ЭКСПО дауы: Ермегияевтің тағдыры мен жемқорлық схемасы
АСТАНА. KAZINFORM – Астанада ЭКСПО-ға қатысты резонансты сот аяқталғанымен, бір сұрақтың басы ашық қалды. 23 адамның тағдырын байланыстырған істің көлеңкесінде қандай есімдер тұр және куәлар неден тартынады? Шулы іс Jibek Joly арнасындағы «Правда в деталях» бағдарламасында сараланды.
Тергеуге жеткізген тізбек
2012 жылы Қазақстан ЭКСПО көрмесін өткізу құқығын жеңгеннен бастап ел алдында стратегиялық міндет тұрды. Мемлекеттік комиссия құрылып, шараға 100-ден астам елдің қатысуы мен 3 миллионға жуық келушінің ағымы жоспарланды.
Осындай ауқымды міндетті жүзеге асыру тәжірибелі басшы Талғат Ермегияевқа жүктелді. Алайда екі жарым жыл өтпей жатып, ол тергеу нысанасына ілікті.
Бағамдасақ, Ермегияевтің кәсіби жолы түрлі саланы қамтиды. Ол – сәулет-құрылыс және көлік-коммуникация бағытында білім алған экономика ғылымдарының кандидаты. 1993 жылдан бері халықаралық қорлардан бастап Туризм және спорт министрлігіне дейін әртүрлі құрылымда қызмет етті. Оның үстіне әкесі Амангелді Ермегияевтің де бизнес пен саясаттағы ықпалы жоғары болған.
Бірақ Ермегияевтің есімі бұған дейін де жайсыз деректерде кездесті. 1994 жылы «Рахат Палас» қонақ үйі құрылысындағы дау – соның бірі. Үкімет кепілдігімен алынған ірі несие қайтарылмай, мемлекет міндеттемені өз мойнына алған. 2006 жылы Валют-Транзит банкінің облигациялары өтелмей қалған кезде де оның аты акционер ретінде аталды.
2012 жылы Спорт және дене шынықтыру істері агенттігін басқарған тұсы да көңіл көншітпейді. Ол кезде Қысқы Азия ойындарына байланысты заңсыздық анықталды.
Ал Лондон Олимпиадасына арналған ұлттық құраманың формасына қатысты гәп ел есінде.
Дегенмен, Ермегияевтің спорт саласында мемлекеттік менеджер ретінде қалыптасқаны айтылып жүрді.
Алайда ЭКСПО сияқты ұлттық маңызы бар жоба жағдайды түбегейлі өзгертті. Халықаралық имидж бен орасан қаржы тоғысқан тұстағы тергеу Ермегияевтің мансабына нүкте қойды.
Жасырын схема мен Ермегияевтің рөлі
2016 жылы «ЭКСПО ісі» бойынша сот процесі аяқталды. Сот алдында бұрынғы «Астана ЭКСПО – 2017» ұлттық компаниясының басшысы Талғат Ермегияев, оның орынбасарлары, бірнеше серіктестік директорлары мен жеке кәсіпкерлер, барлығы 23 адам жауап берді. Іс 5 эпизод, 500 томдық материалдан тұрды. Ермегияев 14 жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ өз кінәсін мойындамады.
Істің басты эпизоды көрме нысандарын салуға арналған техникалық-экономикалық негіздемемен байланысты. Ол жобаның экономикалық тиімділігін зерттеп, шығынды есептейді және құрылысқа бөлінетін бюджет мөлшерін анықтайды.
Ермегияев оны әзірлеу үшін «Спорттық нысандарды салу дирекциясы» директоры Азамат Туматаевпен байланысып, тәжірибелі маман, «Rona LTD» ЖШС құрылтайшысы Орал Ибаділдинаны тартты.
Бастапқыда бұл қарапайым тапсырыс беру процесі сияқты көрінеді: тапсырыс беруші, мердігер бар, төлем жүріліп жатыр. Алайда тергеу анықтағандай, мердігер өз жұмысының құнын әдейі асырып көрсетіп, айырманы Ермегияевтің қатысуымен тапсырыс берушіден қайтарып алған.
Нәтижесінде көрме нысандарын салудың шығыны 447 миллиард теңгеге асыра көрсетілген.
Сонымен қатар сотта расталғандай, ТЭО әзірлеу тендерін жеңу үшін Ермегияев 780 миллион теңге сұраған. Ибаділдина ТЭО құны үш рет көбейтілгенін, сондай-ақ мұндай тапсырмаларды Ермегияевтен де, ұлттық компанияның бұрынғы кеңесшісі Қажымұрат Үсеновтен де алғанын айтты.
Үсенов 2014 жылдың қаңтарына дейін құрылыс департаментін басқарған. Оның міндеті – тендерді жеңетін компанияны таңдау болған, бірақ ТЭО-дағы жұмыс көлемін әдейі көбейту арқылы бюджеттен артық төлемдер аударылған. 2014 жылдың мамыр-қазан айларында бірнеше рет жалған компаниялардың шоттарына ірі сомалар аударылып, кейін қолма-қол алынған.
Осылайша, ТЭО эпизоды тек жеке тұлғалардың әрекеті емес, жоғары лауазымды адамдар мен мердігерлер арасындағы жүйелі қаржылық алаяқтық схемасы ретінде көрінді.
Қаржылық шындық қандай?
Талғат Ермегияев бұл процесте нақты шешуші рөл атқармаған. Барлық негізгі келісімдер мен мердігерлерді бекіту сол кездегі Президенттің тікелей мақұлдауымен жасалған. Тек кейбір кішігірім келісім-шарттар, мысалы қоршау салу немесе канализация жүргізу сияқты жұмыстар басшылықсыз жүргізілген. Дегенмен, осы қарапайым жұмыстардың өзі сот үкіміне ұласты.
Бұл істе Орал Ибаділдина айрықша орын алады. Ол бұрын 2,5 жылға сотталып, аса ірі көлемде пара беруге кінәлі деп танылған. Бірінші эпизодта ақшаны жылыстату схемасы айқын көрінеді. Ибаділдина бұл жерде Астана қаласының бұрынғы бас сәулетшісі Шохан Матайбековты командаға шақырады. Матайбеков өз кезегінде алматылық бизнесмен Аян Адамбаевты тартады.
Схеманың жұмыс тәртібі қарапайым, бірақ тиімді болған. Алдымен ұлттық компаниядан қаражат «Rona LTD» ЖШС шотына аударылған. Сол төлемнен белгілі бір пайыз бұрынғы бас сәулетшінің компаниясына берілген. Сосын Матайбеков ақшаны Адамбаевқа жолдайды, ал Адамбаев оны қолма-қол Орал Ибаділдинаға жеткізеді.
Матайбеков іс жүзінде тек ақшаны қолма-қол айналдыратын адам болып шығады. Ермегияевпен ешқашан тікелей байланыспаған, оны көрмеген де. Сотта Матайбековтің жауабы да тек Орал Ибаділдинаның куәлігіне сүйене отырып құрылғанын байқауға болады.
Гитлердің сәулетшілері Экспода қайдан жүр?
Сотта Шохан Матайбеков «Астана ЭКСПО» топ-менеджерлерінің басқа заңбұзушылықтары туралы да айтты. Оның пікірінше, көрменің жобалау процесіне тартылған кейбір шетелдік қатысушылар жобаны коррупциялық жоспардың бір бөлігі ретінде қолданған.
Матайбеков атап өткендей, жобаға Адольф Гитлердің жеке сәулетшісінің ұлы кіші Альберт Шпеер қатысқан.
– Маған жаман әсер етті, өйткені жобадағы барлық шетелдік қатысушылар үнемге мән бермеді. Әлемнің 25 әйгілі сәулетшісі тартылды. Олардың әрқайсысына 100 мың доллар төленді, – деді Матайбеков.
Оның пікірінше, кіші Шпеердің жобасы абсурдқа толы. Барлық 25 қатысушы оның идеясын толықтыруға мәжбүр болған, бұл жобаның сапасына кері әсер етіп, жергілікті таланттардың рөлін шектеуге әкелген.
67 күнге созылған сот пен 10 жылдан кейінгі үн
Биыл, түрмеге түскеніне 10 жыл өткен соң Талғат Ермегияевтің адвокаттары оны шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды сұрады. Алайда өтініш қанағаттандырылмады. Сол кезде қорғаушы Анар Құсайынова баспасөз мәслихатын өткізіп, қоғам назарын қайтадан Ермегияев ісіне аударуға тырысты.
Оның айтуынша, Ермегияевтің сот үкімі негізінен психикалық ауытқуы бар куәгердің жалған сөздеріне сүйеніп жасалған. Бұл ретте адвокат «Rona LTD» ЖШС құрылтайшысы Орал Ибаділдинаны меңзейді.
Құсайынованың мәлімдеуінше, Ибаділдинаға тергеу кезінде заңсыз қысым көрсетілген. Нәтижесінде оның психикалық жағдайы бұзылып, психиатриялық сараптамаға жіберілген, бірақ бұл мәліметтер Ермегияев ісінің материалдарында ескерілмейді.
Тергеу барысында Ибаділдина ешқашан Ермегияевке ақша бергенін растамаған, оның жауаптары болжамды сипатта болған. Адвокаттың айтуынша, сараптама ақшаны нақты Айдос Есполов алғанын көрсеткен, ал Ибаділдина тек арадағы делдал болған. Сонымен қатар Есполов экс-президенттің отбасына жақындығымен ерекшеленеді.
Сот процесінде Southfork Ltd компаниясының да аты аталды. Ол көрме кешенінің айналасына уақытша қоршау орнатумен айналысқан. Директор Сейіт Сейітов сотта барлық жұмыстардан түскен қаражат Ермегияевтің жеке қалтасына түскенін мәлімдеді. Мысалы, 811 988 771 теңге сомасына жасалған келісім-шарт бойынша нақты салынған қоршау 2 метр болса, акт бойынша 200 метр көрсетілген. Осылайша бюджеттен қосымша төлемдер аударылып, ақшаны қолма-қол айналдыру схемасы жүзеге асқан. Ұрланған қаражат Ермегияевтің жеке қажеттіліктеріне жұмсалған. Мәселен, Телман кентіндегі екі коттедж, Қараөткел шағын ауданындағы аңшылық үй сатып алынған және қымбат пәтерді жөндеу жұмыстарына итальяндық сәулетші тартылған.
Сотта куәгерлер Southfork Ltd атқарған жұмыстардың көлемін асыра көрсету арқылы Миландағы іс-шараларды жабуға қаражат аударғанын да растады. Сонымен қатар Дастан Ақпамбетов есімді куәгер Сейітовке қоқан-лоққы жасалғанын айтты. Оның сөзінше, ұлттық компанияның қызметкері «Егер Ермегияев тергеуге іліксе, басыңмен жауап бересің» деп қорқытқан.
Жалпы, сот процесі 67 күнге созылды. Екі апта ішінде қатысушылар ұрланған миллиардтарды есептеп шықты. Судья бірнеше рет қылмыскерлер мен адвокаттарды тәртіпке шақырды, соның ішінде ең көп ескерту Талғат Ермегияевқа берілді.
Жемқорлық ісі бойынша 23 адам айыпталды. Сот барысында 14 адам кінәсін толық мойындаған, бірақ Ермегияев пен оның серіктері үнсіз қалып отыр. Көкейді «неліктен?» деген бір ғана сұрақ мазалауы мүмкін.
Ал бұл тыныштықтың құпиясын Ермегияев ісін талдайтын келесі бағдарламадан табуға болады.
