тырысып жүр.
Жас зерттеушінің сөзінше, фосфогипс тыңайтқыш өндіруге пайдаланылатын фосфор қышқылын алу кезінде пайда болады. Тараз маңында бұл қалдық арнайы үйінділерге төгіледі және олардың көлемі жыл сайын ұлғайып келеді. ҚР Экология және табиғи ресурстар министрлігінің мәліметінше, 2026 жылдың алғашқы жартыжылдығында «Минералды тыңайтқыштар» зауытында 832,8 мың тонна фосфогипс түзілген. Оның 737,7 мың тоннасы қалдық үйінділеріне жіберілген.
– Қалдықтар ауқымды аумақта шашылып жатыр, оларды тасымалдауға да қаржы жұмсалады. Ал қайта өңдесек, жол құрылысына қажетті материал алуға болады. Айта кетейін, бұл тек Жамбыл облысына ғана тән мәселе емес, – дейді Бауыржан.
Талабы зор маманның командасында алты адам бар. Топқа Бауыржан жетекшілік етеді. Бірі есептеулер мен теориялық мәселелерге ден қойса, енді бірі шетелдік зерттеулерді зерделейді. Сонымен бірге, бірнеше жас зертханалық тәжірибелермен айналысады. Алғашында ғылыми әдебиеттерді зерттеуден басталған жұмыс бірте-бірте үлгілер дайындау мен олардың қасиеттерін тексеруге ұласқан.
– Мен теориядан гөрі тәжірибеге жақынмын. Сондықтан зертханада жігіттермен бірге жиі жұмыс істеймін, – дейді ол.
Зерттеу университет филиалының базасында жүргізіліп жатыр. Оқу орны зертханамен және кейбір қажетті заттармен қамтамасыз етеді, ал қалғандарын команда мүшелері өздері табады. Бауыржанның айтуынша, жақында университетке «Қазфосфат» компаниясының өкілдері де келіп, зерттеушілерге қажетті қолдау көрсеткен.
Команда құрамында фосфогипс бар күкіртбетонды іріктеп алады. Мұндай материалда күкірт толтырғыш бөлшектерді біріктіреді. Студенттер фосфогипсті балқытылған күкіртпен араластырып, оған пластик немесе битум сияқты қоспаларды қосып, тәжірибе жасайды. Соның арқасында, материалды берік қыла түсуге талпынады.
Тәжірибе нәтижесінде алынған үлгілер алақанға сыятын көлемде. Олар диаметрі шамамен жеті сантиметр, қалыңдығы екі сантиметр болатын дөңгелек таблеткаларға ұқсайды. Зерттеушілер оларды қыздырып, суға салып, қысым арқылы сынайды.
Бұл кезеңде аталған материалдарға су кері әсерін тигізген сәттер де болған. Бауыржанның айтуынша, қызуға төзімді әрі қатты болған кейбір құрамдар су тигенде еріп, лайға айналған. Ал материалды ылғалдан қорғау үшін жасаған әрекеттер басқа да қиындықтар туғызған.
– Әзірге ылғал өткізбейтін, жанбайтын әрі материалдың жарылуына жол бермейтін байланыстырушы затты таба алмай жатырмыз. Температура мен қысымға төзімділігін арттырсақ, суға шыдамдылығы төмендейді. Ылғалдан қорғауды күшейтсек, материал үгітіліп, беріктігін жоғалтады. Жарамды нұсқаны іздеп, осы үдерісті қайта-қайта қайталап келеміз. Ғылыми ізденістің мәні де осында, – деп түсіндіреді Бауыржан.
Дегенмен команда кейбір үлгілермен жақсы нәтижелерге қол жеткізген.
– Жақында тәжірибе барысында төрт үлгінің үшеуі жарылып, төртіншісі бірнеше сынаққа төтеп берді. Ол суда бір апта бойы жатты. Кейін сығымдап сынағанда, 140 келі жүктемені көтерді. Құрамын жетілдірген соң, бұл көрсеткішті 200 келіге және одан да жоғары деңгейге жеткізгіміз келеді, – дейді жас химик.
Әзірге бұл – жекелеген зертханалық тәжірибелердің жемісі. Материалдың жол құрылысына жарамдылығын әлі анықтау қажет. Бауыржанның айтуынша, қысымға төзімділікті арттыру – шешімін таппаған негізгі міндеттердің бірі. Өйткені әзірге үлгілер ойдағыдай шықпай отыр.
Сонымен бірге, команда болашақта материалдың тез қатаю қасиетін пайдаланғысы келеді. Бауыржанның сөзінше, алынған материал шамамен бір тәулікте қатаяды, яғни қазіргі ең озық жол құрылысы технологияларындағы мерзімнен үш есе жылдам. Егер материалдың басқа да сипаттамаларын жақсартып, осы қасиетін сақтап қалу мүмкін болса, құрылыс жұмыстарын қысқартуға көмектесуі ықтимал.
Жобаны ауқымды деңгейде жүзеге асыруға да ауқымды қажеттіліктер бар. Мысалы, материалды құрылыста қолдану үшін оны көп мөлшерде өндіру керек болады. Сондықтан құрамды таңдағанда, қоспалардың қасиеттерімен қатар, оларды қолдану құнын да ескеруге тура келеді.
– Материалдың сипаттамаларын жақсартатын компоненттер бар. Бірақ олар өте қымбат әрі табу оңай емес. Тіпті өзіндік құны мен экономикалық тиімділігін ескермегеннің өзінде, мұндай қоспалар толығымен жарамды формула алуға кепілдік бермейді, – дейді Бауыржан.
Бауыржан оңтайлы құрамды іздеп, жұмыс күндерінің басым бөлігін зертханада өткізеді.
– Таңертең шай ішуден бастаймын. Шайды өте жақсы көремін. Содан кейін сабаққа барамын, сабақтан соң зертханашы болып жұмыс істеймін әрі зерттеулермен айналысамын. Үйде теориялық материалдарды жинақтап, әдістемелік нұсқаулық дайындаймын. Сурет салу, музыка тыңдау, фильм көру және бейнеойын ойнау сияқты сүйікті істеріме уақыт аз қалады. Әдетте демалыс күндері ғана тынығуға мүмкіндік туады, – дейді ол.
«Зерттеушіде қандай қасиеттер болуы керек?» деген сұрақ қойғанымызда, Бауыржан шыдамдылық, табандылықты және білімді атады. Сонымен қатар зерттеу жүргізуге қаражат қажет екенін атап өтті.
– Адамдар ғылымның не екенін түсінсе екен деймін. Жас ұрпақ ғылымға қызығып, айналасындағы әлемді зерттеуге ұмтылса екен, – дейді ол.
Алдағы уақытта команда материалдың құрамын жетілдіріп, жоғары жүктеме жағдайында қайта сынақтан өткізуді жоспарлап отыр. Зерттеушілер үлгілердің беріктігін арттырып, әрі олардың суға төзімділігін де сақтап қалуға себеп болатын жолды анықтауы тиіс. Сол себепті материал құрамын жетілдіру жұмыстары жалғасып жатыр. Оны жол құрылысына пайдалану мүмкіндігі алдағы сынақтардың нәтижесіне байланысты болмақ.
Айта кетейік, бұған дейін қытайлық «алхимик» қоқысты 29 мың долларлық алтынға айналдырғанын жазғанбыз.
