Түркі әлемі жай ғана бірлікпен шектелмейді: ТМҰ енді терең интеграцияға ұмтылады

Бас хатшының айтуынша, бүгінгі жетістіктерге лайықты баға беру үшін 1992 жылы басталған үдеріске назар аудару қажет. Сол жылы түркі мемлекеттерінің басшылары алғаш рет бас қосып, жиырма жылға жуық уақыт бойы тұрақты саяси диалогтың қалыптасуына, өзара сенімнің нығаюына және ортақ мақсаттарға жету жолында бірлесіп әрекет етуге негіз қалады.

— Сондықтан 2009 жылы қол қойылған Нахчыван келісімі жаңа кезеңнің басталуын ғана емес, 1992 жылдан бері қалыптасқан берік саяси ерік-жігердің институционалдық негізде бекітілуінің маңызды белесін де білдірді. Осы келісім негізінде Түркітілдес мемлекеттердің ынтымақтастық кеңесінің құрылуы жылдар бойы қалыптасқан саяси диалогтың тұрақты институционалдық негізін қалап, халықаралық ынтымақтастықтың жүйелі дамуына жол ашты. Ұйымның институционалдық даму үдерісі 2021 жылғы Ыстамбұл саммитінде жаңа кезеңге көтерілді. Сол саммитте Түркі кеңесі Түркі мемлекеттері ұйымы болып қайта құрылып, «Түркі әлемінің келешегі — 2040» құжаты қабылданды, — деді ол.

Қазіргі таңда ТМҰ бастапқы консультациялар мен диалог шеңберінен шығып, нақты нәтижелерге бағдарланған халықаралық ұйымға айналды. Оның институционалдық әлеуеті мемлекеттер басшыларының саяси ерік-жігері мен тұрақты қолдауының арқасында нығайып келеді. Ұйымның географиялық және экономикалық ауқымы да осы өзгерістерді көрсетеді.

— ТМҰ-ға мүше және бақылаушы мемлекеттеріміздің жалпы аумағы шамамен 4,8 миллион шаршы шақырымды, ал жалпы халық саны 180 миллион адамды құрайды. Дүниежүзінде шамамен 300 миллион адамды қамтитын Түркі әлемі ортақ тарихымыздың, тіліміз бен мәдениетіміздің ұлттық шекаралардан асып түсетін ауқымын көрсетеді. ТМҰ-ға мүше және бақылаушы мемлекеттеріміздің жиынтық жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) шамамен 2,11 триллион АҚШ долларына жетті, ал жалпы сыртқы сауда көлемі 1,12 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл көрсеткіштер тиісінше әлемдік экономиканың шамамен 2 пайызына және әлемдік сауданың 3,6 пайызына тең. Осы кезеңде елдеріміздегі орташа экономикалық өсім 5,2 пайызды құрап, әлемдік орташа көрсеткіштен — 3,2 пайыздан жоғары болды, — деді Бас хатшы.

Түркі әлемінің стратегиялық маңызы табиғи ресурстарымен және географиялық орналасуымен де айқындалады. Мұнай мен газ қоры, пайдалы қазбалар, жаңартылатын энергия әлеуеті және Еуропа мен Азияны байланыстыратын көлік дәліздері елдердің жаһандық энергетикалық қауіпсіздік пен саудадағы рөлін арттырады. Басты міндет — осы әлеуетті халықтың әл-ауқатын көтеруге және инвестициялық ынтымақтастықты кеңейтуге бағыттау.

Бүгінде ТМҰ аясында саясат, экономика, сауда, көлік, энергетика, цифрландыру, жасанды интеллект, денсаулық сақтау, білім беру, қауіпсіздік және ғарыш салаларын қамтитын 60-тан астам ынтымақтастық тетігі жұмыс істейді.

— Бір көрсеткішке ерекше назар аударғым келеді. 2023 жылдан бері 32 жаңа ынтымақтастық тетігі құрылды. Бұл сан 2022 жылдың соңына дейін қалыптасқан ынтымақтастық тетіктерінің жалпы санына тең. Аталған көрсеткіш соңғы жылдары Ұйымымыздың институционалдық даму қарқыны мен ауқымының айтарлықтай артқанын айқын көрсетеді, — деп атап өтті спикер.

Түркі ынтымақтастығының институционалдық жүйесін ТҮРКСОЙ, ТҮРКПА, Түркі академиясы, Түркі мәдениеті мен мұрасы қоры, Түркі сауда-өнеркәсіп палаталары одағы және Түркі инвестициялық қоры толықтырады. Бұл құрылымдар мәдениет, ғылым, парламенттік дипломатия, ортақ мұраны сақтау, сауда, инвестиция және кәсіпкерлікті дамыту бағыттарында ынтымақтастықты нығайтуға үлес қосып келеді.

Омуралиевтің айтуынша, қызмет кезеңіндегі ең маңызды жетістіктердің бірі — сандық көрсеткіштермен өлшенбейтін, мемлекеттер арасындағы саяси үйлестіру мен өзара сенімнің нығаюы.

— Дегенмен менің қызмет еткен кезеңімдегі ең маңызды жетістіктердің бірі сандармен өлшенбейді. Бұл — түркі мемлекеттері арасындағы саяси үйлестірудің едәуір нығаюы және бірлесіп әрекет етуге деген ұмтылыстың артуы. Саяси консультацияларымыз тереңдеп, мекемелеріміз арасындағы байланыстар күшейді. Түркі әлемі халықаралық аренада ортақ ұстанымын бұрынғыдан да айқын әрі нық білдіре бастады. БҰҰ жүйесімен және басқа да халықаралық ұйымдармен кеңейіп келе жатқан байланыстарымыз, «ТМҰ+ форматы» және Түркі апталығы секілді қоғамдық дипломатия бастамалары да осы өзгерістердің маңызды бөлігі болды, — деді ол.

Мәдени және әлеуметтік ынтымақтастық та халықтарды жақындастыруда маңызды рөл атқарады. 2026 жылы Бірінші Түркологиялық құрылтайдың жүз жылдығына орай ортақ түркі әліпбиін енгізу, түркі тілдеріндегі тілдік технологиялар мен жасанды интеллект шешімдерін дамыту жұмыстары жалғасып жатыр.

Кубанычбек Омуралиевтің айтуынша, егер ТМҰ үшін 2026 жылды үш сөзбен сипаттау қажет болса, олар іске асыру, трансформация және институционалдық тереңдеу болар еді.

Ол Әзербайжанның төрағалығы ұйымның күн тәртібіне серпін беріп, жаңа бастамалар мен қолданыстағы ынтымақтастық тетіктерінің тиімді жұмыс істеуіне ықпал еткенін атап өтті.

Бас хатшының айтуынша, биыл саяси және институционалдық негіздерді нақты жобаларға айналдыруға ерекше назар аударылды. Сәуір айында Бакуде өткен Үкімет басшылары мен вице-президенттердің екінші кездесуі қабылданған шешімдердің орындалуын жеделдетуге ықпал етсе, мамырда Түркістанда ұйымдастырылған бейресми саммит жасанды интеллект пен цифрлық трансформация мәселелерін мемлекет басшыларының күн тәртібіне шығарды.

— Түркістан декларациясы арқылы Цифрлық түркі әлемі, жасанды интеллект, цифрлық трансформация, киберқауіпсіздік және инновациялар салаларындағы алдағы кезеңнің негізгі бағыттарын айқындадық, — деп атап өтті ол.

Экономикалық ынтымақтастық саласында Түркі инвестициялық қорының жұмысын жолға қою, Орталық банктер кеңесі, Түркі жасыл қаржы кеңесі және инвестицияларды ілгерілету агенттіктерін біріктіретін TurkIPAnet секілді тетіктер маңызды рөл атқарады. Олар экономикалық және қаржылық ынтымақтастықтың институционалдық негіздерін нығайтуға бағытталған.
Сонымен қатар мүше мемлекеттер арасындағы өзара сауданы кеңейту үшін әлеует әлі де зор. Сауда кедергілерін азайту, инвестицияларды ынталандыру, өндірістік және жеткізу тізбектерін өзара байланыстыру, кедендік рәсімдерді жеңілдету негізгі басымдықтар қатарында қала бермек. Көлік және логистикалық байланыстарды дамыту да стратегиялық міндеттердің бірі болып отыр.

— Көлік және логистикалық байланыс стратегиялық басымдықтарымыздың өзегінде тұр. Орта дәлізді жылдам, бәсекеге қабілетті әрі цифрландырылған бағытқа айналдыру үшін көлік органдары, теміржол әкімшіліктері, порттар, логистикалық орталықтар мен кеден қызметтері арасындағы үйлестіруді күшейтіп келеміз, — деді ТМҰ Бас хатшысы.

Оның сөзінше, жеңілдетілген кеден дәлізі, e-Permit, e-TIR және e-CMR секілді цифрлық шешімдер шекарадан өту рәсімдерін жеңілдетіп, жүк тасымалдарын жылдам әрі ашық етуге бағытталған. Ал Қытай–Қырғызстан–Өзбекстан теміржолы мен Зангезур дәлізі секілді стратегиялық жобаларды іске асыру Түркі әлемінің Азия мен Еуропа арасындағы сауда-логистикалық байланыстардағы рөлін нығайтуға мүмкіндік береді.
Энергетика саласында мұнай мен табиғи газ бағытындағы әріптестікпен қатар, трансшекаралық электр желілерін байланыстыру, жаңартылатын энергия көздеріне инвестиция салу және жасыл энергетикалық дәліздерді дамыту көзделген.

— Энергетика саласындағы мақсатымыз да қолда бар ресурстарымыз бен стратегиялық орналасуымызды өңірлік байланыстарды нығайтуға бағыттау. Мұнай мен табиғи газбен қатар, трансшекаралық электр желілерін өзара байланыстыру, жаңартылатын энергия көздеріне инвестиция салу және жасыл энергетикалық дәліздерді дамыту бағыттарындағы ынтымақтастықты тереңдетуге ұмтыламыз, — деп мәлімдеді Кубанычбек Омуралиев.

Технологиялық даму бағытындағы ынтымақтастық та жанданып келеді. Жасанды интеллект, цифрлық инфрақұрылым, киберқауіпсіздік, түркі тілдеріндегі үлкен тілдік модельдер, технологиялық парктер мен инновациялық экожүйелерді дамыту ұйымның болашаққа бағдарланған басымдықтары қатарында. Ал бірлескен 12U OTS-SAT CubeSat жобасы мүше мемлекеттердің ғылыми-технологиялық әлеуетін ортақ мақсатқа жұмылдыруға арналған.

Денсаулық сақтау саласындағы әріптестік те жаңа бағыттармен толықты. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының Еуропалық өңірлік бюросымен бірлесіп әзірленген 2026–2027 жылдарға арналған іс-қимыл жоспары телемедицина, денсаулық сақтау саласындағы жасанды интеллект, сирек кездесетін аурулар және төтенше жағдайлар кезіндегі бірлескен іс-қимылды қамтиды. Сонымен бірге саяси консультациялар мен ведомствоаралық байланыстардың ауқымы кеңейіп келеді. Сыртқы істер министрлерінің кездесулері жиілеп, қауіпсіздік кеңестері, прокуратура органдары, жоғары соттар, сот-сараптама мекемелері мен қаржылық барлау бөлімшелері арасындағы ынтымақтастық нығайған.

ТМҰ халықаралық және өңірлік ұйымдармен байланыстарын да кеңейтіп келеді. БҰҰ жүйесімен ынтымақтастықты нығайтуға және нақты жобаларды іске асыруға басымдық беріліп отыр.

— Сонымен бірге ТМҰ-ның халықаралық аренадағы танымалдығының артуы басқа мемлекеттердің Ұйымымызбен тығыз әрі жүйелі байланыс орнатуға деген қызығушылығын күшейтіп отырғанын қуана атап өтеміз, — деді Бас хатшы.

Осы бағыттағы «ТМҰ+» форматы үшінші елдермен және халықаралық әріптестермен жекелеген салалар бойынша икемді әрі жүйелі ынтымақтастық орнатуға мүмкіндік береді. Бұл ұйым ішіндегі байланыстарды нығайта отырып, сыртқы әріптестермен қарым-қатынасты тереңдетуге бағытталған.

Кубанычбек Омуралиевтің айтуынша, Анкарада өтетін Түркі мемлекеттері ұйымының 13-саммиті ұйымның дамуындағы маңызды белес болмақ. «Түркі ғасыры: тілде, пікірде, істе — бірлік» ұранымен өтетін саммит Түркі әлемін қуатты, өзара байланысы нығайған әрі өркендеген кеңістікке айналдыру жөніндегі ортақ ұстанымды білдіреді.

— Бұл ұран терең тарихи мағынаға ие болумен қатар, болашаққа деген мақсат-мұратымызды да айқындайды. Ол ортақ мұрамызды, құндылықтарымызды және бауырластық байланыстарымызды үйлестірілген саясатқа, нақты бастамаларға және бірлескен іс-қимылға айналдыру жөніндегі пайымымызды білдіреді. Осы тұрғыдан алғанда, ұран Ұйымымыздың даму жолының мәнін дәл бейнелейді: диалогтан институционалдық ынтымақтастыққа, ортақ ұмтылыстардан нақты нәтижелерге көшу, — деді Кубанычбек Омуралиев.

Анкара саммиті Түркияның төрағалығының басталуын білдіреді. Бас хатшы Түркияның басшылығы ынтымақтастықты тереңдетуге, өзара байланыстылықты нығайтуға және ортақ стратегиялық басымдықтарды ілгерілетуге жаңа серпін беретініне сенім білдірді.
Алдағы саммитте 2027–2031 жылдарға арналған стратегиялық негіз, экономикалық интеграция, өзара байланыстылық және цифрлық трансформация мәселелері қарастырылады. Бұл бастамалар ұзақ мерзімді мақсаттарды нақты нәтижелерге айналдыруға бағытталған.
Омуралиевтің пікірінше, саммиттен кейінгі кезеңде де «Түркі әлемінің келешегі — 2040» құжаты ұйымның негізгі стратегиялық бағдары болып қала береді. Алдағы дамудың басты ұғымдарының бірі — терең интеграция.

— Саммиттен кейінгі кезеңде де «Түркі әлемінің келешегі — 2040» құжаты негізгі бағдарымыз болып қала бермек. Менің ойымша, дамудың келесі кезеңін айқындайтын басты ұғымдардың бірі — терең интеграция. Бұл ретте елдеріміздің егемендігі мен ұлттық басымдықтарын құрметтей отырып, экономикалық, көлік, энергетикалық және цифрлық байланыстарды, сондай-ақ халықтар арасындағы қарым-қатынасты одан әрі нығайтуды меңзеп отырмын. Біздің мақсатымыз — ынтымақтастықтан терең интеграцияға, келісімдерден нақты іске асыруға, жеке жобалардан өзара байланысы барған сайын нығая түсетін экономикалық, цифрлық және адамға бағдарланған кеңістікке көшу, — деп түсіндірді Бас хатшы.

Бұл стратегиялық пайым бірнеше бағытқа сүйенеді. Біріншіден, түркі мемлекеттері арасындағы сауда мен инвестиция көлемін арттыру, бизнес өкілдерінің тікелей байланысын жеңілдету және Түркі инвестициялық қоры секілді құралдардың тиімділігін көтеру қажет.
Екіншіден, Орта дәлізді көлік бағыты ғана емес, көлік инфрақұрылымын, энергетикалық және цифрлық желілерді, сауда мен өндіріс жүйелерін байланыстыратын стратегиялық дәліз ретінде дамыту көзделіп отыр.

Бас хатшы жасанды интеллект, цифрлық экономика, инновациялар мен ғарыштық технологияларды дамытудың, сондай-ақ жаңартылатын энергия көздері мен жасыл энергетика саласындағы ынтымақтастықты нығайтудың маңызын атап өтті.

— Сонымен қатар болашақтың мүмкіндіктері мен сын-қатерлерін де ескеруіміз керек. Жасанды интеллект, цифрлық экономика, инновациялар мен ғарыштық технологиялар ТМҰ күн тәртібінде барған сайын маңызды орын алатын болады. Энергетика саласында дәстүрлі ресурстарымызбен қатар жаңартылатын энергия көздері, жасыл энергетикалық байланыстар және жаңа технологиялар бағытындағы ынтымақтастықты дамытуға күш саламыз, — деді Кубанычбек Омуралиев.

Сонымен бірге климаттың өзгеруі, табиғи апаттар, азық-түлік қауіпсіздігі және қоғамдық денсаулық сақтау саласындағы төтенше жағдайлар секілді трансшекаралық сын-қатерлерге қарсы тұру қабілетін күшейту қажеттігі айтылды.
Бас хатшы Түркі әлеміндегі ынтымақтың шынайы мәні қиын кезеңдерде бір-біріне қолдау көрсетуден көрінетінін атап өтті. 2023 жылы Түркияда болған жойқын жер сілкіністері және кейінгі жылдардағы басқа да табиғи апаттар елдердің өзара көмек көрсетуге дайын екенін көрсетті.

— Бұл пайымның тағы бір маңызды қыры — ынтымақтастық пен өзара қолдау. Біз үшін Түркі әлеміндегі ынтымақ тек өркендеу кезеңінде бірге болумен шектелмейді. Оның шынайы мәні қиын-қыстау сәттерде бір-бірімізге қолдау көрсеткен кезде айқын көрінеді. 2023 жылы Түркияда болған жойқын жер сілкіністері және одан кейінгі жылдарда орын алған басқа да табиғи апаттар бауырластық рухымыздың беріктігін және елдеріміздің бір-біріне көмек көрсетуге дайын екенін көрсетті. Ендігі міндетіміз — осы ынтымақты азаматтық қорғау, апаттар мен төтенше жағдайларды басқару, бірлескен әрекет ету әлеуеті және денсаулық сақтау саласындағы шұғыл ынтымақтастық бойынша тұрақты тетіктерді дамыту арқылы одан әрі нығайту, — деп мәлімдеді Кубанычбек Омуралиев.

ТМҰ-ның тағы бір басымдығы — халықаралық беделін арттырып, өңірлік және жаһандық ынтымақтастыққа қосатын үлесін ұлғайту.

— Тағы бір маңызды басымдық — ТМҰ-ның халықаралық аренадағы беделін және өңірлік әрі жаһандық ынтымақтастыққа қосатын үлесін арттыру. Ішкі ынтымақтастығымыз тереңдеген сайын, үшінші елдермен және халықаралық ұйымдармен мазмұнды әріптестік орнату мүмкіндіктеріміз де кеңейе түседі. Біз Түркі әлемінің ішінде интеграциясы тереңдеп қана қоймай, өңірімізде және одан тыс жерлерде бейбітшілікті, тұрақтылықты, өзара байланыстылықты, орнықты дамуды және диалогты ілгерілетуге белсенді үлес қосатын ТМҰ-ны қалыптастыруды көздейміз, — деді ол.

Бас хатшы ұйымның болашағын саммиттер мен келісімдердің немесе ынтымақтастық тетіктерінің санымен ғана өлшеуге болмайтынын атап өтті.

— Түптеп келгенде, мен ТМҰ-ның болашағын кездесулердің, келісімдердің немесе ынтымақтастық тетіктерінің санымен ғана өлшемеймін. Ең бастысы — азаматтары ынтымақтастығымыздың нақты пайдасын күнделікті өмірінде сезіне алатын, өзара байланысы нығайған, орнықты әрі өркендеген Түркі әлемін қалыптастыру, — деп түйіндеді Бас хатшы.

Кубанычбек Омуралиев үшін 2026 жылдың маңызы ерекше. 

— Жеке өзім үшін биылғы жылдың маңызы ерекше. Өйткені 2022 жылғы қарашада басталған Бас хатшылық өкілеттік мерзімімнің аяқталуына жақындап келемін. Түркі әлеміне осы лауазымда төрт жылға жуық қызмет ету мен үшін үлкен мәртебе әрі зор жауапкершілік болды, — деді ол.

Бас хатшы қызметіне кіріскен сәттен бастап ұйымның күш-қуаты ортақ тарих, тіл мен мәдениеттің тереңдігімен ғана емес, сол байланыстарды берік институттарға, практикалық ынтымақтастыққа және халықтар үшін нақты игіліктерге айналдыра алу қабілетімен де өлшенетінін басшылыққа алғанын жеткізді.

Өткен кезеңді қорытындылай келе, ол ұйымның күн тәртібі кеңейіп, институционалдық негіздері нығайғанын, жаңа ынтымақтастық тетіктері мен әріптестіктер қалыптасқанын атап өтті. Сондай-ақ мемлекеттер арасындағы сенім мен ортақ мақсаттарға жету жолындағы бірлескен іс-қимыл қабілетінің артуын маңызды жетістік ретінде бағалады.

Омуралиев қол жеткізілген нәтижелер үшін мемлекет басшыларына, Сыртқы істер министрлеріне, үкіметтерге, ұлттық мекемелерге, сарапшыларға және Хатшылықтағы әріптестеріне алғыс білдірді.
Бас хатшы міндеттерін мұрагеріне тапсыруға дайындалып жатқанын айта отырып, ұйымның болашағына сенім білдірді. Оның пікірінше, ТМҰ-ның нығайған институционалдық негізі, кеңейген күн тәртібі мен дамып келе жатқан әріптестігі ортақ мақсаттарды одан әрі ілгерілетуге мүмкіндік береді.

Ол Түркі ғасыры ортақ тарих пен тілге ғана емес, бірлесіп әрекет етуге, ортақ сын-қатерлерді еңсеруге және халықтар үшін жарқын болашақ қалыптастыруға негізделуі тиіс екенін атап өтті.

Бас хатшы сөзін Түркі әлемінің бірлігі мен ортақ болашағына деген сенімін білдіретін үндеумен аяқтады: «Біз бірге мықтымыз».
Айта кетейік, ТМҰ саммиті қарсаңында Астанада түркі әлемінің ортақ болашағы талқыланған еді.