Қарқаралыдағы Құнанбай мешіті — ғасырларды еңсерген қасиетті орын
ҚАРҚАРАЛЫ. KAZINFORM – Қарқаралының биік қыраттарының бірінде, теңіз деңгейінен шамамен 860 метр биіктікте, көне көшелер мен қарағайлы орманның ортасында аймақ тарихымен біте қайнасқан бір мешіт тұр. Бұл – ұлы Абайдың әкесі Құнанбай Өскенбайұлының есімімен байланысты Құнанбай мешіті. Ол тек саяси ғана емес, сонымен қатар даланың рухани өмірінде де айрықша із қалдырған тұлғаның мұрасы.
Бүгінде бұл қасиетті орын Қарқаралы ауданынан тыс жерлерге де кеңінен танымал. Мұнда зиярат етушілер, туристер және тарих зерттеушілері жиі келеді. Мешіт Қазақстанның солтүстігі мен орталығындағы ислам дінінің ең көне, қасиетті орындардың бірі саналады.
Қарқаралыдағы алғашқы мешіт
Ғимараттың тарихы XIX ғасырдың ортасынан бастау алады. 1849 жылы сол кездегі Қарқаралы округінің аға сұлтаны болған Құнанбай Өскенбайұлы өз қаражатына мешіт салуға бастамашы болды. Ол кезең үшін бұл үлкен оқиға еді, себебі өңірде бұған дейін мұндай діни нысандар болмаған.
Мешіт жергілікті ағаштан салынды. Тарихшылар мен архив деректеріне сүйенсек, ол екі қабатты болып, шығыс сәулетінің элементтері мен қазақы құрылыс дәстүрін үйлестірген. Дәл осы жылдары Қарқаралыда болашақ ойшыл Абайдың балалық шағы өтті.
Мешіт ашылғаннан кейін ол қаланың рухани орталығына айналды. Мұнда намаз оқылып, балалар сауат ашып, Құран үйренді, діни уағыздар өткізілді және жергілікті тұрғындар жиі жиналатын орынға айналды.
Құнанбайға берілген бата
Мешіт тарихында алғашқы имам Хасан ахун Сейфуллиннің орны ерекше. Ол туралы өлкетанушы Ерлан Мұстафин ұзақ жылдар бойы зерттеу жүргізіп, бес кітап жазған.
Зерттеушінің айтуынша, Хасан ахун Мишар татарларынан шыққан, Саратов өңірінде дүниеге келген және Қазанда діни білім алған. Ол Қарқаралыға мешіт құрылысы аяқталмай тұрып келіп, 1851 жылы Құнанбайдың өзі оны алғашқы имам етіп тағайындаған.
Дәл осы Хасан ахун мешіт ашылғаннан кейін Құнанбайға бата берген. Бұл оқиға кейін Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясында да көрініс тапты. Онда имам Құнанбайға «Жаратушының үйін» салғаны үшін көпшілік алдында алғыс білдіреді.
XIX ғасырдың соңындағы архив құжаттарында Хасан ахунның жамағат арасында үлкен беделге ие болғаны, бірнеше шығыс тілін меңгергені және балаларды оқытумен айналысқаны жазылған. Зерттеушілер оның бай кітапханасындағы еңбектермен жас Абай да таныс болуы мүмкін деген болжам айтады.
Кеңес дәуіріндегі ауыр кезең
Кеңес өкіметі орнағаннан кейін мешіт те көптеген діни нысандар секілді қиын кезеңді бастан өткерді. 1920 жылдары оның мұнарасы бұзылды. Кейін ғимарат бір кездері Пионерлер сарайы, одан соң қойма ретінде пайдаланылды. Уақыт өте келе қасиетті орын қараусыз қалып, тозып кеткен.
Алғашқы имамның ұрпақтарының тағдыры да ауыр болды. Хасан ахунның ұлы Мерхайдар Сейфуллин мешіт жабылғаннан кейін де намаз оқуды тоқтатпаған. Алайда қуғын-сүргін жылдары ол қаза тапты.
Қасиетті орынды қайта жаңғырту
Тарихи ғимаратты қалпына келтіру жұмыстары тек ондаған жылдардан кейін басталды. 1980 жылдары реставрация қолға алынып, 1991 жылы Қазақстанның тарихи және мәдени ескерткіштерін қорғау ұйымының мамандары жөндеу жұмыстарын аяқтады.
Дегенмен, зерттеуші Ерлан Мұстафиннің айтуынша, сол кезеңге дейін бастапқы құрылыс толықтай дерлік жойылған болатын. Сондықтан қазіргі ғимарат ескі фотосуреттер мен архив материалдары негізінде қайта тұрғызылған.
Соған қарамастан, тарихи мұраның кейбір бөлшектері сақталған. Солардың бірі – XIX ғасырдағы түпнұсқа ғимараттан қалған ағаш бөренелер. Қалпына келтіруден кейін олар имам бөлмесінің төбесіне енгізілген. Бүгінде бұл – Құнанбай салдырған көне мешіттен сақталған сирек жәдігерлердің бірі.
Тағы бір ерекше табыс – бұрын мұнараны әшекейлеген түпнұсқа айшық. Зерттеушінің айтуынша, ол металл қалдықтарына кетуге шақ қалғанымен, дер кезінде сақталып қалған. Қазір бұл тарихи жәдігерді арнайы көруге келетіндер көп.
Ұрпақтар сабақтастығының символы
Бүгінде мешіт маңында мүсінші Сәкен Дәулетбаевтың «Абай мен Құнанбай» атты композициясы орнатылған. Төрт метрден асатын бұл мүсін медреседен оралған жас Абайдың әкесімен кездесу сәтін бейнелейді.
Бұл композиция ұрпақтар сабақтастығының, білім мен рухани тәлімнің символына айналған.
Құнанбай мешіті бүгінгі күні де жұмыс істеп тұр. Мұнда жұма және мерекелік намаздар, Құран оқу сабақтары мен рухани-ағартушылық дәрістер өтеді.
Жергілікті қызметкерлердің айтуынша, күн сайын ондаған адам келеді, ал жұма күндері жүздеген жамағат жиналады.
Бүгінде қасиетті орын Қазақстанның киелі нысандар тізіміне енгізілген. Ол Қарқаралының басты тарихи символдарының бірі ретінде сақталып отыр. Мұнда Құнанбай, Абай және қазақ даласының рухани тарихының бастауында тұрған тұлғалардың тағдыры тоғысқан.
Айта кетейік, 4 сәуірде Мәскеудегі Чистые Прудыдағы Абай Құнанбаев ескерткішіне гүл шоқтарын қою рәсімі өтті. Бұл күні ескерткіштің 2006 жылы Қазақстан мен Ресей президенттерінің қатысуымен ашылғанына тура 20 жыл толды.
